agriculture news in Marathi, article regarding Amaranth grain processing | Agrowon

आरोग्यवर्धक पौष्टिक राजगिरा

एस. डी. कटके
गुरुवार, 20 जून 2019

धान्यांच्या तुलनेत राजगिऱ्यामध्ये कॅल्शिअम हे तिपटीने अधिक असते. त्यामुळे हाडांना मजबुती मिळते. राजगिऱ्यात विशेषतः प्रथिने, तंतुमय पदार्थ, स्निग्ध पदार्थ, खनिज द्रव्ये यांचे प्रमाण भरपूर आहे. राजगिऱ्यात असणाऱ्या कॅल्शिअमचे प्रमाण पारंपरिक तृण धान्यांपेक्षा साधारणपणे १० पट जास्त आहे. 

राजगिऱ्याच्या पानांचा आणि धान्याचा आहारात समावेश करण्यात येतो. राजगिऱ्याच्या पानांचा पालेभाजी म्हणून वापर करतात; तर धान्याचा उपयोग भाजून, लाह्या करून किंवा पीठ करून करता येतो. राजगिऱ्याचे दाणे बारीक आणि पांढऱ्या रंगाचे असतात. त्यापासून तयार केलेल्या पदार्थांना रंगही चांगला दिसतो. 

धान्यांच्या तुलनेत राजगिऱ्यामध्ये कॅल्शिअम हे तिपटीने अधिक असते. त्यामुळे हाडांना मजबुती मिळते. राजगिऱ्यात विशेषतः प्रथिने, तंतुमय पदार्थ, स्निग्ध पदार्थ, खनिज द्रव्ये यांचे प्रमाण भरपूर आहे. राजगिऱ्यात असणाऱ्या कॅल्शिअमचे प्रमाण पारंपरिक तृण धान्यांपेक्षा साधारणपणे १० पट जास्त आहे. 

राजगिऱ्याच्या पानांचा आणि धान्याचा आहारात समावेश करण्यात येतो. राजगिऱ्याच्या पानांचा पालेभाजी म्हणून वापर करतात; तर धान्याचा उपयोग भाजून, लाह्या करून किंवा पीठ करून करता येतो. राजगिऱ्याचे दाणे बारीक आणि पांढऱ्या रंगाचे असतात. त्यापासून तयार केलेल्या पदार्थांना रंगही चांगला दिसतो. 

राजगिरा पौष्टिक आहे शिवाय त्यामध्ये ग्लुटेन नसते. त्यामुळे ज्यांना गव्हाची अॅलर्जी आहे त्या व्यक्तींसाठी राजगिरा हा एक उत्तम पर्याय आहे. इतर पारंपरिक धान्यांच्या तुलनेत राजगिऱ्यात विशेषतः प्रथिने, तंतुमय पदार्थ, स्निग्ध पदार्थ, खनिज द्रव्ये यांचे प्रमाण भरपूर आहे. राजगिऱ्यात असणाऱ्या कॅल्शिअमचे प्रमाण पारंपरिक तृण धान्यांपेक्षा साधारणपणे १० पट जास्त आहे; तर लोहाचे प्रमाण ५ पट जास्त आहे.  

पोषकता 

  •  कॅल्शिअम घटक मुबलक असतात. त्यासोबतच मॅग्नेशिअम, पोटॅशिअम, फोलिक अ‍ॅसिड आणि लोहदेखील मुबलक आढळते.
  •  सोल्युबल फायबर, प्रोटीन आणि झिंक घटक मुबलक प्रमाणात आढळतात.
  •  लोह मुबलक असल्याने अ‍ॅनिमियाचा त्रासही आटोक्यात राहतो.
  •  धान्यांच्या तुलनेत राजगिऱ्यामध्ये कॅल्शिअम तिपटीने अधिक असते. त्यामुळे हाडांना मजबुती मिळते. तसेच ऑस्टोपोरायसिसचा धोका आटोक्यात राहतो. 
  • यातील तेल आणि फायटोस्टेरॉल घटक शरीरातील कोलेस्ट्रेरॉलची पातळीही कमी करते. तसेच रक्तातील साखरेचे प्रमाणही नियंत्रणात राहण्यास मदत होते.
  • केस अकाली पांढरे होण्याची समस्या आटोक्यात राहते. यातील लाएसिन घटक केसांना मुळापासून बळकट बनवतात. तसेच सिस्टीन घटक केसांना आवश्यक असणारे प्रोटीन घटक मिळवून देण्यास मदत करतात.
  •  यातील पेप्टाइड्स घटक दाह कमी करतात; तसेच वेदना कमी करण्यास फायदेशीर ठरतात. 

लाडू व चिक्की 
   पॅन गरम झाले की एक दोन चमचे राजगिरा त्यावर टाकत तो चांगला फुलेपर्यंत हलवीत राहावे. फुललेला राजगिरा एका भांड्यात काढावा.  चाळणीने चाळून न फुललेला राजगिरा वेगळा करावा. पॅनमध्ये तूप टाकावे, ते गरम झाले की त्यात गूळ टाकावा, गूळ हळूहळू वितळायला लागेल. गूळ पूर्ण वितळला की त्यात थोडे पाणी टाकून चाचणी तयार करावी.    तयार चाचणीला राजगिऱ्यामध्ये मिसळावे. काजूचे तुकडे चांगले मिसळून घ्यावेत. हातांना थोडे पाणी लावून गरम गरम मिश्रणाचे हव्या त्या आकाराचे लाडू बांधून घ्यावा किंवा रिफाइंड तेलाचा हात फिरवलेल्या ट्रे मध्ये हे मिश्रण काढून, सपाट करून वड्या पाडाव्यात.

लाही 
   राजगिरा स्वच्छ करून गरम झालेल्या कढईत थोडेथोडे राजगिरा भुरभुरत टाकीत जावे. लगेच कढईत लाह्या फुटतात. राजगिऱ्याचे सोनेरी दाणे फुलून पांढरे शुभ्र झाले म्हणजे छान लाही तयार झाली असे समजावे. 
   लाही तयार होताच त्वरित कढईच्या बाहेर काढावे; अन्यथा लगेच त्या काळ्या पडून जळायला लागतात. या लाह्या पचावयास अत्यंत हलक्या आणि पौष्टिक असतात.

भाकरी 
   राजगिरा स्वच्छ करून पीठ दळून आणावे. ज्वारी, बाजरी, तांदूळ, भगर या धान्यांच्या पिठामध्ये राजगिऱ्याचे पीठ मिसळावे. ज्वारीच्या किंवा बाजरीच्या पिठाची भाकरी करतो त्याप्रमाणे राजगिऱ्याच्या पिठाची भाकरी करावी. पीठ भिजविण्यासाठी गरम पाण्याचा वापर करावा. राजगिऱ्याची भाकरी खूप स्वादिष्ट आणि पौष्टिक असते.

मुटके 
   राजगिऱ्याची पाने व कोथिंबीर धुऊन चिरून घ्यावी. सर्व पीठे आणि उर्वरित साहित्य तसेच राजगिरा पाने, कोथिंबीर, मोहन आणि पाणी टाकून घट्ट मऊसर पीठ मळून घ्यावे.भिजवलेल्या पिठाचे मुटके बनवून घ्यावेत. पातेल्यात पाणी उकळावे. पातेल्यावर स्टीलच्या चाळणीला तेल लावून तयार केलेले मुटके वाफावण्यास ठेवावेत. मुटके शिजल्यावर त्यावर आवडत असेल तर मोहरी, जिरे आणि कढीपत्त्या‍ची फोडणी टाकावी.

शिरा 
   तूप घालून राजगिरा पीठ भाजून घ्यावे. पाणी टाकून वाफवून त्यात साखर मिसळावी. वाफवलेला स्वादिष्ट राजगिऱ्याचा शिरा तयार करावा.

पौष्टिक खीर 
   तूप घालून राजगिरा पीठ भाजून घ्यावे. त्यात गरम दूध मिसळून शिजवून घ्यावे. नंतर साखर मिसळून शिजवावे.  विलायची पूड; तसेच आवडीप्रमाणे सुकामेवा मिसळावा. पौष्टिक खीर तयार होते.

पौष्टिक मूल्य (प्रति १०० ग्रॅम) 
ऊर्जा ३६४ किलो कॅलरी, प्रथिने १६.५ ग्रॅम, स्निग्ध पदार्थ ५.३ ग्रॅम, तंतुमय पदार्थ २.७ ग्रॅम, कर्बोदके  ६२.७ ग्रॅम, खनिजद्रव्ये ३.५ ग्रॅम, कॅल्शिअम २२३ मि.ग्रॅम, लोह १७.६ मि.ग्रॅम, मॅग्नेशिअम ११० मि.ग्रॅम, सोडिअम ६.० मि.ग्रॅम, पोटॅशिअम  ३०४ मि.ग्रॅम, झिंक २.१ मि.ग्रॅम, कॅरोटीन ४० मि.ग्रॅम, थायमिन ०.४० मि.ग्रॅम, रायबोफ्लेविन ०.१५ मि.ग्रॅम, नायसिन १.१ मि.ग्रॅम, फॉलिक अॅसिड १५.३ मि.ग्रॅम.

- एस. डी. कटके, ९९७०९९६२८२
 अन्नतंत्रज्ञान महाविद्यालय, परभणी

 

 


फोटो गॅलरी

इतर कृषी प्रक्रिया
मूल्यवर्धनाची संधी असलेले पीक ः सोयाबीनआपल्याला सोयाबीन मूल्यवर्धनामध्ये मोठा टप्पा...
लघू प्रक्रिया उद्योगांना चांगली संधीलघू उद्योगासाठी बँकेकडून कर्ज मिळविण्यासाठी...
ड्रॅगन फळापासून कॉर्डीयल, स्क्वॅश...ड्रॅगन फळ हे हायलोसेरियस आणि सेलेनेसियस या...
खपली गहू बिस्किटे, हळद पावडर उद्योगात...दसनूर (जि.जळगाव) येथील वैशाली प्रभाकर पाटील यांनी...
मखानापासून बनवा बर्फी, लाह्या अन् चिक्कीदलदलीच्या क्षेत्रात उगवणारे मखाना हे भरपूर...
कृषी क्षेत्रामध्ये आहेत व्यावसायिक संधीव्यावसायिक संधी म्हणून शेती व संलग्न बाबींकडे...
चिकूपासून बनवा आइस्क्रीमआइस्क्रीम हा लहानथोराच्या आवडीचा विषय आहे. त्याला...
पपईपासून पेपन,पेक्टिन निर्मितीपपईचे फळ पचनास मदत करते. त्याचा गर व बिया औषधी...
भोपळ्यापासून बर्फी, चिक्कीभोपळा हृदयरोगांसाठी  उपयुक्त आहे. यातील घटक...
चिकूपासून बनवा मूल्यवर्धित पदार्थचिकू  (शा. नाव ः मैनिलकारा जपोटा) हे गोड,...
प्रक्रिया उद्योगातही मशरूमला मागणीवाळवलेल्या मशरूमला बाजारपेठेत चांगली मागणी आणि...
शेळीच्या दुधापासून दही, लोणी, चीज, मलईशेळीचे दूध पचनास हलके असते. शेळीच्या दुधापासून...
श्रीवर्धनी सुपारीचे संवर्धन आवश्यकसुपारी हे परपरागीकरण होणारे झाड असल्याने...
फणसामध्ये आहे प्रक्रिया उद्योगाची संधीफणसातील गरे तसेच बिया खाण्यायोग्य असून गरापासून...
फणसापासून तयार करा खाकरा, केक अन् लोणचेविविध पदार्थांचे पोषणमूल्य वाढविण्यासाठी फणस बी...
प्रक्रिया उद्योगात गवती चहाला मागणीगवती चहामध्ये अत्यावश्यक तेल असते. हे तेल सुगंधीत...
बहुगुणी शेवग्याचे मूल्यवर्धित पदार्थशेवग्यामध्ये उच्च पौष्टिक आणि औषधी मूल्य आहेत....
प्रक्रिया अन् आरोग्यासाठी शेवगाशेवग्याचे मूळ, फूल, पाने व साल यांचा वापर...
प्रक्रिया उद्योगाला चालना देणारे मेगा...शेतकरी, प्रक्रिया करणारे आणि किरकोळ विक्रेत्यांना...
कोकमपासून प्रक्रियायुक्त पदार्थकोकम फळ कच्चे असताना व पिकून लाल रंगाचे झाल्यावर...