agriculture news in marathi agrowon special article on biodivertsity and agriculture | Page 2 ||| Agrowon

जैवविविधता वाढवा, नैसर्गिक शेती फुलवा!
डॉ. महेश गायकवाड
गुरुवार, 15 ऑगस्ट 2019

पक्षी मानवाशिवाय जगू शकतो, पण मानव पक्ष्यांशिवाय जगूच शकत नाही. कीटकांशिवाय पक्षी वाचू शकणार नाहीत अन् पक्ष्यांशिवाय झाडे वाचणार नाहीत. शेवटी झाडांशिवाय जग वाचणार नाही. मैना, भोरड्या ज्वारी व बाजरीसाठी घातक असणारे कीटक खाऊन पीक संरक्षणाबरोबर उत्पादन वाढविण्यास मदत करतात.

निसर्गात मुंग्या आहेत, जंगलांचे डॉक्टर, वटवाघळ करतात वर्षभर वृक्षारोपण, दररोज मधमाश्या करतात लाखो फुलांचे परागीभवन, तर गांडुळे आहेत नांगरट करणारी बैलजोडी, पक्षीगण आहेत शेतीचे कीटक नियंत्रक. आपलं काम एकच पेरते व्हा...
- एक शेतकरी

जग म्हणजे जंगल, अशा पृथ्वीवरील नैसर्गिक जंगल आपण नष्ट करीत शेतीच्या माध्यमातून आर्थिक विकास करीत आहोत. अगदी सुरुवातीला अन्नधान्य म्हणून शेतीकडे पाहणारा मानव आज मात्र शेती म्हणजे आर्थिक विकासासाठी एक साधन म्हणून पाहत आहे. मात्र असे करताना त्याने शेतीला नैसर्गिक मदत करणाऱ्या सर्वच जीवांना नष्ट करण्याचा ठेकाच घेतला आहे. त्यामुळेच आता आपली शेती रासायनिक स्वरूपात मरणयातना भोगत आहे. खरं तर मातीत दोन बिया लावल्या तर त्यापासून तयार होणारे एक कणीस निसर्गातील घटकांना आणि एक कणीस आपल्याला मिळते हा नियमच नवीन व्यावसायिक शेतकऱ्यांनी मोडीत काढला आहे. आपल्या शेतीच्या बांधावर असलेली झाडं आपण तोडली आणि त्याजागी उत्पादनवाढ व्हावी म्हणून पेरणी सुरू केली, परिणाम उत्पादन कमी होऊन, शेतात कीड-रोग वाढले. त्यांच्या नियंत्रणाकरिता मोठ्या प्रमाणात रासायनिक कीडनाशकांचा वापर करण्याची वेळ शेतकऱ्यांवर आली आहे. त्यामुळे शेतीच्या परिसंस्थेतील सर्व सजीव झपाट्याने नष्ट होऊ लागले. यात मुंग्या, मधमाश्या, गांडुळे हे जीव अतिवेगाने नष्ट होऊ लागले आहेत. अगदी खेकडे, बेडके तर दुर्मीळच झाली. आपण जर नैसर्गिक अधिवास जपले तरच जीवसृष्टी वाढेल, असे असतानासुद्धा आपण अनेक चुका करीत आहोत. अगदी यात किफायतशीर असलेली जुनी आंबा, चिंच, हदगा, करंज, जांभूळ, साधी बाभूळ, बोर, सीताफळ, रामफळ, भोकर, कडुलिंब अशी नानाविध झाडे तोडून त्याजागी परदेशी दिसायला सुंदर, मात्र विनापयोगी गुलमोहर, निलगिरी, सुबाभूळ अशी झाडे लावत आहोत. पूर्वी आपले पूर्वज कडुलिंब, एरंड, शिवरी, करंज, साधी बाभूळ अशी झाडे लावून पीक संरक्षण करून घेत असत. एरंड लावला की हुमणी येत नाही हे शेतीचे पक्के गणित माहिती असणारी डोळसपणे शेती करणारी पिढीच संपली की काय अस वाटतंय. तसेच किमान मार्चनंतर पीक घेऊ नये, जमिनीची नांगरट करून जमीन कडक उन्हात दोन-तीन महिने तापली पाहिजे. जेणेकरून जमिनीतील जीवाणूंची संख्या नियंत्रित राहते, याचाही बऱ्याच जणांना विसर पडलेला दिसतो.

‘शिकारी ते कृषी युग’ हे आदिवासी लोकांनी जगण्यासाठी सुरू केलेला मार्ग, व्यवसाय नव्हे. यातून मानव स्थिरावला. मग तो शेती व्यवसायाकडे वळू लागला. अगदी जंगली कोंबड्या पाळणारा माणूस हळूहळू व्यापार करू लागला. यातूनच जंगली प्राणी व वनस्पती यांचे मानवाशी नातं वाढू लागलं. शिवाय व्यावसायिक हितसंबंध वाढायला मदत झाली.

पक्षी मानवाशिवाय जगू शकतो, पण मानव पक्ष्यांशिवाय जगूच शकत नाही. कीटकांशिवाय पक्षी वाचू शकणार नाहीत अन् पक्ष्यांशिवाय झाडे वाचणार नाहीत. शेवटी झाडांशिवाय जग वाचणार नाही. मैना, भोरड्या ज्वारी व बाजरीसाठी घातक असणारे कीटक खाऊन पीक संरक्षणाबरोबर उत्पादन वाढविण्यास मदत करतात. निशाचर घुबडे व पिंगळे उंदीर, घुशी यांना खाऊन पिकांचे संरक्षण करतात. आपल्याकडे युरोपमधून येणाऱ्या भिंगऱ्या, पाकोळ्या, तारवाल्या असे नानाविध पक्षी गव्हावरील मऊ पाठीचे कीटक खाऊन या पिकाचे रक्षण करतात. वटवटे नावाचे पक्षी ऊस पिकांवरील कीटक खाऊन उसाचे संरक्षण करतात. गायबगळे तर आपल्या पाळीव प्राण्यांच्या अंगावरील गोचीड खाऊन एक प्रकारे त्यांच्यासाठी डॉक्टरचेच काम करतात. आपल्याकडे मधमाशी चावते म्हणून खूप त्रासदायक कीटक म्हणून तिची ओळख आहे. अर्थात तिचे उपयोग बाजूला आणि चर्चा फक्त तिच्या चाव्याचीच असते. मधमाश्या परागीभवन करण्यात पटाईत असतात, तरीही आपण तिला वाचविले नाही, उलट रासायनिक खते, कीडनाशके यांच्या अनियंत्रित वापरातून मधमाश्याही संपवित आहेत. आता आपण मधमाश्यांच्या पेट्या ठेवून मधमाशीपालन करीत आहोत. मात्र, त्यांचे नैसर्गिक अधिवास नष्ट होत आहेत. त्यामुळे मधमाश्या लवकर नष्ट होतील. मधमाश्यांना वाचविण्यासाठी त्यांना उपयोगी झाडे लावणे गरजेचे आहे. यात अगदी दगडी फूल, दुधानी, लिंबूनी, तरवड, उन्हाळी, काटे शेर, लिवगुड, बोर, साधी बाभूळ, करंज, जांभूळ, सौंदड, भोकर, शेवगा, हादगा अशी झाडे लावली पाहिजेत. शिवाय काटेरी बोर व बाभूळ तर मधमाश्यांना पोळे करण्यासाठी अत्यंत उपयोगी आहेत. ही वृक्षसंपदा वाढविली तरच आपण नैसर्गिकरीत्या मधमाश्या वाढवू शकतो. शिवाय आपण शेताच्या बांधावरील स्थानिक झाडे व गवत, गावशेजारील झाडे असे नैसर्गिक अधिवास जोपासले तर भविष्यात काहीच अडचण निर्माण होणार नाही, हे नक्की!

गांडुळे तर बिचारी काही भागांतून कायमची नष्ट झालीत. त्यामुळे आपण शेती करायलाही पात्र राहिलो नाही. गांडुळे नसतील तर शेती नापीक होते. त्यामुळे कमीत कमी रासायनिक प्रयोग शेतीत करावेत. वटवाघळे रात्रभर वृक्षारोपण करायचे काम करीत असतात. मात्र, त्यांना वाचविण्यासाठी वनविभाग कसलाही प्रयत्न करीत नाही. आजही हा प्राणी कुरतडणाऱ्या गटात समविष्ट आहे. रात्रभर कीटक नियंत्रण करणारा हा प्राणी आहे. एक वटवाघळ आपल्या १५ वर्षांच्या आयुष्यात किमान ५५ हजार चांगल्या प्रतीची वृक्ष लागवड करीत असते. बाधावरील अनेक बहुपयोगी झाडे, वेली, झुडपे, गवत अशी हिरवळ नष्ट केल्याने पक्षी थांबेच आपण तोडून टाकलेत, अर्थात पक्षी थांबे म्हणजे पक्षी ज्या झाडावर बसतात अशी झाडे. उदा. बाभूळ, बोर, करंज, जांभूळ, भोकर, कडुलिंब, वाघाटे वेल, सीताफळ, रामफळ, आंबा, लिंबू आदी. नैसर्गिक वृक्षारोपण करून ही झाडे आपल्या शेतशिवारात बांधावर आणली तर नक्कीच बदल होऊ शकतो. आजकाल मुंग्या वाचविणे गरजेचे असताना आपण मात्र चुकीची माहिती घेत त्या नष्ट कशा होतील याच्याकडे पाहतोय, खरं तर जंगलातील सर्वात जास्त वेगाने कुजविण्याची प्रक्रिया करणारा घटक म्हणजे मुंग्या. जंगलाला खत पुरवठा करणारी ही एक महाकाय यंत्रणाच आहे. मुग्या दरवर्षी प्रति चौरस किमी ५० टन खत निर्मिती करीत असतात, मात्र त्यांना तर जगण्याचा अधिकारच नाही, अशी आपली वृत्ती झाली आहे.

डॉ. महेश गायकवाड - ९९२२४१४८२२
(लेखक पर्यावरणाचे अभ्यासक आहेत.)

इतर अॅग्रो विशेष
राज्यात सुगीची वेळ, अन्‌ पावसाचा खेळपुणे  : अरबी समुद्रात कमी दाबाचे क्षेत्र...
मराठवाड्यातील ३३५ मंडळांत पाऊस; खरीप...औरंगाबाद, परभणी : परतीच्या पावसाने मराठवाड्यातील...
फळबागांनी बहरलेला कॅलिफोर्नियाकोकणात जशा समुद्राच्या खाड्या आहेत तशाच पद्धतीने...
कांदळवन पर्यटन, संवर्धनातून ‘स्वामिनी’...वेंगुर्ला (जि. सिंधुदुर्ग) येथील स्वामिनी महिला...
दुष्काळग्रस्तांना सावरणारे धोरण हवेगेल्या दशकात सातत्याने दुष्काळाचे संकट ओढवताना...
कृषी निर्यातीला धोरणात्मक पाठबळ हवे :...जागतिक स्तरावर कृषी निर्यातीत भरपूर संधी आहे,...
शेतकऱ्यांसाठी निवडणुका फक्त...देशात असो किंवा राज्यात ज्या वर्षात निवडणुका...
शेण पावडरपासून कलात्मक वस्तूंची...सुमारे ३८ देशी गायींचे संगोपन करीत नागपूर येथील...
‘मिरॅकल बीन’चा लुप्त होतोय चमत्कारदोन दिवसांपासून ढगाने व्यापलेल्या आकाशाने...
स्वस्त थाळी शेतकऱ्यांना पडू शकते महागातशिवसेनेच्या जाहीरनाम्यातील, त्यांच्या शब्दात ''...
नारळ, सुपारीत फुलली दर्जेदार काळी मिरीरत्नागिरी जिल्ह्यात पावसापासून काही अंतरावरील...
नागपूरच्या बाजारात भाव खाणारी सावळीची...बुलडाणा जिल्ह्यातील शेतकरी सातत्याने विविध...
संपूर्ण शेतमाल नियमनमुक्तीच्या हालचालीपुणे : बाजार समित्यांच्या जोखडातून शेतीमालाची...
कोकण, मध्य महाराष्ट्रात मुसळधार पावसाचा...पुणे: अरबी समुद्रात लक्षद्वीप बेटे आणि परिसरावर...
‘ॲग्रोवन’च्या दिवाळी अंकाचे थाटात...सोलापूर : ‘सकाळ ॲग्रोवन’च्या यंदाच्या दिवाळी...
२०१९ पशूगणना : गायींची संख्या १८...पुणे ः देशात २०१२ मध्ये ५१२ दशलक्ष पशुधन होते....
कर्जमाफीच्या गोंधळामुळे सोसायट्या संकटातसांगली ः कर्जमाफीचा तिढा अद्यापही सुटलेला नाही....
मुद्रांक शुल्कात आठशे कोटींनी घटसोलापूर : मुद्रांक शुल्कातून २७ हजार कोटींच्या...
महाबळेश्वरात स्ट्रॉबेरी लागवडीस वेगसातारा  ः जिल्ह्यातील महाबळेश्वर, जावळी, वाई...
संत्र्याच्या आंबिया बहराला गळती; भाव...अकोला : संत्र्याच्या आंबिया बहाराला गळती...