Agriculture Agricultural News Marathi success story of rural development work by Tata trust. | Agrowon

आदिवासी शेतकऱ्यांच्या जीवनात झाला बदल

गणेश निलम
शुक्रवार, 15 मे 2020

टाटा ट्रस्ट `सेंट्रल इंडिया`च्या माध्यमातून झारखंड, ओडिशा, महाराष्ट्र व गुजरात या राज्यांमधील १७ आदिवासी भागांमध्ये 'लखपती किसान` हा उपक्रम राबवत आहे. यामुळे शेती आणि पूरक रोजगारांचे एकत्रीकरण करून सामाजिक पुढाकाराच्या माध्यमातून ग्रामीण भागाला नवी दिशा मिळाली आहे.

टाटा ट्रस्ट `सेंट्रल इंडिया`च्या माध्यमातून झारखंड, ओडिशा, महाराष्ट्र व गुजरात या राज्यांमधील १७ आदिवासी भागांमध्ये 'लखपती किसान` हा उपक्रम राबवत आहे. यामुळे शेती आणि पूरक रोजगारांचे एकत्रीकरण करून सामाजिक पुढाकाराच्या माध्यमातून ग्रामीण भागाला नवी दिशा मिळाली आहे.

आदिवासी समुदायांचे सक्षमीकरण आणि उपजीविका निर्मितीसाठी  टाटा ट्रस्टच्या `सेंट्रल इंडिया' उपक्रमामध्ये नियोजनबद्ध पद्धतीने सर्व स्तरापर्यंत प्रयत्न केले जातात.  उपजीविका संधी व साधनांना मजबूत करून आणि त्यांचे स्तर निर्माण करून आदिवासी समुदायांना अन्नधान्य व आर्थिक सुरक्षितता पुरविण्यावर भर दिला जातो. ‘सीआयएनआय' मार्फत आर्थिक सुरक्षिततेला प्रोत्साहन दिले जाते. यामुळे आरोग्यसेवा, शिक्षण व कुटुंबांच्या इतर गरजा पूर्ण करण्यात मदत मिळते.

झारखंड, ओडिशा, महाराष्ट्र व गुजरात या राज्यांमधील १७ आदिवासी प्राबल्य असलेल्या भागांमध्ये 'लखपती किसान' हा उपक्रम शेती आणि पूरक रोजगारांचे एकत्रीकरण करून सामाजिक पुढाकाराच्या माध्यमातून ग्रामीण भागाला नवी दिशा देत आहे.  शेती आणि पशुधन, शेती आणि लाकडाव्यतिरिक्त जंगलातून मिळणाऱ्या इतर वस्तू इत्यादी असे रोजगाराचे दोन स्तर निर्माण करून कुटुंबांमध्ये जोखीम घेण्याची क्षमता निर्माण केली जाते. याचे दिसून येणारे परिणाम उत्साहवर्धक आहेत. सुमारे ३०,००० कुटुंबांना लखपती बनवण्यात यश मिळाले आहे. विविध गावांमध्ये असे प्रयत्न सुरू आहेत. त्याचप्रमाणे हिम्मोत्थान सोसायटी आणि सेंटर फॉर मायक्रोफायनान्स हे लघू भूधारक शेतकऱ्यांना सुधारित पीक पद्धती तसेच पूरक रोजगारांना प्रोत्साहन देत आहेत.

शेती पद्धतीमध्ये झाला बदल
धाबडा (जि.दाहोड,गुजरात) गावात राहणाऱ्या सुमित्राबेन यांच्या कुटुंबाला २०१५ पर्यंत वर्षाला सुमारे  ५०,००० ते ६०,००० रुपयांचे उत्पन्न मिळविण्यासाठी खूप कष्ट करावे लागत होते. मात्र लखपती किसान उपक्रमात सहभागी झाल्यापासून गेल्या तीन वर्षात सुमित्राबेन यांच्या कुटुंबाचे वार्षिक उत्पन्न तीन लाख रुपयांपेक्षाही जास्त वाढले.  हे परिवर्तन घडवून आणण्यासाठी सुमित्राबेन यांनी पुढाकार घेतला, तसेच स्वतःच्या गावातील महिलांना एकत्र आणून एक स्वयंसहायता गट स्थापन केला.  सुमित्राबेन आणि गावातील महिला सहकाऱ्यांनी स्थापन केलेला हा गट सर्वात सुरुवातीला स्थापन करण्यात आलेल्या स्वयंसहायता गटांपैकी एक आहे. सामाजिक संस्थांच्या माध्यमातून विविध प्रकारची आणि जास्त उत्पन्न देणाऱ्या पिकांच्या लागवडीचे नियोजन, रोजगाराचे नवे स्तर निर्माण करणे, शेतकऱ्यांना बाजारपेठेसोबत जोडले जात आहे. याचबरोबरीने शेतकऱ्यांच्या उद्यमशीलतेला प्रोत्साहन दिले जात आहे.  

   या आदिवासी पटयातील शेतकरी खरिपात भात,मका आणि रब्बी हंगामात गव्हाची लागवड करतात. या प्रकल्पाच्या माध्यमातून संस्थेने  बाजारपेठेची गरज लक्षात घेऊन टोमॅटो, वांगी,मिरची, कारले,कलिंगड आदी पिकांच्या लागवडीबाबत शेतकऱ्यांना मार्गदर्शन केले. तसेच स्थानिक आणि शहरी बाजारपेठेमध्ये विक्रीची सुविधा उपलब्ध करून दिली. यासाठी शेतकरी गट आणि शेतकरी उत्पादक कंपनीचे नियोजन करण्यात आले. शेती व्यवस्थापन आणि बाजारपेठेच्या नियोजनात झालेल्या आश्वासक बदलामुळे बचत गटातील महिला अभिमानाने सांगतात की, हे माझे शेत आहे, माझी पिके आहेत, माझे उत्पन्न आणि माझा व्यवसाय आहे.  आता आमचा शेतीमाल स्वतः बाजारपेठेत विकतो. आम्ही व्यावसायिक बनलो आहोत.

(लेखक विभागीय व्यवस्थापक (उत्तर आणि मध्य भारत),टाटा ट्रस्ट आणि कार्यकारी संचालक, सीआयएनआय, नाविन्य आणि तंत्रज्ञान विभाग प्रमुख म्हणून कार्यरत आहेत)

 


इतर ग्रामविकास
सुधारित शेती, पूरक व्यवसायाचा ‘निवजे...निवजे (ता.कुडाळ,जि.सिंधुदुर्ग) गावकऱ्यांनी शेती...
कांदा, लसूण शेतीत बहिरवाडीने मिळवली...बहिरवाडी (ता. जि. नगर) हे छोटे गाव कांदा व लसूण...
महिला बचत गटांच्या माध्यमातून हळद...सहकाराच्या धर्तीवर संघटित झालेल्या राजापूर...
गावातच होणार शेती नियोजनगावच्या शेतीचे नियोजन आता गावातच होणार आहे. कृषी...
लोकसहभागातून देशवंडी झाले पाणीदारजिल्ह्यातील देशवंडी(ता.सिन्नर) हे डोंगराळ भागात...
मावळंगे बनले रोपवाटिकांचे गावसाधारणपणे १९६५ मध्ये मावळंगे (जि.रत्नागिरी) गावात...
शेती, जलसंधारण, ग्रामविकासामधील ‘दिलासा‘ग्रामीण भागातील वंचित घटकांचा उत्कर्ष नजरेसमोर...
दर्जेदार डाळिंबाची खांजोडवाडीखांजोडवाडी (ता.आटपाडी,जि.सांगली) दुष्काळी...
जैवविविधता, कृषी अन् शिक्षणाचा जागरबत्तीस शिराळा (जि.सांगली) या तालुक्यातील युवकांनी...
लोकसहभागातून दुष्काळावर केली मात कोठली (जि.नंदुरबार) गावातील पाणीटंचाई...
पुणेवाडीचे शिवार एकीतून झाले पाणीदारपुणेवाडी (ता. पारनेर, जि.नगर) या पठारावरील...
तंत्रज्ञानावर आधारीत शेतीतून लाखेगावची...औरंगाबाद जिल्ह्यातील लाखेगावातील शेतकऱ्यांनी...
जलसंधारण मोहिमेतून पाणी टंचाईवर मातआजही माण, खटाव हे  दुष्काळी तालुका म्हणून...
लोकसहभागातून शेती अन् ग्रामविकासाला...उंबरीवाडी (ता.जावली,जि.सातारा) हे लहानसे गाव....
पिराचीवाडी झाली उपक्रमशील गावकोल्हापूर जिल्ह्यातील पिराचीवाडी(ता.कागल) हे...
‘कोरडवाहू‘ला दिशा देण्यासाठी संस्था...कोरडवाहू क्षेत्राचे पुनरुज्जीवन करण्यासाठी...
आदर्श कामांच्या उभारणीतून ठसा उमटवलेले...द्राक्ष, डाळिंब,कांद्यासाठी जगभर प्रसिद्ध नाशिक...
कुडावळेमध्ये `शत प्रतिशत भात लागवड'...गाव आणि शेतीचा शाश्वत विकास करायचा असेल तर...
कृषीसंपन्नता, आरोग्य, पर्यावरण हेच...कोटमगावाने (ता. जि. नाशिक) कृषीसंपन्न, आरोग्य व...
कांदा बीजोत्पादनातून मिळवली शिवापूर...अकोला जिल्ह्यातील शिवापूर गावाने कांदा...