agricultural stories in Marathi,process products from banana | Agrowon

केळीपासून बनवा जेली, प्युरी, ज्यूस

शैलेंद्र कटके
गुरुवार, 30 मे 2019

केळीमध्ये अनेक पोषणमूल्ये आहेत. केळी शरीरातील कॅल्शिअम व फॉस्फरस यांचे प्रमाण टिकवून ठेवण्यास उपयुक्त आहे. त्यामुळे स्नायू, मांसपेशी बळकट होऊन शरीर कार्यक्षम बनवते. तसेच आरोग्यवर्धक, बलदायक आहे.

चिप्स

केळीमध्ये अनेक पोषणमूल्ये आहेत. केळी शरीरातील कॅल्शिअम व फॉस्फरस यांचे प्रमाण टिकवून ठेवण्यास उपयुक्त आहे. त्यामुळे स्नायू, मांसपेशी बळकट होऊन शरीर कार्यक्षम बनवते. तसेच आरोग्यवर्धक, बलदायक आहे.

चिप्स

  • पूर्ण वाढ झालेली १० टक्के पक्व (कच्ची केळी) केळी निवडावीत. केळी स्वच्छ पाण्याने धुऊन किंवा ओल्या स्वच्छ फडक्याने पुसून घ्यावीत.
  • स्टीलच्या चाकूने फळांची साल काढावी. स्टीलच्या चाकूने गोल, पातळ काप करावेत. काप काळसर पडून नयेत व ते पांढरे शुभ्र होण्यासाठी एक किलो चिप्ससाठी ०.१ टक्के सायट्रिक ॲसिड किंवा पोटॅशियम मेटाबाय सल्फाइडच्या द्रावणात १५ ते २० मिनिटे बुडवून ठेवावेत.
  • चकत्या उन्हात किंवा ड्रायरमध्ये सुकवाव्यात. जर ड्रायरमध्ये चकत्या सुकवायच्या असतील, तर ड्रायरमधील तापमान ५० ते ५५ अंश सेल्सिअस एवढे ठेवावे.
  • जास्त दिवस टिकविण्यासाठी ‘हाय डेन्सिटी पॉलिथीन’ पिशव्यात घालून हवाबंद डब्यात साठवाव्यात.

भुकटी

  • पूर्ण पिकलेली केळी वापरतात. प्रथम केळी स्वच्छ पाण्याने धुऊन घेतात. केळीची साल काढून पल्पर यंत्राच्या साहाय्याने लगदा करून घेतात.
  • केळीच्या गराच्या लगद्याची भुकटी स्प्रे ड्रायर किंवा ड्रम ड्रायरच्या साहाय्याने करतात.
  • तयार झालेली भुकटी निर्जतुक हवाबंद डब्यात साठवून कोरड्या व थंड जागी साठवितात.
  • लहान मुलांचा आहार, बिस्किटे तसेच आइस्क्रीम मध्ये केळीच्या भुकटीचा वापर केला जातो. केळी भुकटीला परदेशात भरपूर मागणी आहे.

पावडर

  • पीठ तयार करण्यासाठी कच्ची केळी वापरली जातात.
  • एक किलो पीठ तयार करण्यासाठी साधारणपणे साडेतीन किलो गर लागतो. यासाठी प्रथम केळी स्वच्छ पाण्याने धुऊन, साल काढून त्याच्या चकत्या किंवा बारीक तुकडे करून सुकवतात.
  • सुकविण्यासाठी सूर्याच्या उष्णतेचा किंवा वाळवणी यंत्राचा वापर करतात. केळीच्या चकत्या वाळवून त्याच्यातील पाण्याचे प्रमाण आठ टक्क्यांपेक्षाही कमी आणले जाते. नंतर या चकत्यांपासून दळणी यंत्राचा वापर करून पीठ तयार करतात.
  • पीठ जर काळे पडत असेल, तर पोटॅशिअम मेटाबायसल्फाईटच्या ०.०५ ते ०.०६ टक्के तीव्रतेच्या द्रावणात ३० ते ४५ मिनिटे एक किलो केळ्याच्या चकत्या बुडवून वाळवतात. त्यानंतर पीठ तयार करतात.
  • तयार झालेले पीठ प्लॅस्टिकच्या पिशव्यांत भरून कोरड्या व थंड जागी साठवितात. केळीच्या पिठामध्ये ७० ते ८० टक्के स्टार्च असतो.
  • शेव, चकली, गुलाबजाम इत्यादी उपवासाचे पदार्थ तयार करण्यासाठी त्याचा उपयोग केला जातो.

जेली

  • ५० टक्के पक्व केळ्यांचा गर पाण्यात एकजीव करून १५ ते २० मिनिटे गरम करावा. गर गाळून घ्यावा.
  • गाळलेल्या एक किलो गरात समप्रमाणात साखर, ०.५ टक्के सायट्रिक आम्ल व ०.५ टक्के पेक्टीन टाकून उकळी येईपर्यंत शिजवावे. या वेळी मिश्रणाचे तापमान साधारणपणे १०४ अंश सेल्सिअस असते.
  • तयार जेलीमध्ये एकूण घनपदार्थाचे प्रमाण ६७.५० डिग्री ब्रिक्स इतके असते.
  • जेली गरम असतानाच निर्जंतुक बाटल्यांमध्ये भरावी.

 जॅम

  • कोणत्याही जातीच्या पूर्ण पिकलेल्या केळीचा वापर जॅम तयार करण्यासाठी करता येतो.
  • एक किलो गराच्या वजनाएवढी साखर मिसळून गर मंद अग्निवर शिजवावा.
  • गरात साखर पूर्णपणे विरघळल्यावर ०.५ टक्के पेक्टीन, ०.३ टक्के सायट्रिक आम्ल व  शिफारशीत खाद्य रंग टाकून मिश्रण घट्ट होईपर्यंत शिजवावे.
  • मिश्रणाचा ब्रिक्स ६८.५० डिग्री ब्रिक्स झाल्यावर जॅम तयार झाला, असे समजावे. तयार जॅम कोरड्या व निर्जतुक बाटल्यांमध्ये भरावा.

 प्युरी

  • प्युरी म्हणजे पिकलेल्या ताज्या फळातील गर, रस किंवा लगद्यावर विशिष्ट प्रक्रिया करून सॉसप्रमाणे त्याचे स्वरूप बदलवले जाते. त्यामध्ये ताज्या फळांचा मूळ स्वाद, रंग, सुगंध कायम राहील, याची दक्षता घेतली जाते.
  • प्युरीचा वापर मिल्कशेक, आइस्क्रीम, फळांचा रस इत्यादी विविध पदार्थात केला जातो.
  • पिकलेल्या केळ्याचा गर पल्पर मशिनमधून काढून लगदा हवाविरहित करतात. निर्जंतुकीकरण करून हवाबंद डब्यात भरून ठेवतात.
  • गर टिकविण्यासाठी त्यात कोणत्याही प्रकारच्या रसायनाचा अथवा साखरेचा वापर केला जात नाही.

  ज्यूस

  • पूर्ण पक्व केळ्याचा पल्पर मशिनचे गर काढतात. गर घट्ट असल्याने सर्वसाधारण स्वरूपात रस काढता येत नाही. त्याकरिता पाच मि.लि. प्रतिकिलो या प्रमाणात पेक्टीनेज एन्झाइम मिसळून दोन तास ठेवल्यानंतर स्वच्छ रस सहज मिळतो.
  • रसाची गोडी २४ ते २६ डिग्री ब्रिक्स असते. या रसात दीड पट पाणी मिसळून आवश्यकतेनुसार सायट्रिक आम्ल टाकून आरटीएस बनविता येते. त्याची गोडी १५ डिग्री ब्रिक्स व आम्लता ०.३ टक्के असते.
  • हे पेय ८५ अंश सेल्सिअस तापमानाला पाश्चराइज्ड करून निर्जंतुक बाटल्यांमध्ये भरावे.

सुकविलेले काप
पूर्ण पिकलेली एक किलो केळी सोलून, पोटॅशियम मेटाबायसल्फाईटच्या १ टक्के द्रावणात बुडवून घ्यावीत. नंतर त्याचे २.५ मि.मी. काप बनवून उन्हात वाळवावेत किंवा ५० अंश सेल्सिअस तापमानाला २४ तास ओव्हनमध्ये किंवा ड्रायरमध्ये ठेवून वाळवावे.
पॉलिथीनच्या पिशव्यामध्ये हवाबंद करून ठेवल्यास ४ ते ६ महिने सहज टिकतात. सुक्या अंजिराप्रमाणे  हे काप अत्यंत चविष्ट लागतात.

बिस्कीट

  • एक किलो केळी पिठात ३० टक्के मैदा मिसळून त्यामध्ये साखर, वनस्पती, तूप, बेकिंग पावडर, दूध पावडर, इसेन्स गरजेप्रमाणे मिसळावे.
  • योग्य प्रमाणात पाणी घेऊन त्याचा लगदा करावा. हा लगदा साच्यात टाकून ओव्हनमध्ये ठेवून द्यावा. ही बिस्किटे अतिशय चविष्ट आणि पौष्टिक असतात.

व्हिनेगर

  • अतिपक्व व खाण्यास योग्य नसलेल्या केळीपासून व्हिनेगर तयार करता येते. केळीचा गर पाण्यात मिसळून घ्यावा. त्यात यीस्ट मिसळून ४८ तास मिश्रण स्थिर ठेवावे. त्यात माल्ट व्हिनेगरचे मुरवण २० ते ३० मि.लि. प्रति लिटर या प्रमाणात मिसळावे.
  • हे मिश्रण ३० अंश सेल्सिअस तापमानात आांबवण्यास ठेवावे. ही रासायनिक किंवा (ॲसिडीफिकेशन) दोन ते तीन आठवड्यात पूर्ण होते. नंतर सेंट्रेफ्यूज करून व्हिनेगर वेगळे करतात व निर्जंतुक केलेल्या स्वच्छ बाटल्यांत भरून हवाबंद साठवितात.

 बार

  • पिकलेली एक किलो केळी निवडावी, गर काढावा, त्यात साखर (१० टक्के), पेक्टिन (०.५८ टक्के) तसेच ०.३ टक्के सायट्रिक आम्ल व ३०० पीपीएम पोटॅशियम मेटाबाय सल्फाईट मिसळावे.
  • योग्य शिफारशीचा खाद्यरंग मिसळून हे मिश्रण तूप लावलेल्या ट्रेमध्ये टाकून पापडी उलथवावी. पुन्हा १० ते १५ तास सुकवावे. नंतर योग्य आकाराचे तुकडे करून आकर्षक पॅकिंग करावे.

पोषक तत्त्वे
कर्बोदके २३ ग्रॅम, प्रथिने १.१  ग्रॅम, स्निग्ध पदार्थ ०.१  ग्रॅम, तंतू २.७  ग्रॅम, जीवनसत्त्व ‘अ’ ६४ आय. यु, जीवनसत्त्व ‘क’ ८.५ मि.ग्रॅ, लोह ०.३ मि.ग्रॅ, कॅल्शिअम ५ मि.ग्रॅ, सोडियम १ मि.ग्रॅ, पोटॅशियम ३५८ मि.ग्रॅ, मॅग्नेशियम ३५ मि.ग्रॅ, फॉस्फरस २२ मि.ग्रॅ, पायरीडॉक्सीन ०.३ मि.ग्रॅ.

- शैलेंद्र कटके, ९९७०९९६२८२,

(अन्न तंत्रज्ञान महाविद्यालय, परभणी)

 


फोटो गॅलरी

इतर कृषी प्रक्रिया
आहारात समाविष्ट करा पौष्टिक पदार्थरोगप्रतिकारशक्ती वाढवण्यासाठी आहारात पौष्टिक...
ड्रॅगन फ्रूट प्रक्रियेतील संधीशरीरातील कोलेस्टेरॉल नियंत्रित ठेवण्यासाठी आणि...
प्रक्रियेद्वारे आल्याचे मूल्यवर्धनआले हे महत्त्वाच्या मसाला पिकांपैकी एक आहे....
टोमॅटोपासून केचअप, सूप, प्यूरीटोमॅटो अत्यंत नाशवंत फळभाजी असून काढणीनंतर लगेच...
आरोग्यदायी व्हर्जीन कोकोनट ऑइलव्हर्जीन कोकोनट ऑइल तेल उत्कृष्ट पौष्टिक पदार्थ...
अंड्यापासून जॅम, पनीर निर्मितीसर्वांत स्वस्त, उत्तम पोषणतत्त्वे असणारा पदार्थ...
बहुगुणी राळाराळा साधारणपणे हलक्या पिवळसर रंगाचे आणि मोहरीच्या...
लसणापासून लोणचे, जेली, चटणीलसूण हा आपल्या सर्वांना परिचित आहे. लसणाचा उपयोग...
लिंबू प्रक्रियेतील संधी लिंबाच्या रसात जंतुनाशकता व रोगप्रतिकारकता...
अळिंबी स्पॉन निर्मिती तंत्रज्ञानअळिंबी लागवडीसाठी योग्य प्रकारचे स्पॉन आणि त्याची...
जवस एक सुपरफूडअलीकडच्या काळात जवस एक सुपरफूड म्हणून उदयास येत...
खरबुजापासून पावडर, सरबतखरबुजाचे  मूल्यवर्धन वेगवेगळ्या स्वरूपात...
आरोग्यवर्धक लसूण लसणाचा उपयोग स्वयंपाकात अन्न स्वादिष्ट होण्यासाठी...
अळिंबीची मूल्यवर्धित उत्पादनेपारंपरिक पदार्थांमध्ये वाळलेल्या आणि पावडर धिंगरी...
शास्त्रोक्त पद्धतीने हळद बियाण्याची...निर्यातक्षम व गुणवत्तापूर्ण हळदीच्या उत्पादनासाठी...
चिंचेपासून प्रक्रिया केलेले पदार्थचिंच चवीला आंबट, तुरट व थोडीशी गोडसर असते. विविध...
आरोग्यदायी किवी फळकिवी  हे हिरवट चॉकलेटी रंगाचे केसाळ आंबट-गोड...
बेलफळाच्या प्रक्रिया उद्योगाला संधीबेलापासून जेली, जॅम, सरबत निर्मिती करता येते. या...
अळिंबीपासून केचअप, कॅण्डी, मुरंबाअळिंबीमध्ये जास्त आर्द्रता असल्यामुळे अळिंबीचा...
आरोग्यदायी हळद मिश्रित दूधहळदीचा वापर औषधोपचारामध्ये चांगल्या प्रकारे होते...