agriculture news in marathi agrowon agralekh on RESORCE BANK OF PROGRESSIVE FARMERS A MAHARASHTRA GOVERNMENT PROJECT | Agrowon

रिसोर्स बॅंक ः स्तुत्य उपक्रम

विजय सुकळकर
बुधवार, 21 ऑक्टोबर 2020

प्राप्त परिस्थितीमध्ये मर्यादित संसाधनांवर शेतकऱ्यांनी प्रयोग केलेले असतात. एखाद्या नव तंत्रज्ञानाचा अवलंब करताना त्यात आपल्या सोयीनुसार बदल केलेला असतो. त्यामुळे शेतकऱ्यांचे प्रयोग हे अनुकरणीय असतात.

हवामान बदलाच्या चरम सीमेवर आता आपण आहोत. खरे तर आपल्या 
 देशात हवामान बदलाची प्रक्रिया मागील तीन-चार दशकांपासून सुरु झाली असून २०१० पासून याचे चटके वाढलेले आहेत. बदलत्या हवामान काळात सर्वाधिक नुकसान हे शेती क्षेत्राचे झाले असून यांत शेतकरी होरपळून निघत आहे. चालू खरीपाचे भीषण वास्तव सर्वांसमोर आहे. मागची चार-पाच महिने जोपासलेली खरीप पिके अतिवृष्टीने क्षणार्धात नेस्तनाबूत झाली आहेत. चालू दशक तर दुष्काळ, अतिवृष्टी, गारपीट, अवकाळी पावसाने चांगलेच गाजवले आहे. नैसर्गिक आपत्तीत कितीही नुकसान झाले तरी शेतकरी पुन्हा नव्या जोमाने कामाला लागतो. आत्ताही तो यातून सावरण्याचा प्रयत्न करीत आहे. परंतू बदलत्या हवामानानुसार नेमकी कोणती पिके घ्यावीत? हंगामनिहाय पीक पेरणीच्या वेळात काही बदल करुन नुकसान कमी करता येईल का? अतिवृष्‍टी, अनावृष्टी, अतिथंडी, वाढते उष्णतामान अशा काळात पीकनिहाय विशिष्ट काळजी घेऊन नुकसान टाळता येईल का? याबाबतचे मार्गदर्शन शेतकऱ्यांना आता हवे आहे. परंतू राज्यातील कृषी विद्यापीठे असोत का संशोधन संस्था (काही अपवाद) यांच्याकडून असे मार्गदर्शन शेतकऱ्यांना मिळत नाही. अशावेळी महाराष्ट्र राज्यातील पुरस्कारप्राप्त शेतकऱ्यांची ‘रिसोर्स बॅंक’ स्थापन करण्यात आली असून या शेतकऱ्यांनी केलेल्या प्रयोगांतून हवामान बदलाच्या काळात इतर शेतकऱ्यांना पडलेल्या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्याचा प्रयत्न राज्य शासनाकडून करण्यात येणार आहे.

रिसोर्स बॅंक हा उपक्रम आता राबविण्यात येत असला तरी याला बराच उशीर झाला असे म्हणावे लागेल. यापूर्वी शेतकऱ्यांच्या संशोधनाला बळ देण्यापासून त्यांचा राज्यभर इतरत्र प्रसार करण्याबाबतच्या गप्पा खूप झाल्या. परंतू त्यात पुढे काहीही काम झाले नाही, तसे रिसोर्स बॅंकेचे होणार नाही, हेही पाहावे लागेल. रिसोर्स बॅंकेमध्ये राज्यातील ३४ जिल्ह्यांमधून एकूण पाच हजार शेतकऱ्यांचा समावेश करण्यात आला असला तरी या यादीत अजून खूप शेतकऱ्यांची भर पडू शकते. या बॅंकेत प्रयोगशील शेतकऱ्यांची संख्या जेवढी जास्त तेवढी ही बॅंक सक्षम होणार आहे. पुरस्कारप्राप्त शेतकऱ्यांबरोबर इतरही अभिनव प्रयोग करणारे अनेक शेतकरी राज्यात आहेत. पीक उत्पादनवाढीबरोबर काही शेतकऱ्यांनी शेतमाल प्रक्रिया, विक्रीची नवीन मॉडेल्स उभारली आहेत. एखाद्या पिकाचे वाण विकसित करण्याबरोबर नवीन यंत्रे, अवजारांची जुगाडातून निर्मिती केलेल्या शेतकऱ्यांची संख्याही राज्यात कमी नाही. शेतीपूरक व्यवसायातही अनेक शेतकऱ्यांनी चांगला ठसा उमटविला आहे. अशा सर्व शेतकऱ्यांना शोधून त्यांना रिसोर्स बॅंकेत स्थान मिळायला हवे.     

प्राप्त परिस्थितीमध्ये मर्यादित संसाधनांवर शेतकऱ्यांनी प्रयोग केलेले असतात. एखाद्या नव तंत्रज्ञानाचा अवलंब करताना त्यात आपल्या सोयीनुसार बदल केलेला असतो. विविध नैसर्गिक आपत्तींवर मात करण्याचे कसब असते. विशेष म्हणजे आपल्याच भागातील शेतकऱ्यांनी केलेला यशस्वी प्रयोग परिसरातील इतर शेतकऱ्यांना उपयुक्त ठरतोच. त्यामुळे शेतकऱ्यांचे प्रयोग हे अनुकरणीय असतात. असे असताना कृषी संशोधन संस्था तसेच शासनाकडून देखील शेतकऱ्यांचे हे प्रयोग दुर्लक्षित राहिले आहेत. ही उणीव रिसोर्स बॅंकेने भरुन काढायला हवी. महत्वाचे म्हणजे केवळ रिसोर्स बॅंकेत प्रयोगशील शेतकऱ्यांना समाविष्ट केले म्हणजे झाले, असे समजू नये. यात दाखल शेतकऱ्यांचे पीक, विभागनिहाय वर्गीकरण करून त्यांनी अवलंबलेल्या तंत्रावरुन मार्गदर्शक सल्ले तयार करावे लागतील. यशस्वी शेतकऱ्यांचे काही प्रयोग थेट मॉडेल म्हणूनही राबवता येतील. हे सर्व गरजू शेतकऱ्यांपर्यंत पोचवून त्यांच्याकडून त्याचे अनुकरण होईल, हेही पाहावे लागेल. असे झाले तरच रिसोर्स बॅंकेचा उद्देश सार्थ ठरेल, हे लक्षात घ्यायला हवे. 


इतर अॅग्रो विशेष
मराठवाडा, विदर्भात हलक्या पावसाची शक्यतापुणे ः बंगालच्या उपसागराच्या नैर्ऋत्य भागात ‘...
संशोधनवृत्तीला सातत्याची जोड शेतीउपयोगी...प्रत्येक माणसात एक संशोधक दडलेला असतो. अगदी खेळणी...
वीज जोडणी न देताच कृषीपंपाची लाखोंची...नांदेड : कुंडलवाडी (ता. बिलोली) येथील पाच...
कोरोनाची दुसरी लाट त्सुनामी ठरेल :...मुंबई : राज्य सरकारने लॉकडाऊनचे निर्बंध हटवले...
‘स्वाभिमानी’चा मोर्चा स्थगितसातारा : स्वाभिमानी शेतकरी संघटनेचा कऱ्हाडला...
संत्रा पट्ट्यातून ‘किसान रेल’ सुसाटनागपूर : संत्रा वाहतुकीकरिता रेल्वेचा स्वस्त आणि...
संत्रा आंबिया बहाराला ४२ कोटींची भरपाईअमरावती : नैसर्गिक आपत्तीमुळे नुकसान झालेल्या...
केळी उत्पादकांची लूट थांबवा, अन्यथा...गिरगाव, जि. हिंगोली : राज्यातील अन्य...
तुरळक ठिकाणी पावसाची शक्यता पुणे ः बंगालच्या उपसागराच्या आग्नेय व नैऋत्य...
शेतकऱ्यांनी पकडले सोयाबीन चोरअमरावती : घराच्या अंगणात ठेवलेले ३१ पोते सोयाबीन...
शासकीय खरेदीला प्रारंभ; कापूस दरात...जळगाव ः खानदेशात शासकीय कापूस खरेदी सुरू होताच...
सहकारी संघाकडूनही गाईच्या दूधदरात कपात नगर ः लॉकडाउन झाल्यानंतर दुधाची मागणी कमी झाली...
पशुखाद्य दरात वाढसांगली ः अतिवृष्टीमुळे पशुखाद्य तयार होणाऱ्या...
दुग्ध व्यवसायातून अल्पभूधारक शेतकऱ्याची...वडिलोपार्जित पाच एकर शेतीमध्ये कुटुंबाचा...
पशुपालनाने दिली आर्थिक प्रगतीला साथकोळन्हावी (ता. यावल, जि. जळगाव) येथील देवानंद...
तोतया व्यापाऱ्यांकडून कांदा उत्पादकांची...नाशिक : सध्या मागणीच्या तुलनेत सध्या कांद्याची...
गांडूळ खताने घातले उत्पन्नवाढीस खतपाणीसासवड, जि. पुणे ः वीटभट्टीच्या धंद्यात उधारी...
नियमित कर्जफेड करणारे शेतकरी...कोल्हापूर ः जिल्ह्यातील एक लाख ९७ हजार नियमित...
ग्रामीण भागात नऊ लाख घरे बांधणार ः हसन...मुंबई : राज्यात सध्या अपूर्ण असलेली घरकुले तसेच...
विदर्भाच्या काही भागांत थंडीपुणे ः राज्यातील अनेक भागांत हवामान कोरडे झाले...