Agriculture Agricultural News Marathi article regarding Biofloc technology in fish farming. | Agrowon

जैवपुंज निर्मितीसाठी विविध कार्बन स्रोत

डॉ. सुहास वासावे, संगीता वासावे, डॉ. केतन चौधरी
मंगळवार, 11 फेब्रुवारी 2020

पाण्याचे तापमान, सामू, विरघळलेला प्राणवायू यांच्या प्रमाणानुसार निर्माण होणाऱ्या जैवपुंजाचे पोषण मूल्य बदलत असते. नायट्रोजनच्या मात्रेनुसार आपण कार्बन स्रोतांची दैनंदिन मात्रा ठरवू शकतो.
 

पाण्याचे तापमान, सामू, विरघळलेला प्राणवायू यांच्या प्रमाणानुसार निर्माण होणाऱ्या जैवपुंजाचे पोषण मूल्य बदलत असते. नायट्रोजनच्या मात्रेनुसार आपण कार्बन स्रोतांची दैनंदिन मात्रा ठरवू शकतो.
 

जैवपुंज (बायोफ्लॉक) तयार करण्यासाठी विविध कार्बन स्रोतांचा वापर केला जातो. चांगल्या प्रकारच्या जैवपुंज निर्मितीसाठी विविध प्रकारचे कार्बन स्रोत वापरले जातात. सध्या मनुष्य आणि प्राण्यांच्या अन्ननिर्मिती कारखान्यातून निर्माण होणारे विविध वनस्पतीजन्य घटक पदार्थांचा जैवपुंज निर्मितीसाठी कार्बन स्रोत म्हणून वापर मोठ्या प्रमाणात होतो. एखाद्या घटकपदार्थाची आपण कार्बन स्रोत म्हणून निवड करताना याची स्थानिक उपलब्धता, किंमत, विघटनशीलता, जिवाणू निर्माण करण्याची क्षमता या गोष्टी माहीत असणे गरजेचे आहे. 
   सध्या बाजारात अनेक प्रकारचे कार्बन स्रोत उपलब्ध असले तरी स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असणाऱ्या कार्बन स्रोताचा जास्तीत जास्त वापर जैवतंत्रज्ञानासाठी होणे आवश्यक आहे. याचा असा फायदा होतो की ते सहज उपलब्ध असतात, तसेच स्वस्त असतात. मुख्य म्हणजे काही घटकपदार्थ मनुष्याच्या दैनंदिन जीवनात कमी प्रमाणात वापरले जात असले तरी जैवपुंज निर्मितीसाठी त्यांचा खऱ्या अर्थाने चांगला वापर होऊ शकतो.

जैवपुंज निर्मितीत कार्बन स्रोतांचा वापर 

  • सुरुवातीला जेव्हा जैवपुंज निर्माण करायचा असतो तेव्हा सुयोग्य प्रकारचे कार्बन स्रोत वापरले जातात. कोणत्याही प्रकारचा कार्बन स्रोत निवडताना प्रथम त्यामधील कार्बनचे प्रमाण माहिती असणे आवश्यक आहे. तसेच संवर्धन करीत असलेल्या माशांचे अथवा कोळंबीला देण्यात येणाऱ्या खाद्यातील प्रथिनांचे प्रमाण माहिती असणे जास्त गरजेचे आहे. कारण पाण्यात निर्माण होणाऱ्या नायट्रोजनचे प्रमाण हे पूर्णपणे खाद्यातील प्रथिनांवर अवलंबून असते. 
  • कार्बन व नायट्रोजन गुणोत्तर १० किंवा त्यापेक्षा अधिक (१०-२०:१) असावे. नायट्रोजनच्या मात्रेनुसार आपण कार्बन स्रोताची दैनंदिन मात्र ठरवू शकतो.
  • एकदा आवश्यक तेवढा जैवपुंज टाकीत तयार झाला की तो संवर्धित मासे/कोळंबी खाद्य म्हणून वापरतात. त्यामुळे निर्माण झालेल्या जैवपूंजात घट होत असते. ती घट भरून काढण्यासाठी व संवर्धित मासे/कोळंबी यांच्या आवश्यकतेनुसार खाद्य उपलब्ध होण्यासाठी संवर्धना दरम्यान सतत कार्बन स्रोतांचा वापर करुन जैवपुंज निर्माण केला जातो.
  • कार्बन स्रोत हे जैवपुंज बनवण्याच्या सुरुवातीच्या काळापासून अगदी संवर्धन पूर्ण होईपर्यंत जैवपुंज सुस्थितीत ठेवण्यासाठी वापरली जातात‌.

 

मत्स्य संवर्धनासाठी वापरले जाणारे कार्बन स्रोत

  • जैवपुंज पद्धतीने मत्स्यसंवर्धन करताना खाद्याबरोबर विविध कार्बन स्रोत वापरले जातात. सहज व स्वस्त दरात उपलब्ध होणारे कार्बन स्रोत जसे मोलॅसिस, भाताचा कोंडा, गव्हाचा कोंडा, गूळ, साखर, गव्हाचे पीठ, तांदळाचे पीठ, मक्याचे पीठ, तसेच बाजारात सहजपणे उपलब्ध असणारे स्टार्च, डेक्स्ट्रोज इत्यादी वापरले जातात.
  • कार्बन स्रोत संवर्धन टाकीत स्वतंत्रपणे किंवा एक-दोन स्रोत एकत्रित योग्य प्रमाणात टाकले तर आपणास चांगल्या प्रकारचे जैवपुंज तयार करता येऊ शकते.
  • प्रत्येक कार्बन स्रोतात असलेली विविध पोषण मूल्ये तसेच वापरल्या जाणाऱ्या कार्बन स्रोताची जीवाणू निर्माण करण्याची क्षमता देखील महत्त्वाची आहे. 
  • पाण्याचे तापमान, सामू, विरघळलेला प्राणवायू यांच्या प्रमाणानुसार निर्माण होणाऱ्या जैवपुंजाचे पोषण मूल्य बदलत असते. जर उत्तम प्रतिचे जैवपुंज निर्माण करायचे असेल तर कार्बन स्रोताचे पोषण मूल्य तसेच पाण्याचे गुणधर्म माहित करून घेणेसुद्धा गरजेचे आहे. 

 - डॉ. केतन चौधरी, ९४२२४४११७८
(मत्स्य महाविद्यालय, शिरगाव, जि. रत्नागिरी)


इतर कृषिपूरक
व्यवस्थापन गाभण शेळ्यांचेशेळीपालनाचे उत्पन्न कळपामध्ये जन्माला येणाऱ्या...
धिंगरी अळिंबीचे उत्पादन तंत्रधिंगरी आळिंबी ही कमी खर्चात चांगला आर्थिक फायदा...
जनावरातील सर्पदंशाचे निदान अन्‌ उपचार सध्याच्या काळात चराईला जाणाऱ्या जनावरांच्यामध्ये...
गाभण शेळी तपासणीसाठी आधुनिक तंत्रज्ञानशेळी गाभण झाल्यानंतर शरीरात विविध बदल होतात....
मधमाशीपालनातून मिळवा प्रोपोलिस, रॉयल...प्रोपोलिस मानवी आरोग्यासाठी अतिशय उपयुक्त आहेत....
मधमाशी पालनामध्ये मोठी व्यावसायिक संधीमधमाशी पालनामध्ये मधाच्या बरोबरीने सात विविध...
पावसाळ्यामध्ये कोंबड्यांचे व्यवस्थापनपावसाळ्यामध्ये वातावरणातील दमटपणा वाढलेला असतो....
`मनरेगा‘च्या माध्यमातून पशुसंवर्धन योजनाग्रामीण भागात राहणाऱ्या अकुशल कामगारांना गावातच...
स्वच्छ दूध निर्मितीसाठी उपाययोजनागोठा नेहमी स्वच्छ, कोरडे, खाच खळगेविरहित असावा....
प्रयोगशाळांतून होईल पशू आजाराचे योग्य...जनावरांचे आरोग्य अबाधित राखणे, जनावरातील आजारांचे...
स्वच्छ दूधनिर्मितीवर लक्ष द्यादुधाची प्रत ही दुधातील फॅट, एस.एन.एफ.चे प्रमाण...
नवजात वासराची घ्यावयाची काळजीआरोग्याच्या दृष्टीने वासराचे जीवन हे  पहिले...
गोड्या पाण्यातील कोळंबी संवर्धनकोळंबी संवर्धनासाठी तलावाचे क्षेत्रफळ ०.१ ते ०.२...
जनावरांतील सर्पदंशांवर प्राथमिक उपचारसर्पदंश झालेले जनावर बेचैन होते.हालचाल करत नाही....
जनावरांच्या आजाराकडे नको दुर्लक्षपशूतज्ज्ञ आजार निदानासाठी जनावर आजारी असतानाची...
शेळ्यांना द्या सकस आहार...शेळ्यांच्या विविध शारीरिक गरजा पूर्ण करण्यासाठी...
बायोफ्लाक मत्स्यपालनाचे तंत्रबायोफ्लाक तंत्रज्ञानातील महत्त्वाचे घटक म्हणजे...
व्यवस्थापन गाई-म्हशींचेसाधारणपणे गाई,म्हशींचा गाभण काळ अनुक्रमे २८० ते...
दुग्ध व्यवसाय ठरतोय शेतीला आधारपनवेल येथील बांधकाम व्यावसायिक अनिल लक्ष्मण...
जनावरांच्या आहारात असावीत खनिज मिश्रणेखनिज कमतरतेचा परिणाम जनावरांची वाढ तसेच प्रजनन...