agricultural stories in Marathi, Urea toxicity for animals | Agrowon

युरियाची विषबाधा टाळण्यासाठी काळजी आवश्यक

डॉ. बी. सी. घुमरे, डॉ. विकास कारंडे
गुरुवार, 29 जुलै 2021

युरिया विषबाधेमुळे जनावरांचा मृत्यू होऊन शेतकऱ्यांचे मोठे नुकसान होऊ शकते. युरिया विषबाधेची सर्वसाधारण कारणे व उपाययोजना यांची माहिती घेऊ.

युरियाची विषबाधा ही सर्व पाळीव प्राण्यांमध्ये होते. उदा. गाय, बैल, शेळी, मेंढी. लहान वासरांच्या रूमेन या पोटाच्या कप्प्याची पूर्णपणे वाढ झालेली नसल्यामुळे युरियाची विषबाधा तुलनेने कमी होते. मात्र विषबाधेमुळे जनावरांचा मृत्यू होऊन शेतकऱ्यांचे मोठे नुकसान होऊ शकते. युरिया विषबाधेची सर्वसाधारण कारणे व उपाययोजना यांची माहिती घेऊ.

युरिया विषबाधेची कारणे :
युरियाचा वापर पशुखाद्यामध्ये उदा. युरिया मोलॅसिस, मूर घास किंवा युरिया प्रक्रियायुक्त चारा यामध्ये अधिक प्रमाणात झाल्यास ते विषबाधेचे कारण ठरू शकते. युरियाचे प्रमाण एक ते दीड ग्रॅम प्रति किलो जनावरांच्या शरीर वजनानुसार (किंवा ४०० ते ४५० ग्रॅम युरिया) विषबाधक ठरू शकतो.

  • युरिया प्रक्रिया केलेल्या चाऱ्यासोबत सोयाबीन पेंड किंवा सोयाबीनचा भरडा चारल्यास.
  • पेरणीच्या वेळी बांधावर ठेवलेले युरिया खत जनावरांनी खाल्ल्यास.
  • युरिया किंवा इतर खताची रिकामी पोती जनावरांनी चाटल्यास.
  • दुभत्या जनावरांना खुराकामधून अधिक प्रमाणात युरिया खाऊ घातल्यास.
  • जनावरांमध्ये युरियाची विषबाधा होऊन योग्य उपचार न झाल्यास जनावरांचा मृत्यू होतो.

विषबाधेची लक्षणे ः

  • जनावरांच्या तोंडाला फेस येणे.
  • पोटफुगी होते. पोटामध्ये वेदना होतात.
  • जनावरांना उभे राहता येत नाही.
  • जनावरे सतत ऊठ बस करतात. थोडीथोडी लघवी करतात. डोळे मोठे करतात.
  • जनावरांना झटके येतात.
  • युरियामुळे पोटात अमोनिया वायू तयार होतो. त्यामुळे ॲसिडासिस तयार होतो. जनावर बेशुद्ध होऊन जनावराचा मृत्यू होतो.
  • युरियाचे प्रमाण जास्त असेल तर जनावराचा अर्ध्या तासामध्ये मृत्यू होऊ शकतो.

उपचार:
युरियाची विषबाधा झाल्याचे लक्षात येताच,

  • विषबाधा झालेल्या जनावरांना तत्काळ दोन ते आठ लिटरपर्यंत ताक पाजावे.
  • थंड पाणी पाजावे. (मोठ्या जनावरांना ४० लिटर, तर लहान जनावरांना - २० लिटर)
  • पोटातील वायू काढण्यासाठी जनावरांच्या तोंडात घोड्याचा लगाम घालावा. यामुळे जनावराचे तोंड सतत उघडे राहून पोटातील अमोनिया वायू बाहेर पडेल.
  • पशुवैद्यकाच्या सल्ल्याने उपचार करावेत.

प्रतिबंधक उपाय :

  • पेरणीच्या काळात शेतामध्ये पेरणी सुरू असताना मोकळ्या जनावरांवर लक्ष ठेवावे. जनावरांनी बांधावर व अन्यत्र ठेवलेल्या खताच्या पोत्यातील युरिया किंवा अन्य खते खाऊ नयेत, यासाठी खताची पोती व्यवस्थित तोंड बांधून ठेवावे.
  • पशुखाद्याद्वारे आवश्यकतेपेक्षा अधिक युरियाचा वापर टाळावा.
  • दुभत्या जनावरांना पशुखाद्याद्वारे युरिया खाऊ घालू नये.
  • खताची पोती व पशुखाद्य वेगवेगळ्या ठिकाणी ठेवावीत.
  • युरिया प्रक्रियायुक्त चाऱ्यासोबत सोयाबीन पेंड किंवा सोयाबीनचा भरडा खाऊ घालू नये.
  • वरील प्रकारे काळजी घेतल्यास युरिया विषबाधेमुळे होणारे जनावरांचे मृत्यू टाळता येतील.

संपर्क
डॉ. बी. सी. घुमरे, ९४२१९८४६८१
डॉ. विकास व्ही. कारंडे, ९४२००८०३२३

(सहाय्यक प्राध्यापक, पशुवैद्यकीय औषधशास्त्र व विषशास्त्र विभाग, क्रांतिसिंह नाना पाटील, पशुवैद्यकीय महाविद्यालय, शिरवळ, ता. खंडाळा, जि. सातारा.)


इतर कृषिपूरक
देशी गोवंश संवर्धनासाठी ‘राष्ट्रीय...भारतीय गोवंशाची रोग प्रतिकारक शक्ती व विविध...
शेतकरी नियोजन ः रेशीमशेतीशेतकरी ः सोपान शिंदे गाव ः पांगरा शिंदे, ता.वसमत...
शेततळ्यात कार्प माशांचे व्यवस्थापनतळयातील बीजाची वाढ ही मुख्यत्वे पाण्याच्या...
शेततळ्यात कार्प प्रजातीचे संवर्धन शेततळ्यामध्ये मत्स्यपालन करताना बाजारात मागणी...
कुक्कुटपालनातून ग्रामीण अर्थकारण...ग्रामीण भागातील कुक्कुटपालन व्यवसायाचा विकास...
कोंबड्यांमधील लसीकरणाचे वेळापत्रकलसीकरणामुळे कोंबड्यांची रोगप्रतिकारशक्ती वाढून...
परसबागेत सुधारित कोंबडी जातीसह योग्य...परसबागेतील कोंबड्यांच्या आहाराचे योग्य व्यवस्थापन...
कोंबडी खाद्यामध्ये सोयाबीन पेंडीला...सध्याच्या काळामध्ये कोंबडी खाद्याची किंमत वाढत...
जनावरांना द्या संतुलित आहारजनावरांचे वजन, वय, उत्पादन क्षमता, विविध शारीरिक...
मधमाशीपालनातील मौल्यवान पदार्थ : बी...मधमाशी पालनातून मिळणाऱ्या विविध पदार्थांच्या...
शेळी प्रजननासाठी तंत्रज्ञानाचा वापरगर्भपात तसेच पुरेसे लक्ष न दिल्याने प्रसूतीच्या...
शेळीप्रजननासाठी भ्रूण प्रत्यारोपण,...सध्याच्या  शेळ्यांची उत्पादकता वेगाने...
निमखाऱ्या पाण्यातील जिताडा,...जिताडासंवर्धन तलाव आणि जलाशयात पिंजरा पद्धतीने...
लेप्टोस्पायरोसिस प्रसाराबाबत जागरूक राहापावसाळी वातावरणात लेप्टोस्पायरोसिस या आजाराचा...
शेततळ्यातील मत्स्य संवर्धनाची पूर्वतयारीमत्स्यसंवर्धन तलावांमध्ये मत्स्यबीज सोडण्यापूर्वी...
डंखविरहित मधमाशी वसाहतीचे विभाजनपृथ्वीवर मधमाश्यांच्या एकूण २०,०९२ प्रजाती आहेत....
वासरातील आजारावर उपाययोजनावासरांच्या संगोपनामध्ये अडथळा आणणारा एक घटक...
जनावरांतील दातांचे आजार अन् उपचारजनावरांमध्ये दातांची ठेवण आणि प्रकार त्यांच्या...
निवड जातिवंत दुधाळ म्हशींचीदूध उत्पादनासाठी म्हशी खरेदी करताना त्यांना...
संकरित वासरांचे संगोपनजन्मानंतर वासराला त्याच्या वजनाच्या १० टक्के चीक...