Agriculture Agricultural News Marathi article regarding clean milk production | Agrowon

स्वच्छतेतून वाढते दुधाची गुणवत्ता

डॉ. कीर्ती जाधव
मंगळवार, 24 मार्च 2020

दुधाची गुणवत्ता कमी होते. अयोग्य दुधामुळे आर्थिक नुकसान होते. हे लक्षात घेऊन जनावरांच्या व्यवस्थापनासोबतच स्वच्छ दूध उत्पादनाकडे लक्ष द्यावे.

दुधाची गुणवत्ता कमी होते. अयोग्य दुधामुळे आर्थिक नुकसान होते. हे लक्षात घेऊन जनावरांच्या व्यवस्थापनासोबतच स्वच्छ दूध उत्पादनाकडे लक्ष द्यावे.

दुधात दूषित रोगाचे जंतू झपाट्याने वाढतात. अस्वच्छ गाई, म्हशींची कास, अस्वच्छ दुधाची भांडी, दूध काढण्याचे दूषित यंत्र, जनावरास झालेले रोग, गोचीड आणि बाह्यपरजीवींच्या प्रादुर्भावामुळे दूध काढतानाच त्यामध्ये रोगकारक जंतू प्रवेश करतात. 

स्वच्छ दूध उत्पादनासाठी बाबी
जनावरांचा आहार 

  • जनावरांना उच्च प्रतीचा हिरवा चारा खाऊ घालावा.   
  •  चाऱ्यामध्ये हानिकारक तण जाणार नाही याची काळजी घ्यावी. 
  • दूध काढण्याच्या एक तासापूर्वी किंवा नंतर जनावरांना मुरघास खायला द्यावा.
  • पाणी 
  •  दुग्धशाळेच्या स्वच्छतेसाठी शुद्ध व पुरेसे पाणी आवश्यक आहे. 
  • जनावरांच्या खाद्याची भांडी साफ करण्यासाठी शुद्ध व स्वच्छ पाण्याचा वापर करावा.

दूध काढण्याच्या पद्धती 

  •  दूध काढण्यासाठी मुख्यतः तीन पद्धती वापरल्या जातात, त्यात चिमटा पद्धत, पूर्ण हात पद्धत, नकलिंग म्हणजेच अंगठा पद्धत. यात पूर्ण हात पद्धत ही चांगली मानली जाते. या पद्धतीमध्ये संपूर्ण कासेवर समान दब पडतो आणि जनावराला त्रास होण्याऐवजी दूध काढण्यास आरामदायक वाटते. ही पद्धत सर्वात जास्त योग्य व सुरक्षित आहे.
  • दूध काढण्यापूर्वी हातावर फेस किंवा पाणी न लावता हात स्वच्छ धुऊन पुसून स्वच्छ करून दूध काढावे.
  • दूध काढण्याची प्रक्रिया सुरू करताना प्रत्येक कासेपासून प्रथम ३-४ धारा वेगळ्या काढाव्यात. कारण या दुधात जिवाणूंची संख्या सर्वाधिक असते. शेवटच्या धारेमध्ये जास्त प्रमाणात स्निग्धांश असतो, म्हणून शेवटचे दूध नीट काढून घ्यावे. धारा पाच ते सात मिनिटात पूर्ण कराव्यात. 

यंत्राचा वापर 

  • कासेला इजा होत नाही.
  •  ही पद्धत शक्यतो जास्त जनावरांचे दूध काढण्यासाठी वापरली जाते.
  •  या पद्धतीचा उपयोग सरकारी संस्था किंवा मोठे फार्म जास्त प्रमाणात करतात. 
  • या पद्धतीत सडाला मालिश होते.   
  • जलद दूध काढता येऊन मनुष्यबळ वाचते जनावरांची एकंदर उत्पादकता समजते.

दुधाचा साठा 

  • स्वच्छतापूर्वक काढलेल्या दुधात जिवाणू संख्येच्या वाढीवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी, दूध काढताच शीतकरण तापमान (४ अंश सेल्सिअस ते ८ अंश सेल्सिअस) पर्यंत थंड करणे आवश्यक आहे.

दुधाचे निर्जंतुकीकरण 

  •  दूध ठराविक तापमानाला ठराविक काळासाठी तापवले जाते. त्यामुळे दुधातील अनेक रोगकारक जंतूंचा नाश होतो. निर्जंतुकीकरणानंतर दूध सुमारे ४ ते ८ अंश सेल्सिअस ठेवावे, जेणेकरून दुधातील उर्वरित जिवाणूंची वाढ कमी होईल आणि दूध खराब होणार नाही. निर्जंतुकीकरणानंतर दुधाला हाताने स्पर्श करू नये.

दूध वितरण 

  • निर्जंतुकीकरणानंतर दूध जास्त काळ न ठेवता ग्राहकांना लवकर दूध वितरित करावे. दूध जर साठवून ठेवायचे असेल तर उकळून नंतर थंड करून ४ ते ८ अंश सेल्सिअस तापमानाला साठवावे.

 - डॉ. कीर्ती जाधव ः ७७७६०९५१९४  
(पशुवैद्यकीय महाविद्यालय,
 बिदर, कर्नाटक)

टॅग्स

इतर ताज्या घडामोडी
खानदेशात कांदेबाग केळी लागवडीची तयारी...जळगाव : खानदेशात कांदेबाग केळी लागवडीची तयारी...
औरंगाबाद, जालना, परभणीत बहुतांश मंडळांत...औरंगाबाद : औरंगाबाद, जालना, परभणी या तीनही...
नाशिक बाजार समितीतील कर्मचारी...नाशिक : नाशिक कृषी उत्पन्न बाजार समितीच्या...
सोलापूर जिल्हा परिषदेत सेसफंड, करनिधी...सोलापूर  ः कोरोनामुळे कधी नव्हे, ती सहा-सात...
नगर जिल्ह्यात शेततळ्यांच्या कामांची...नगर ः दुष्काळी परिस्थितीत शेततळ्याच्या पाण्यावर...
पूर्णा नदी काठच्या गावांना सतर्कतेचा...हिंगोली  ः ‘‘जिल्ह्यातील पूर्णा नदीवरील...
वाखारी येथे शेतकरी, शेतमजुरांना कौशल्य...पुणे ः कृषी तंत्रज्ञान व्यवस्थापन यंत्रणा व...
नांदेड, परभणी, हिंगोली जिल्ह्यात १४२...नांदेड : नांदेड, परभणी, हिंगोली जिल्ह्यातील १४२...
दहिवडीत शेतीकामांच्या मजुरीदरांसह...नाशिक : कोरोनाच्या पार्श्वभूमीवर शेतीव्यवस्था...
औरंगाबाद, जालना जिल्ह्यात दीड लाख...औरंगाबाद  : दोन जिल्ह्यांतील साडेचार हजारावर...
उजनीची पाणीपातळी २८ टक्केवर सोलापूर  ः पुणे जिल्ह्यातील पावसाच्या...
वरखेडीतील पशुधनाचा बाजार उद्यापासून...पाचोरा, जि.जळगाव  ः वरखेडी (ता.पाचोरा) येथील...
जळगाव जिल्ह्यात शेतकऱ्यांवर लिंबं...भडगाव, जि.जळगाव  ः जिल्ह्यात लिंबू पिकासाठी...
कृषी महाविद्यालयाच्या जागेचा प्रश्न...भंडारा : कृषी महाविद्यालयाच्या प्रस्तावित...
परभणी जिल्ह्यात कपाशी बियाण्याच्या साडे...परभणी : जिल्ह्यात यंदा खरीप हंगामात विविध...
सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील ७०...वैभववाडी, जि. सिंधुदुर्ग ः ऑगस्ट महिन्यात मुदत...
चंद्रपूर जिल्ह्यात कापूस कोंडीत भर...चंद्रपूर : येत्या  हंगामातील कापूस खरेदीसाठी...
पंधरा शेतकऱ्यांच्या सौरकृषी पंपात...चंद्रपूर : मुख्यमंत्री सौर कृषी पंप योजनेअंतर्गत...
जलालखेडा येथील दीडशे शेतकरी...नागपूर : खरीप कर्जाचे वाटप शनिवार (ता. १५) पर्यंत...
सांगली जिल्ह्यात डाळिंब संकटांच्या...सांगली ः वातावरणातील बदलाने डाळिंबावर तेलकट डाग...