agriculture news in marathi agrowon agralekh on importance of birds | Agrowon

माळढोकच्या निमित्ताने...

विजय सुकळकर
बुधवार, 31 जुलै 2019

माळढोकच्या बाबतीत बोलायचे झाले तर या पक्ष्याला मोठी झाडे आवडत नसून, त्यांना वाचविण्यासाठी मात्र माळरानावरील गवताळ भागात चुकीच्या पद्धतीने वृक्षारोपण केले गेल्याने हा पक्षी आपला अधिवास सोडत आहे.

मागच्या वर्षी प्रदर्क्षित झालेला २.० या विज्ञानाधारित ‘अॅक्शन थ्रिलर’ चित्रपटात मोबाईल टॉवरमुळे निर्माण होणाऱ्या घातक लहरींचा पक्ष्यांवर अत्यंत विपरीत परिणाम होत असल्याचे दाखविण्यात आले आहे. त्या वेळी अनेकांना ही अतिशोयक्ती वाटत होती. परंतु काही पक्ष्यांच्या बाबतीत असेच अहवाल आता पुढे येत आहेत. आधीच अस्तीत्व धोक्यात असलेला माळढोक पक्षी उच्च दाबाच्या वीजवाहिन्यांमुळे नामशेष होण्याच्या मार्गावर असल्याची धक्कादायक माहिती केंद्रीय पर्यावरण मंत्रालयाच्या नुकत्याच प्रसिद्ध झालेल्या एका अहवालातून समोर आली आहे. देशात माळढोकची संख्या मागील तीन दशकांमध्ये ७५ टक्क्यांनी घटली असून, असेच चालू राहिले तर हा पक्षी नामशेष होण्यास वेळ लागणार नाही. जगातील अतिदुर्मीळ प्रजातींपैकी माळढोक हा एक पक्षी आहे.

उडणारा सर्वांत मोठा डौलदार सुंदर पक्षी म्हणून याकडे पाहिले जाते. हा पक्षी खासकरून काटेरी गवताळ वनांत आढळतो. भारतात माळढोकचे वास्तव्य प्रामुख्याने गुजरात, राजस्थानच्या गवताळ माळरानात असून, तेथे आता केवळ १५० पक्षी उरले आहेत. महाराष्ट्रात २०१७ मध्ये भारतीय वन्यजीव संस्था डेहराडून व राज्य वन विभागाने केलेल्या सर्वेक्षणात माळढोक पक्षी आढळलाच नाही. राज्यात माळढोक, घार, साळुंखी या पक्ष्यांसह सर्वत्र मोठ्या प्रमाणात आढळणारे पोपटही दुर्मीळ होत असल्याचे एका अभ्यातातून पुढे आले आहे. निसर्गात प्रत्येक जिवाला महत्त्व आहे. निसर्गातील एखादा जीव घटक धोक्यात आला तर पूर्ण निसर्गचक्र बदलते, पर्यावरणाचा समतोल बिघडतो. हे लक्षात घेऊन पर्यावरण संवर्धनासाठी नष्ट होणाऱ्या पक्षी, कीटकांच्या प्रजाती वाचवायलाच हव्यात.

जेथे जंगल, जैवविविधता अधिक तेथे जगण्याचा आनंदही जास्त, हे अनेक देशांमध्ये सिद्ध झाले आहे. असे असताना निसर्गाला वाचवायचे सोडून त्याला ओरबडण्याचे काम करतोय. शेतीतील किडींचे ३३ टक्क्यांपर्यंत नियंत्रण निसर्गतः पक्ष्यांमार्फत होऊ शकते. गायबगळे, वेडा राघू, चिमण्या, कोतवाल यांसारखे अनेक पक्षी पिकांना घातक अळ्या व किडी वेचून खातात. परंतु या सर्वच पक्ष्यांची संख्या घटल्याने किडीवरील नियंत्रण अवघड होत चालले आहे. शेतातील बांधावर झाडे राहिली नाहीत. शेतीत कीडनाशकांचा अनियंत्रित वापरानेसुद्धा पक्ष्यांची संख्या कमी होत आहे. पक्ष्यांचे स्थानिक अधिवास समजले जाणारे मोठे देशी वृक्ष, नदी, नाले, ओढे, माळरान जमिनी, जंगले नष्ट होत आहेत. बोर, बाभूळ, वड, उंबर अशा झाडांची फळे पक्षी खातात. अशा झाडांवरच ते आपली घरटी बांधतात. या झाडांच्या तोडीने पक्ष्यांना अन्न मिळत नसून, ते उघड्यावर पडत आहेत. माळढोकच्या बाबतीत बोलायचे झाले तर या पक्षाला मोठी झाडे आवडत नसून, त्यांना वाचविण्यासाठी मात्र माळरानावरील गवताळ भागात चुकीच्या पद्धतीने झाडे लावली गेल्याने हा पक्षी आपला अधिवास सोडत आहे. या सर्व बाबी लक्षात घेऊन पक्ष्यांच्या स्थानिक नैसर्गिक अधिवासांचे संवर्धन करायला पाहिजेत. विकासकामात जी झाडे तोडली जात आहेत, तीच झाडे तोडलेल्या प्रमाणाच्या दुपटीने नव्याने लावायला हवीत. शेतीतील कीडनाशकांचा वापर हा सर्वांगाने सुरक्षित कसा होईल, हे पाहायला हवे. पक्ष्यांची अनधिकृत शिकार थांबायला हवी.

माळढोकच्या संवर्धनासाठी ते आढळून येत असलेल्या भागात त्यांना पूरक अधिवास मिळण्याबाबत वन-पर्यावरण विभागाने प्रयत्न वाढवायला हवेत. माळढोकसाठी अभयारण्य घोषित करताना स्थानिक शेतकऱ्यांचा विरोध होतो. त्यास कारण म्हणजे अभयारण्य घोषित केलेल्या भागात स्थानिकांना शेती करण्यासाठी अनेक अडचणी येतात. अभयारण्याच्या नावाखाली हजारो हेक्टर जमीन पडीक राहते, त्याच वेळी स्थानिक शेतकऱ्यांवर मात्र उपासमारीची वेळ येते. त्यामुळे माळढोकला वाचविण्यासाठी संरक्षित क्षेत्र घोषित करताना स्थानिक शेतकऱ्यांवर अन्याय होणार नाही, ही काळजीही घ्यायला हवी.


इतर संपादकीय
चिंता पुरे; हवी थेट कृती ग्रामीण कुटुंबाचे उत्पन्न वाढल्याशिवाय देशाचा...
बदल ठरावेत लाभदायकयवतमाळ जिल्ह्यातील आर्णी तालुक्यातील हजारो...
हवामान बदल हेच सर्वांत मोठे आव्हानआ ज जगभरात हवामान बदल आणि त्याचे होणारे परिणाम हा...
पशुधन विकासाची वसाहत वाटपशुसंवर्धन, दुग्धविकास व मत्स्यव्यवसाय विभागाची...
रस्ते की मृत्यूचे सापळेआपला देश संपूर्ण विश्वात रस्ते अपघातात अव्वल आहे...
‘अटल योजने’द्वारे शाश्‍वत करूया भूजलजल म्हणजेच पाणी अर्थात अमृत. जलाचे वर्गीकरण आपण...
वेध भविष्यातील शेतीचाआपल्या देशात आणि राज्यात सुद्धा आजही बहुतांश...
शेतकऱ्यांच्या व्यापक हिताचे कार्य कधी?शेती उत्पादनाची वाढ व्हावयाची असेल, वाढत्या...
निर्यातवृद्धीचा रोडमॅपभारतात प्रदेशनिहाय माती, हवामान बदलते. अनेक...
दुबई वारी फलदायी ठरावी संत्रा हे जगभरातून मागणी असलेले फळपीक आहे....
उद्योगाप्रमाणे हव्यात शेतीला सवलतीशेती हा एक उद्योग आहे, याची जाणीव करून देण्याची...
गोड बोलण्यासारखी स्थिती नाही!गेल्या सहा वर्षांत भारतात एक नवी ‘भक्त-परंपरा’...
ना रहेगा बास...दोन वर्षांपूर्वी (२०१७ मध्ये) भारतात कीडनाशकांचा...
बदलती जीवनशैली अन् वाढते आजारजगात एकच गोष्ट शाश्वत आहे अन् तो म्हणजे बदल. हा...
खाद्यतेल स्वयंपूर्णतेची दिशादेशाची वार्षिक खाद्यतेलाची गरज २३.५ दशलक्ष टन आहे...
निसर्गाचा सहवास अन् गोमातेचा आशीर्वादमागील आठवड्यात उत्तर केरळमधील ‘पेय्यानूर’ या...
ऑल इज नॉट वेलअमेरिकेने ३ जानेवारीला बगदाद विमानतळावर घडवून...
एकत्रित प्रयत्नांतून करूया वनस्पतींचे...वनस्पती ह्या आपणास आवश्यक असलेल्या शुद्ध हवेचा व...
अमूल्य ठेवा, जतन कराआपला देश विविधतेने नटलेला आहे. येथे अनेक जाती,...
संकट टोळधाडीचेपाकिस्तानमध्ये सिंध प्रांतात टोळधाडीने धुडगूस...