agriculture news in marathi agrowon agralekh on Moh ful collection, sell, storage free from ban | Page 3 ||| Agrowon

गंध फुलांचा गेला सांगून 

विजय सुकळकर
गुरुवार, 6 मे 2021

मोहफुलांमध्ये सर्वाधिक प्रोटिन्स असल्याचे कृषितज्ज्ञांचे मत आहे. मोहफुलांसह पाने, खोड, फळे आणि बिया या सर्वांचा उपयोग आदिवासी बांधव आपल्या दैनंदिन जीवनात करतात. 

मोहफुले म्हटले की आपल्याला केवळ दारूच आठवते. परंतु मोहफुलात मानवी पोषणमूल्ययुक्त अनेक घटक सामावलेले आहेत. मोहफुलांचे झाड हे आदिवासी लोकांसाठी कल्पवृक्षच आहे. या वृक्षाची फुले, पाने, खोड, फळे आणि बिया या सर्वांचा उपयोग आदिवासी बांधव आपल्या दैनंदिन जीवनात करतात. मोहफुलांपासून आदिवासी बांधव बनवीत असलेले पारंपरिक पेय अनेक प्रकारच्या आजारांवरचे औषध म्हणून वापरले जाते. परंतु मोहफुलांपासून दारूही होते. शहरी मानसिकतेला मोहफुले वेचणारे आदिवासी बांधव दिसले, की दारू पिऊन तारवटलेली माणसेच दिसतात. याच मानसिकतेतून राज्य सरकारने दारूबंदी कायद्यानुसार मोहफुलांवर बंदी आणली होती. या बंदीमुळे एकंदरीतच मोहफुलांच्या मूल्यवर्धनास चांगलीच खीळ बसली आहे. आदिवासी बांधवांच्या उत्पन्नावर त्याचा गंभीर परिणाम झाला आहे, यातील जाणकारांनी हे राज्य सरकारच्या वेळोवेळी लक्षात आणून दिले. त्याच्या अभ्यासासाठी एक समितीदेखील नेमली होती. या समितीच्या शिफारशीनुसार उद्धव ठाकरे सरकारने मोहफुलांवरील दारूबंदी कायद्याचे निर्बंध हटविले आहेत. या निर्णयामुळे मोहफुले गोळा करणे, त्याची साठवणूक, खरेदी-विक्री, वाहतूक यासाठी आता परवान्याची आवश्यकता लागणार नाही. 

मोहाची फुले आदिवासींसाठी अंतिम अन्नसुरक्षा आहे. पराकोटीची अन्नटंचाई असलेल्या दुष्काळात काहीही उपलब्ध नसताना केवळ मोहफुलांच्या भाकरी खाऊन आदिवासी समाज जगला. साखर-गूळ या समाजास सहज उपलब्ध नव्हता, तेव्हा मोहाची राब काकवीसारखी वापरून गोडाचे पदार्थ केले जात. बाळंतपणात शरीराची झीज भरून निघण्यासाठी आईला मोहाची राब देतात. लहान मुलांनाही मोहाची फुले शक्तिवर्धक म्हणून दिली जातात. मोहफुलांमध्ये सर्वाधिक प्रोटिन्स असल्याचे कृषितज्ज्ञांचे मत आहे. मोहफुलाच्या राबेपासून मुरमुऱ्याचे पोष्टिक लाडूही तयार करतात. मोहाच्या बियांमध्ये तेलाचे प्रमाण ५० टक्के इतके असते. या तेलात सॅपोनीनचे प्रमाण असल्यामुळे ते अखाद्य तेलाच्या यादीत येते. आदिवासी समाज पारंपरिक ज्ञानाने काही विशिष्ट प्रक्रियेमार्फत हे विषारी घटक काढून या तेलाचा उपयोग खाद्यतेल म्हणूनही करतात. मोहाचे तेल त्वचेसाठी औषधी आहे. मोहाचे फूल हे जनावरांसाठी उच्च कॅलरी, उच्च प्रथिनयुक्त खुराक आहे. विशेषत: गाभण गायींना व नांगरट, पेरणीच्या काळात बैलांना मोहाची फुले खाद्य म्हणून दिली जातात. 

मोहफुलांवरील निर्बंध हटल्याने या आणि अशा अनेक मोहफुलांच्या प्रक्रिया उद्योगाला आता राज्यात चालना मिळायला हवी. पूर्व विदर्भातील वनक्षेत्र, तसेच इतर ठिकाणच्या जंगलात मोहफुले भरपूर प्रमाणात आढळतात. विदर्भ, मराठवाड्यात शेताचे बांध, नदीनाल्यांकाठी मोहाची झाडे आहेत. आदिवासी बांधवांसह शेतकऱ्यांनी सुद्धा मोहफुलांकडे एक उत्पन्नाचे साधन म्हणून पाहायला पाहिजेत. मोहफुलातील प्रथिने व उच्च उष्मांक यांचा उपयोग आदिवासी भागातील आश्रमशाळा, अंगणवाड्यांमध्ये मुलांना पोषक आहारासाठी केला जाऊ शकतो. यासाठी त्या भागातील महिला बचत गटांचा सहयोग घेता येईल. मोहाच्या उत्पादनांना सरकारी संस्था पुरस्कृत उद्योगाची जोड मिळण्याची गरज आहे. आदिवासी संशोधन व प्रशिक्षण संस्था यात मोठी भूमिका घेऊ शकते. मोहफुलांचे मूल्यवर्धन करून त्याचा आदिवासी बांधवांना अधिक लाभ देण्यासाठी आदिवासी विकास आणि वन विभागांनी आता एकत्रित काम करायला हवे. यामध्ये कौशल्यविकास प्रशिक्षण, जाळे लावून आधुनिक पद्धतीने मोहफुलांचे संकलन, शास्त्रीय पद्धतीने साठवणूक, कोल्ड स्टोअरेज उभारणी, ‘वनधन-जनधन शॉप’च्या माध्यमातून मोहफुलांच्या मूल्यवर्धित उप-उत्पादनांची विक्री आदी विविध बाबींवर एकत्रितपणे आराखडा तयार करून तो प्रत्यक्ष कृतीत उतरले हे पाहावे. राज्यात मोहफुलांच्या प्रक्रियेला चालना देण्यासाठी संकलन, साठवणुकीबरोबर रास्त दराचा आधार तसेच खरेदी-विक्रीच्या सोयीसुविधा उपलब्ध करून देण्यासाठी स्थानिक लोकप्रतिनिधींनी पुढाकार घ्यायला हवा. मोहफुलांच्या दारूशिवाय इतर प्रक्रियेबाबत प्रबोधन वाढवायला पाहिजेत. असे झाले तर निर्बंध हटविल्याचा हेतू साध्य होऊन रानोमाळ दरवळणारा मोहफुलांचा गंध आता आदिवासी बांधवांच्या जीवनातही दरवळेल. 


इतर संपादकीय
भाऊबंदकीचे प्रश्नही कायद्यांतर्गतच...पशुसंवर्धन विभागाची स्थापना २० मे १८९२ मध्ये झाली...
पीककर्ज वाटपाच्या मूळ उद्देशाला हरताळराष्ट्रीय व खासगी बॅंकांनी पीककर्ज वाटपासाठी हात...
संरक्षित शेतीला मिळेल चालनासरक्षित शेतीमध्ये प्रामुख्याने ग्रीनहाउस,...
अतिवृष्टीस फक्त हवामान बदलच जबाबदार...यंदाचा नैर्ऋत्य मॉन्सून सरासरी तारखांच्या ...
मायबाप सरकार, तेवढी दारू बंद करा!राज्यघटनेच्या मार्गदर्शक तत्त्वांत ‘पोषणमान व...
‘एफपीओं’ना बनवा अधिक कार्यक्षमशेतीसाठीच्या सध्याच्या अत्यंत प्रतिकूल अशा...
चंद्रपूर दारूबंदी निर्णयाच्या...महाराष्ट्राच्या मंत्रिमंडळाच्या २७ मे रोजीच्या ...
पीकविम्यातील पापीगेल्या आठवड्यात कोसळलेल्या अस्मानी संकटातून...
काम सुरळीतपणे पार पाडण्याचे धोरणराज्याच्या कोणत्याही भागात कधीही गेलो तरी तेथील...
दिशा कार्यक्षम पूर व्यवस्थापनाची!महाराष्ट्र देशी सध्या अतिवृष्टी आणि ...
लपवाछपवीची कमाल!पेगॅसस प्रकरण नवे नाही. नोव्हेंबर-२०१९ मध्ये हे...
मानवनिर्मित आपत्ती!राज्यात बेफामपणे कोसळणाऱ्या पावसाने सगळीकडे एकच...
जल‘प्रलय’शेती हा पूर्वीपासूनच जोखीमयुक्त व्यवसाय आहे....
पृथ्वीवरील वातावरणाचा ढळतोय तोलसरकारकडून सामाजिक वनीकरणाच्या मोहिमेखाली...
युरोपच्या अग्निअस्त्रावर निसर्गाचं...गेल्या काही दिवसांत युरोपमधील पुराच्या बातम्या...
बैलांचा उठलेला बाजारमुळात शेतीच्या यांत्रिकीकरणाने शेतकऱ्यांकडील...
ग्राहक कल्याणात उत्पादकांचे मरण‘इंडिया पल्सेस ॲन्ड ग्रेन्स असोसिएशन’ आणि इंडिया...
मुदत वाढवा, सहभाग वाढेलवर्ष २०२१ च्या खरीप हंगामासाठी जुलैच्या...
स्वयंरोजगार सेवा सहकारी संस्थांचे...आधुनिकीकरण, यांत्रिकीकरण, संगणक क्रांती, माहिती-...
अचूक नियोजन हाच निर्यातबंदीवर उपायकेंद्र सरकार नेहमीच कांद्याचे भाव वाढले, की ते...