Agriculture Agricultural News Marathi success story of Gangabai Wagh, Pramodini Metkar | Page 2 ||| Agrowon

गृहोद्योगातून मिळाला उन्नतीचा मार्ग

गोपाल हागे
रविवार, 4 जुलै 2021

ज्या कुटुंबातील महिलांनी पुढाकार घेऊन शेतीपूरक उद्योग किंवा अन्य क्षेत्रातही सातत्याने काम केले, त्यांनी बदल घडवून दाखवला आहे. आज अनेक महिला पूरक उद्योगातून कुटुंबांना आर्थिक स्थिरता मिळवून देत आहेत.

ज्या कुटुंबातील महिलांनी पुढाकार घेऊन शेतीपूरक उद्योग किंवा अन्य क्षेत्रातही सातत्याने काम केले, त्यांनी बदल घडवून दाखवला आहे. आज अनेक महिला पूरक उद्योगातून कुटुंबांना आर्थिक स्थिरता मिळवून देत आहेत. उत्पादनाची गुणवत्ता राखत त्यांनी बाजारपेठेत वेगळी ओळख तयार केली आहे.

रिसोड (जि. वाशीम) तालुक्यातील लिंगा कोतवाल गावामधील गंगाबाई संजाबराव वाघ यांचे चार सदस्यांचे कुटुंब. त्यांच्याकडे पाच एकर कोरडवाहू शेती. सुरवातीच्या काळात वाघ कुटुंबीय स्वतःची शेती सांभाळून इतरांच्या शेतातदेखील मोलमजुरी करण्यास जात होते. याच दरम्यान त्यांना बचत गट उपक्रमाची माहिती मिळाली. 
सन २००९ मध्ये गंगाबाई वाघ यांनी दहा महिलांना एकत्र करून जय गजानन स्वयंसाह्यता महिला बचत गट स्थापन केला. गटाच्या उपक्रमाच्या माध्यमातून त्यांची वाशीम येथील कृषी विज्ञान केंद्रातील तज्ज्ञांशी ओळख झाली. या केंद्रामध्ये त्यांनी डाळप्रक्रिया, बटाटा वेफर्स निर्मितीबाबत प्रशिक्षण घेतले. सुरुवातीला घरगुती स्तरावर एक हजार रुपये गुंतवणूक करून बटाटा वेफर्स निर्मितीला सुरुवात केली. प्रक्रिया उद्योगातील त्यांची चिकाटी बघून वाशीम कृषी विज्ञान केंद्राचे अध्यक्ष अनंतराव देशमुख यांनी गंगाबाई वाघ यांना दहा हजार रुपये बक्षीस म्हणून दिले. २०१३ मध्ये देशमुख यांनी दिलेले दहा हजार आणि शेत मजुरीच्या बचतीतून साठवलेले पैसे असे मिळून ४५ हजार रुपयांची गुंतवणूक करून पीकेव्ही मिनी डाळ मिल खरेदी केली. 

डाळनिर्मिती उद्योगाला गती 
गंगाबाई वाघ यांच्या डाळनिर्मिती उद्योगाला प्रोत्साहन देण्यासाठी कृषी विज्ञान केंद्राने पहिल्यांदा त्यांच्याकडून मजुरीवर दहा क्विंटल तूरडाळ तयार करून घेतली. यासाठी प्रति क्विंटल पाचशे रुपये मोबदला दिला. त्यांना डाळनिर्मिती मजुरीतून पाच हजारांचे उत्पन्न मिळाले. या मजुरीतून त्यांनी एक क्विंटल तूर विकत घेऊन स्वतः डाळ तयार करून विक्री केली. गुणवत्तापूर्ण डाळनिर्मितीमुळे हळूहळू परिसरातील ग्राहकांकडून मागणी वाढू लागली. उन्हाळी हंगामात डाळनिर्मिती केली जाते. गाव परिसरातील शेतकरी तसेच ग्राहक हे वाघ यांच्याकडून मजुरीवर डाळ बनवून घेतात. यासाठी प्रति क्विंटल सहाशे रुपये मजुरी मिळते. दर हंगामात ७० ते ८० क्विंटल डाळनिर्मिती केली जाते. यातून ४० हजारांपेक्षा अधिक उलाढाल होते. या सोबतच स्वतः दहा ते बारा क्विंटल डाळ तयार करून गंगाबाई या वेगवेगळ्या ठिकाणी होणाऱ्या प्रदर्शनामधून विक्री करतात. तालुका, जिल्ह्याच्या ठिकाणी सरकारी कार्यालयात संपर्क साधून डाळ विक्री केली जाते. यातूनही दहा ते बारा हजारांचा निव्वळ नफा होतो. डाळनिर्मिती उद्योगातून मिळालेल्या उत्पन्नातून वाघ यांनी २०१७ मध्ये त्यांनी स्वतःच्या शेतात ८०० स्क्वेअर फुटाचे शेड व ओटयाचे बांधकाम केले आहे. गंगाबाई डाळनिर्मितीसोबत ग्राहकांच्या मागणीनुसार मूगवडी, बाजरी खारोडी निर्मितीकरून विक्री करतात. यातून त्यांना आठ हजारांचा निव्वळ नफा मिळतो. गंगाबाई वाघ यांनी मुंबई येथील महालक्ष्मी सरस, अकोल्यातील ॲग्रोटेक प्रदर्शनात सहभागी होत उत्पादनांची विक्री केली. यातून नवीन ग्राहक जोडले. डाळनिर्मिती उद्योगामध्ये गंगाबाई यांना सून माधुरी आणि मुलगा भागवत यांची चांगली मदत मिळते. 

तेलघाणा उद्योगाला सुरुवात
बाजारपेठेची मागणी लक्षात घेऊन वाघ यांनी २०१९ मध्ये २२,५०० रुपये गुंतवणुक करीत छोटी तेलघाणी विकत घेतली. परिसरातील ग्राहकांच्या मागणीनुसार खोबरे, शेंगदाणा, तीळ, जवस, मोहरी तेलाची निर्मिती केली जाते. डाळ मिल आणि तेलघाणा उद्योगातून आर्थिक प्रगती साधत वाघ कुटुंबाने कोरडवाहू शेती बागायती केली. सध्या गंगाबाई शेती, शेती पूरक उद्योगासोबतच ग्रामीण जिवनोन्नती ‘उमेद’ अभियानामध्ये पशुसखी म्हणून काम करीत आहेत.मागील वर्षीपासून कोरोना प्रादुर्भावामुळे त्यांच्या गृहोद्योगालाही आर्थिक फटका बसला आहे. परंतु हा काळ संपल्यानंतर पुन्हा जोमाने कार्यरत होणार असल्याचे त्या सांगतात. डाळनिर्मिती उद्योगातील प्रगती लक्षात घेऊन अकोला येथील डॉ. पंजाबराव देशमुख कृषी विद्यापीठाने गंगाबाई वाघ यांना ‘स्त्रीशक्ती’ पुरस्काराने सन्मानित केले आहे.

- माधुरी वाघ  ७५२२९८००१३

 

केळीपासून चिप्स, पीठनिर्मिती

तेल्हारा (जि. अकोला) तालुक्यातील सौंदळा गावातील प्रमोदिनी ज्ञानेश्‍वर मेतकर यांनी केळी प्रक्रिया उद्योगातून कुटुंबाच्या आर्थिक उत्पन्नात भर घातली. गेल्या काही वर्षांपासून त्या महिला बचत गटात सक्रिय आहेत. सध्या प्रमोदिनी मेतकर तेल्हारा येथील लोकसंचालित साधन केंद्राच्या महिला गटाच्या अध्यक्षा आहेत. 
परिसरातील बाजारपेठेची मागणी लक्षात घेऊन त्यांनी ५ मार्च, २०१९ रोजी माँ जिजाऊ महिला गृहउद्योगाच्या माध्यमातून केळी चिप्स, पीठ तसेच पापड निर्मितीला सुरुवात केली. या उद्योगामध्ये सुरुवातीला चार महिला त्यांच्या सोबतीला होत्या. सध्या १५ महिला या उद्योगात कार्यरत आहेत. सुरुवातीला १५०० रुपयांची गुंतवणूक करून त्यांनी केळी प्रक्रिया उद्योगाला सुरुवात केली. आता दर महिन्याला सुमारे दहा क्विंटलपर्यंत केळी चिप्स उत्पादन केले जाते. विक्रेत्यांना होलसेल दरात २०० रुपये किलो दराने चिप्सचा पुरवठा केला जातो. याचबरोबरीने स्वतःदेखील काही प्रमाणात त्या चिप्सची विक्री करतात.  
केळी चिप्सच्या बरोबरीने त्यांनी उडीद, मूग पापड, तांदूळ पापड, बटाट्याचे पापड, कुरडयानिर्मिती आणि विक्रीला सुरुवात केली आहे. सध्या प्रमोदिनी मेतकर यांच्यासह प्रीती शित्रे, दुर्गा मेतकर, अनुराधा शित्रे, वर्षा शेळके, मुक्ता पुंडकर, सुवर्णा होरे यांच्यासोबत १५ महिला कार्यरत आहेत.

गुणवत्तापूर्ण उत्पादनावर भर 
प्रमोदिनी मेतकर यांना केळी प्रक्रिया उद्योग सुरू करण्यासाठी आर्थिक अडचण होती. त्यावर मार्ग शोधत त्यांनी महिला गटामार्फत बँकेतून एक लाख रुपयांचे कर्ज काढले. हे कर्ज दरमहा १० हजार रुपयांप्रमाणे परतफेड केले. केळी प्रक्रिया तसेच पापडनिर्मितीसाठी लागणारा कच्चा माल परिसरातील शेतकऱ्यांकडून खरेदी केला जातो. तयार उत्पादनाची विक्री झाल्यानंतर शेतकऱ्यांना पैसे दिले जातात. ‘स्वर्णफला‘ या ब्रॅंडनेमने मेतकर उत्पादनांची विक्री करतात. दरमहा पन्नास हजारांपर्यंत त्यांच्या प्रक्रिया उद्योगाची उलाढाल वाढली आहे. गुणवत्ता जपल्यामुळे त्यांच्या उत्पादनांना अकोट, हिवरखेड, तेल्हारा व स्थानिक पातळीवर मागणी वाढू लागली आहे.

-प्रमोदिनी मेतकर  ८९९९६१७८९३

 

 


इतर यशोगाथा
उत्कृष्ट व्यवस्थापनातून जोपासलेली नारळ...सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील परुळे (ता. वेंगुर्ला)...
तंत्र व चोख व्यवस्थापानातून वाढवली...दीडशे दिवस पीक कालावधी, टोकण पद्धतीची लागवड, ठिबक...
पंचवीस वर्षांपासून सीताफळाची जोपासनासांगली जिल्ह्यात अंजनी (ता.. तासगाव) येथील...
उस्मानाबादी शेळ्यांचा यशस्वी जोपासलेला...परभणी शहरापासून नजीक पारवा शिवारात सतीश रन्हेर व...
जल प्रदूषण मुक्तीसाठी ‘गोदावरी नदी संसद...नांदेड जिल्ह्यात ‘गोदावरी नदी संसद’ ही जलसंवर्धन...
भाजीपाला, पूरक उद्योगातून गटांची प्रगतीरत्नागिरी जिल्ह्यातील महिला बचत गटातील सदस्यांनी...
संत्रा रसापासून पावडर; विद्यापीठाने...अकोला येथील डॉ. पंजाबराव देशमुख कृषी...
खोडवा उसाची अधिक उत्पादनक्षम शेती.महाराष्ट्र- कर्नाटक राज्याच्या सीमेवरील सिदनाळ (...
कृषीसह पिंपळगावाने केले वसुंधरेलाही...नाशिक जिल्ह्यातील पिंपळगाव बसवंत गावाचा कृषी...
वर्षभर वांगी उत्पादनाचे गवसले तंत्रपुणे जिल्ह्यातील नारायणगाव येथील योगेश तोडकरी...
बोलके यांचे दर्जेदार संत्रा उत्पादनकचारी सावंगा (ता. काटोल, जि. नागपूर) येथील आशिष...
पोल्ट्री व्यवसायातून कुटुंब झाले आर्थिक...फळबागायती आणि भातशेती सामायीक. त्यामुळे मालगुंड (...
श्रीराम गटाचे पावडरीद्वारे हळदीचे...लाख (रयाजी) (ता. दिग्रस, जि. यवतमाळ) येथील...
पीक नियोजनातून बसविले आर्थिक गणितपुणे जिल्ह्यातील केंदूर (ता. शिरूर) येथील संदीप...
प्रतिकूल परिस्थितीवर सुनंदाताईंनी केली...माणूस संकटाच्या काळात धीर सोडत असला तरी त्या...
औषधी वनस्पती प्रयोगासाठी ‘शेवंतामाता’...नांदेड जिल्ह्यात हदगाव तालुक्यातील निवघा बाजार...
पदवीधर तरूणाचा ‘काकतकर’ ब्रँडसिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील न्हावेली रेवटेवाडी येथील...
पोल्ट्री उद्योगात विट्याची दमदार ओळखसांगली जिल्ह्यातील विटा शहराची ओळख...
कमी खर्चिक किफायतशीर कापूस पीक...घाडवेल (ता. चोपडा, जि. जळगाव) येथील देवेंद्र...
तंत्रज्ञान, व्यवस्थापनासह टोमॅटो...नाशिक जिल्ह्यातील दरी येथील सतीश, सचिन व नितीन या...