agriculture news in marathi agrowon agralekh on Moh ful collection, sell, storage free from ban | Agrowon

गंध फुलांचा गेला सांगून 

विजय सुकळकर
गुरुवार, 6 मे 2021

मोहफुलांमध्ये सर्वाधिक प्रोटिन्स असल्याचे कृषितज्ज्ञांचे मत आहे. मोहफुलांसह पाने, खोड, फळे आणि बिया या सर्वांचा उपयोग आदिवासी बांधव आपल्या दैनंदिन जीवनात करतात. 

मोहफुले म्हटले की आपल्याला केवळ दारूच आठवते. परंतु मोहफुलात मानवी पोषणमूल्ययुक्त अनेक घटक सामावलेले आहेत. मोहफुलांचे झाड हे आदिवासी लोकांसाठी कल्पवृक्षच आहे. या वृक्षाची फुले, पाने, खोड, फळे आणि बिया या सर्वांचा उपयोग आदिवासी बांधव आपल्या दैनंदिन जीवनात करतात. मोहफुलांपासून आदिवासी बांधव बनवीत असलेले पारंपरिक पेय अनेक प्रकारच्या आजारांवरचे औषध म्हणून वापरले जाते. परंतु मोहफुलांपासून दारूही होते. शहरी मानसिकतेला मोहफुले वेचणारे आदिवासी बांधव दिसले, की दारू पिऊन तारवटलेली माणसेच दिसतात. याच मानसिकतेतून राज्य सरकारने दारूबंदी कायद्यानुसार मोहफुलांवर बंदी आणली होती. या बंदीमुळे एकंदरीतच मोहफुलांच्या मूल्यवर्धनास चांगलीच खीळ बसली आहे. आदिवासी बांधवांच्या उत्पन्नावर त्याचा गंभीर परिणाम झाला आहे, यातील जाणकारांनी हे राज्य सरकारच्या वेळोवेळी लक्षात आणून दिले. त्याच्या अभ्यासासाठी एक समितीदेखील नेमली होती. या समितीच्या शिफारशीनुसार उद्धव ठाकरे सरकारने मोहफुलांवरील दारूबंदी कायद्याचे निर्बंध हटविले आहेत. या निर्णयामुळे मोहफुले गोळा करणे, त्याची साठवणूक, खरेदी-विक्री, वाहतूक यासाठी आता परवान्याची आवश्यकता लागणार नाही. 

मोहाची फुले आदिवासींसाठी अंतिम अन्नसुरक्षा आहे. पराकोटीची अन्नटंचाई असलेल्या दुष्काळात काहीही उपलब्ध नसताना केवळ मोहफुलांच्या भाकरी खाऊन आदिवासी समाज जगला. साखर-गूळ या समाजास सहज उपलब्ध नव्हता, तेव्हा मोहाची राब काकवीसारखी वापरून गोडाचे पदार्थ केले जात. बाळंतपणात शरीराची झीज भरून निघण्यासाठी आईला मोहाची राब देतात. लहान मुलांनाही मोहाची फुले शक्तिवर्धक म्हणून दिली जातात. मोहफुलांमध्ये सर्वाधिक प्रोटिन्स असल्याचे कृषितज्ज्ञांचे मत आहे. मोहफुलाच्या राबेपासून मुरमुऱ्याचे पोष्टिक लाडूही तयार करतात. मोहाच्या बियांमध्ये तेलाचे प्रमाण ५० टक्के इतके असते. या तेलात सॅपोनीनचे प्रमाण असल्यामुळे ते अखाद्य तेलाच्या यादीत येते. आदिवासी समाज पारंपरिक ज्ञानाने काही विशिष्ट प्रक्रियेमार्फत हे विषारी घटक काढून या तेलाचा उपयोग खाद्यतेल म्हणूनही करतात. मोहाचे तेल त्वचेसाठी औषधी आहे. मोहाचे फूल हे जनावरांसाठी उच्च कॅलरी, उच्च प्रथिनयुक्त खुराक आहे. विशेषत: गाभण गायींना व नांगरट, पेरणीच्या काळात बैलांना मोहाची फुले खाद्य म्हणून दिली जातात. 

मोहफुलांवरील निर्बंध हटल्याने या आणि अशा अनेक मोहफुलांच्या प्रक्रिया उद्योगाला आता राज्यात चालना मिळायला हवी. पूर्व विदर्भातील वनक्षेत्र, तसेच इतर ठिकाणच्या जंगलात मोहफुले भरपूर प्रमाणात आढळतात. विदर्भ, मराठवाड्यात शेताचे बांध, नदीनाल्यांकाठी मोहाची झाडे आहेत. आदिवासी बांधवांसह शेतकऱ्यांनी सुद्धा मोहफुलांकडे एक उत्पन्नाचे साधन म्हणून पाहायला पाहिजेत. मोहफुलातील प्रथिने व उच्च उष्मांक यांचा उपयोग आदिवासी भागातील आश्रमशाळा, अंगणवाड्यांमध्ये मुलांना पोषक आहारासाठी केला जाऊ शकतो. यासाठी त्या भागातील महिला बचत गटांचा सहयोग घेता येईल. मोहाच्या उत्पादनांना सरकारी संस्था पुरस्कृत उद्योगाची जोड मिळण्याची गरज आहे. आदिवासी संशोधन व प्रशिक्षण संस्था यात मोठी भूमिका घेऊ शकते. मोहफुलांचे मूल्यवर्धन करून त्याचा आदिवासी बांधवांना अधिक लाभ देण्यासाठी आदिवासी विकास आणि वन विभागांनी आता एकत्रित काम करायला हवे. यामध्ये कौशल्यविकास प्रशिक्षण, जाळे लावून आधुनिक पद्धतीने मोहफुलांचे संकलन, शास्त्रीय पद्धतीने साठवणूक, कोल्ड स्टोअरेज उभारणी, ‘वनधन-जनधन शॉप’च्या माध्यमातून मोहफुलांच्या मूल्यवर्धित उप-उत्पादनांची विक्री आदी विविध बाबींवर एकत्रितपणे आराखडा तयार करून तो प्रत्यक्ष कृतीत उतरले हे पाहावे. राज्यात मोहफुलांच्या प्रक्रियेला चालना देण्यासाठी संकलन, साठवणुकीबरोबर रास्त दराचा आधार तसेच खरेदी-विक्रीच्या सोयीसुविधा उपलब्ध करून देण्यासाठी स्थानिक लोकप्रतिनिधींनी पुढाकार घ्यायला हवा. मोहफुलांच्या दारूशिवाय इतर प्रक्रियेबाबत प्रबोधन वाढवायला पाहिजेत. असे झाले तर निर्बंध हटविल्याचा हेतू साध्य होऊन रानोमाळ दरवळणारा मोहफुलांचा गंध आता आदिवासी बांधवांच्या जीवनातही दरवळेल. 


इतर संपादकीय
हा तर मत्स्य दुष्काळाच! जगातील आघाडीच्या ‘ब्लू इकॉनॉमी’मध्ये भारताचा...
तो’ आला, ‘त्याने’ राज्यही व्यापले मागील वर्षी भारतीय हवामानशास्त्र विभागाने...
बेरोजगारीची लाट थोपवागेल्या वर्षी कोरोना संसर्गाला सुरुवात झाल्यानंतर...
‘अढी’ला पिकलाय आंबापूर्वी एक आंबा पाडाला आला की त्या झाडावरील...
उत्पन्नवाढीसाठी‘हिरवे सोने’  जगामध्ये १९७४ पासून ५ जून हा जागतिक...
इथेनॉलला प्रोत्साहन  सर्वांच्याच हिताचे  केंद्र सरकारने इंधनावरील आपले अवलंबित्व कमी...
समृद्धीचा मार्ग स्वतःच शोधायेत्या खरीप हंगामात चांगला पाऊस पडेल, भरघोस पीक...
तक्रार निवारणाची  योग्य प्रक्रिया  चालू खरीप हंगामात महाराष्ट्रातील ...
‘खतवापर क्रांती’च्या दिशेने एक पाऊल  ‘इफ्को’ने (इंडियन फार्मर्स फर्टिलायझर्स को-...
शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढविणारी धोरणे... ग्रामीण भागात कोरोना विषाणूचे थैमान चालू आहे....
तिढा शिल्लक साखरेचा!  दिवाळीनंतर उन्हाळ्यातील लग्नसमारंभ, धार्मिक...
वेगान दूध -  गाईम्हशींच्या दुधाची जागा...‘वेगान’ हा शब्दच मुळात व्हेजिटेरियन (Vegetarian)...
शेती प्रगती अन्  धोरण विसंगती चार दिवसांपूर्वीच केंद्रीय कृषी मंत्रालयाचा २०२०-...
एक पाऊल मुस्कटदाबीच्या दिशेने मोदी-२.० राजवटीला दोन वर्षे पूर्ण झाली. ...
खरीप पिकांचे  हमीभाव कधी कळणार?  कोणत्याही कंपनी उत्पादनांचे दर उत्पादनासाठीचा...
पेच हळद विक्रीचा! कोरोना विषाणूला प्रतिबंधात्मक तसेच लागण झाल्यावर...
एक उपेक्षित  फ्रंटलाइन योद्धा! कोरोनाची दुसरी लाट आली. वर्षभर गढूळ झालेले...
फटका वादळाचा अन् चुकीच्या निकषांचा!  मागील वर्षभरापासून सुरू असलेल्या नैसर्गिक...
पीककर्जाचे वाटप  वेळेवरच करा .  मॉन्सून २२ मेला अंदमानात दाखल झाला असून...
जमिनीची सुपीकता आणि  खतांची कार्यक्षमता...शेती उत्पादन, शेतकऱ्‍यांना मिळणारा फायदा,...