agriculture news in marathi agrowon agralekh on losses of crops due to wild animals | Agrowon

उच्छाद वन्यप्राण्यांचा

विजय सुकळकर
गुरुवार, 3 ऑक्टोबर 2019

अलीकडे तर वानरे, हरिण आणि रोही हे दररोजच पिकांचे नुकसान करीत आहेत. अशा परिस्थितीमध्ये शेतकरी ठरावीक अवधीत झालेले नुकसान वनविभागाला कळवू शकत नाहीत. 

केंद्र सरकारने दोन वर्षांपूर्वी काढलेल्या अध्यादेशानुसार राज्यातील शेतकरी आता चंदन लागवड करू लागले आहेत. नगर जिल्ह्यासह मराठवाडा आणि कोकणात चंदनाची लागवड वाढत आहे. परंतू नव्याने लागवड केलेल्या चंदनाच्या झाडांचे वन्यप्राण्यांकडून नुकसान केले जात आहे. धक्कादायक बाब म्हणजे चंदनाचे वन्यप्राण्यांकडून नुकसान झाले तर त्यास कुठल्याही प्रकारे भरपाईची तरतूद नाही. वनविभागाने चंदनाला संरक्षण देण्याची मागणी शेतकरी करीत असून त्यावर या विभागाने सकारात्मक विचार करायला हवा.

दुसरा महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे सध्या राज्यभरातील ज्वारी, बाजरी, मका, कापूस, भुईमूग, तूर ही खरीप पिके फुले-कळ्या-बोंडे-कणसे-शेंगा लागण्याच्या तर सोयाबीन शेंगा पक्व होऊन काढण्याच्या अवस्थेत आहे. या पिकांचे वानरे, अस्वले, हरिण, रोही, लांडगा आदी प्राण्यांकडून मोठ्या प्रमाणात नुकसान होतेय. हंगामनिहाय फळपिकेही वन्यप्राण्यांच्या तावडीतून सुटत नाहीत. गंभीर बाब म्हणजे या प्राण्यांपासून आपल्या पिकांचे अहोरात्र संरक्षण करणाऱ्या शेतकऱ्यांवर वाघ, बीबट, अस्वल, रानडुकरे, कोल्हा, रानकुत्रे यांच्याकडून प्राणघातक हल्ले होताहेत. या आशयाच्या बातम्या वर्तमानपत्रांतून सातत्याने झळकत असतात. परंतू त्याकडे कोणीही गांभीर्याने पाहतच नाही. वन्यप्राण्यांकडून शेती पिकांचे झालेले नुकसान तसेच त्यांच्या हल्ल्यात शेतकरी मृत्युमुखी पडला, जखमी झाला, पशुधन मृत्युमुखी पडले अथवा जखमी झाले, या सर्व प्रकारांमध्ये नुकसान भरपाईची तरतूद आहे. परंतू वन्यप्राण्यांकडून पिकांचे होत असलेले नुकसान तसेच शेतकऱ्यांवरील हल्ल्यानंतर किती प्रकरणांमध्ये पाहणी-पंचनामे झाले अन् किती प्रकरणांमध्ये नुकसान भरपाई मिळाली, हा आजही संशोधनाचा विषय ठरेल.

मानव-वन्यप्राणी संघर्ष हा मानवी हस्तक्षेपामुळेच वाढला आहे, हेही तेवढेच खरे आहे. आपण वनांचा ऱ्हास करीत चाललो आहोत. त्यामुळे वनांतील प्राण्यांनी आपल्या शेत-शिवारात आसरा घेणे सुरू केले आहे. असे असले तरी वन्यप्राण्यांकडून पिके, पशुधन अथवा मानवी हल्ल्यांमध्ये झालेल्या नुकसानीची तत्काळ भरपाई मिळायला हवी. याबाबत तरतुदीसुद्धा आहेत. नुकसान भरपाईच्या रकमेत वेळोवेळी वाढही करण्यात आली आहे. वन्यप्राण्यांकडून पिकांचे झालेले नुकसान असो अथवा हल्ल्यानंतर झालेली हानी वनविभागाला कळविण्याचा कालावधी, त्यानंतर वन, कृषी आणि महसूल विभागांकडून पाहणी-पंचनाम्यास दिलेला अवधी यांसह नुकसान भरपाईच्या इतरही अटी शर्ती ह्या शेतकऱ्यांना शक्यतो मदत मिळू नयेत अशाच आहेत.

काही प्राण्यांनी पिकांचे केलेले नुकसान तत्काळ कळत नाही, तर काहींनी केलेले नुकसान दोन-तीन किंवा त्यापेक्षा अधिक दिवसांतच लक्षात येते. त्यातच शेतकरी आपल्या दैनंदिन कामात इतका व्यस्त असतो की त्यांना लगेच शेत सोडता येत नाही. अलीकडे तर वानरे, हरिण आणि रोही हे दररोजच पिकांचे नुकसान करीत आहेत. अशा परिस्थितीमध्ये शेतकरी ठरावीक अवधीत झालेले नुकसान वनविभागाला कळवू शकत नाहीत. तसेच वन्यप्राण्यांचा मानवावरील हल्ल्याची घटनाही कळविण्यास त्यास विलंब होतो. अधिक गंभीर बाब म्हणजे पिकांचे नुकसान तसेच पशुधन-मानवावरील हल्ल्यात जखमींची पाहणी-पंचनामा करण्यासाठी वन, कृषी आणि महसूल या तिन्ही विभागांचे गाव किंवा सर्कल पातळीवरील कर्मचारी लागतात. अनेक वेळा हे तीन कर्मचारी एकत्र येण्यास बराच विलंब लागतो. त्यातूनही त्यांच्याकडून पाहणी-पंचनामा निर्धारित वेळेत न झाल्याने शेतकऱ्याला मदतीपासून वंचित राहावे लागते. वनविभागाची शेतकुंपणाची योजना आहे. परंतू या योजनेचा प्रसार-प्रचार शेतकऱ्यांमध्ये झाला नाही. तसेच कुंपनसुद्धा सर्वच प्राण्यांसाठी उपयुक्त नाही.

त्यामुळे वन्यप्राण्यांकडून झालेल्या नुकसानीची पाहणी-पंचनामा करण्याबरोबर हमखास भरपाई मिळण्याची नवीन पद्धत अभ्यासाअंती विकसित करायला हवी. वन्यप्राण्यांच्या संख्येवर नियंत्रण आणण्याची आता वेळ आलेली आहे. हे नियंत्रण कोणत्या प्राण्यांवर, कधी, कसे आणायचे यावरही विचार व्हायला हवा. मानव-प्राणी संघर्ष कसा कमी करता येईल, याबाबतही प्रबोधनाची गरज आहे. 


इतर संपादकीय
कहर ‘कोरोना’चाकोरोना विषाणूच्या वाढत्या उद्रेकाने जगभर दहशतीचे...
नदी संवर्धनाचा केरळचा आदर्शकेरळ हे भारताच्या दक्षिण टोकाचे एक राज्य. अरबी...
शिवरायांची भविष्यवेधी ध्येयधोरणेछत्रपती शिवाजी महाराजांच्या रूपाने रयतेचा राजा...
आपणच आपला करावा उद्धारशेती फायद्याची करायची असेल, तर शेतकऱ्यांनी एकत्र...
 शेतकरी केंद्रित अर्थसंकल्पाचा दावा फोलकेंद्रीय अर्थमंत्री निर्मला सीतारामन यांनी १...
‘कीडनाशके कायदा’ हवा स्पष्ट शेतकऱ्यांना बनावट कीडनाशके विक्रेत्यांपासून...
राष्ट्रीय मुद्द्यांचा भाजपपुढे गुंतादिल्ली विधानसभा निवडणुकीच्या निकालांच्या...
आता तरी सोडा धरसोडीचे धोरणसध्या बाजारात तुरीची आवक सुरू झाली असून अपेक्षित...
ग्रामीण विकासाचा ‘पर्यटन’ मार्गगेल्या आठवड्यात गुजरातमधील नर्मदा जिल्ह्यात...
संशोधनासाठीसुद्धा आता हवा जनरेटामागील वर्षी स्पेनमधील माद्रिद येथे संयुक्त...
आता वाढवा कामाचा वेगमहाविकास आघाडी सरकारने राज्यातील सरकारी अधिकारी-...
वृक्षसंवर्धनासाठी अनोखे संमेलनअमेरिकेमधील टेक्सास प्रांतात मी एक उद्यान पहावयास...
क्रियेवीण वाचाळता व्यर्थचभारतीय उष्णकटिबंधीय हवामान संस्थेच्या माध्यमातून...
शिवार जलयुक्त झाले, तर वॉटर ग्रीड...जलयुक्त शिवार, झाडे लावा या दोन्ही योजना पूर्वी...
‘एनएचबी’तील गोंधळम हाराष्ट्र राज्य फळे-फुले-भाजीपाला लागवड आणि...
तंत्रज्ञान स्वातंत्र्यास आग्रही...शरद जोशी यांना ऐंशीच्या दशकात महाराष्ट्रात जे...
अति‘रिक्त’ कृषी विद्यापीठेपरभणी येथील वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी...
निर्यातबंदीने कोंडी मागील उन्हाळ्यातील पाणीटंचाई आणि पावसाळ्यातील...
‘ब्लू इकॉनॉमी’चे वास्तवबदलत्या हवामानकाळात शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नवाढीवर...
घातक ‘टोळ’चे हवे जैविक नियंत्रण आं तरराष्ट्रीयस्तरावर टोळधाडीचे निरीक्षण व होणारे...