agriculture news in Marathi, article regarding care and management of milch animals | Agrowon

गाभण जनावरांकडे द्या लक्ष
डॉ. अनिल पाटील
गुरुवार, 11 जुलै 2019

पावसाळी काळात वातावरणात बदल होत असतात. याचबरोबरीने जनावरांच्या प्रजननात बदल घडून येतो. गाई, म्हशीतील ताण कमी करणे, प्रजनन प्रक्रियेवर लक्ष द्यावे. भरपूर पाणी, मुबलक हिरवा व वाळलेला चारा, संतुलित खाद्याचा योग्य प्रमाणात पुरवठा करावा.

पावसाळी काळात वातावरणात बदल होत असतात. याचबरोबरीने जनावरांच्या प्रजननात बदल घडून येतो. गाई, म्हशीतील ताण कमी करणे, प्रजनन प्रक्रियेवर लक्ष द्यावे. भरपूर पाणी, मुबलक हिरवा व वाळलेला चारा, संतुलित खाद्याचा योग्य प्रमाणात पुरवठा करावा.

अधिक दूध उत्पादनाकरिता दुधाळ गाई, म्हशीतील प्रजनन सक्षम असणे महत्त्वाचे आहे. माजाचे नियोजन, म्हणजेच योग्य माज ओळखणे आणि वेळेवर रेतन करणे गर्भधारणेच्या दृष्टीने महत्त्वाचे असते. विण्याची प्रक्रिया सुलभ होणे, कालवडी लवकर वयात येणे किंवा गर्भधारणा होण्याकरिता सक्षम असणे गरजेचे असते. व्याल्यानंतर ८५ दिवसांत पुन्हा गर्भधारणा होणे, वंध्यत्वाचे प्रमाण व इतर प्रजननविषयक अडथळे फायदेशीर व्यवसायाच्या दृष्टीने कमी असणे गरजेचे असते.

वातावरण बदलानुसार प्रजननातील बदल 

  • उन्हाळा, पावसाळा व हिवाळा असे तीन ऋतू मध्ये प्रजननविषयक बाबीमध्ये अनेक वेगवेगळे बदल होत असतात. त्यामुळे वातावरणातील बदलानुसार प्रजनन कार्यात बराच बदल दिसून येतो.
  •  तीव्र माज येणे अथवा मुका माज, माजेवर न येणे, वारंवार उलटतात.
  •  गर्भधारणा होणे अथवा न होणे.
  •  गर्भपात होणे किंवा विण्याच्या प्रक्रियेतील बदल होतो. या व इतर अनेक बाबींमध्ये बदल दिसून येतो.

प्रजनन संस्थेतील बदल 

  •  कडक उन्हाळ्यानंतर पावसाळा सुरू होतो. त्यानुसार जनावरांतील व्यवस्थापनात बदल केला पाहिजे.
  •  सर्व साधारणपणे जून ते सप्टेंबरपर्यंत पावसाळा असतो. या दरम्यान बहुतांश जनावरे गाभण असतात आणि विण्याचा काळ या दरम्यानच असतो.

गाभण जनावरांची काळजी 

  •  वासरांची गर्भाशयातील वाढ, पुढच्या वेतात दूध उत्पादन, तंदुरुस्त वासरांची निर्मिती व व्याल्यानंतर गर्भाशायचे आरोग्य हे सर्व प्रसूतिपूर्व जनावरांचे व्यवस्थापनावर अवलंबून असते. 
  •  दोन ते अडीच महिन्यांनी तज्ज्ञ पशुवैद्यकांकडून ती तपासून गाभण असल्याची खात्री करून घ्यावी. 
  •  गाभण असल्यास रेतनाच्या तारखेवरून ती सर्वसाधारणपणे कोणत्या तारखेला विणार हे निश्‍चित करता येते. जनावरे विण्याची तारीख नोंदवावी.
  •  गायीचा गाभण काळ ९ महिने ९ दिवस (२८० दिवस) तर म्हशीतील १० महिने १० दिवस (३१० दिवस) असतो.
  •  गाभण जनावरे सर्वप्रथम इतर जनावरांपासून वेगळे करावे. 

गर्भाशयातील वासरांची वाढ  

  • गर्भधारणा झाल्यापासून गर्भाशयात वासराची वाढ पहिले सहा महिने हळूहळू होत असते, तसेच याच काळात गाई-म्हशी दूधही देत असतात. त्यामुळे त्यांना नियमित अधिकचा समतोल आहाराचा पुरवठा करावा. त्याचा उपयोग गर्भ वाढीलाही होतो. 
  •  गर्भावस्थेच्या शेवटच्या तीन महिन्यांत गर्भाची वाढ फार झपाट्याने होत असते. म्हणून शेवटचे तीन महिने गाभण जनावरे आणि गर्भ या दोघांच्याही दृष्टीने फार महत्त्वाचे असतात. या काळात जनावरांचे दूध कमी होते, त्यामुळे याच काळात पशुपालकांकडून गाभण जनावरांकडे दुर्लक्ष होते.

गाभण गाई, म्हशींचा आहार 

  •  गाभण जनावरांना शरीरात मोठ्या प्रमाणात ऊर्जा आणि प्रथिने साठवून ठेवणे गरजेचे असते. यांचा उपयोग त्याच्या दैनंदिन शारीरिक वाढीसाठी, गर्भाच्या पोषणासाठी, कासेमध्ये चीक तयार करण्यासाठी, व्यायल्यानंतर प्रथम दुग्ध काळासाठी, रोगप्रतिकारशक्ती निर्माण करण्यासाठी आणि इतर शारीरिक क्रियांसाठी होतो.
  •  शरीरातील घटकांची पूर्तता न झाल्यास गाभण जनावरे अशक्त होतात. गर्भपात होण्याची शक्‍यता असते. वासरू कमी वजनाचे जन्माला येते, विताना त्रास होतो, वार वेळेवर पडत नाही, दूध उत्पादन क्षमता कमी होते. 
  •  गाभण जनावरांना आहारातून आवश्‍यक ती प्रथिने, ऊर्जा, क्षार, जीवनसत्त्वे आणि स्वच्छ पाणी देणे आवश्‍यक असते. त्यासाठी गाभण जनावरांना नेहमीचा चारा, वैरण आणि शरीर पोषणासाठी आवश्‍यक असलेला दोन किलो पशुखाद्याशिवाय एक ते दोन किलो अधिक पशुखाद्य त्याबरोबर मुबलक प्रमाणात स्वच्छ पाणी द्यावे. 
  •  गाभण जनावरांना रोज थोडा चालण्याच्या व्यायामाची अत्यंत जरूरी असते, यामुळे प्रसूतिच्या वेळी जनावरांना त्रास होत नाही.

पावसाळ्यात विणाऱ्या गाई, म्हशींची निगा 

  •  शेवटच्या दोन महिन्यांत गाभण गाई, म्हशींचे दूध आटविण्याची प्रक्रिया करावी. 
  •  शेवटचे तीन आठवडे शेतात, तसेच डोंगर भागात चारण्यासाठी पाठवू नये.
  •  गाभण जनावरे गोठ्यात स्वतंत्र बांधावे. गोठ्यातच चारा-पाण्याची व्यवस्था करावी. 

गोठ्याचे व्यवस्थापन  

  • पावसाचे पाणी गोठ्यात येऊ नये याची खात्री करावी. गोठाचे छत पाणी गळणारे नसावे.
  •  गोठा स्वच्छ, कोरडा आणि हवेशीर असावा. गोठ्याला जास्त उतार नसावा. 
  •  गोठ्यात जास्तीचा उतार असल्यास गर्भाच्या वजनामुळे मायांग बाहेर येण्याची शक्‍यता असते. 
  •  गोठ्यात गाभण जनावरांना बसण्यासाठी गवत किंवा चुणीचा गादीप्रमाणे वापर करावा.
  •  या काळामध्ये गाभण जनावरांवर कोणताही प्रकारचा ताण तणाव येऊ नये याची काळजी घ्यावी.
  •  विल्यानंतर पुन्हा जनावरांचा माज योग्य वेळी येण्याकरिता, विताना योग्यरीत्या काळजी घ्यावी. पशुवैद्यकाकडून तपासणी करावी.

- डॉ. अनिल पाटील, ७५८८०६२५५६
(सहायक प्राध्यापक (पशुप्रजननशास्त्र), पशुवैद्यकीय महाविद्यालय, उदगीर, जि. लातूर)

इतर कृषिपूरक
गोठ्याची स्वच्छता ठेवा, माश्यांवर...गोठ्यामध्ये अस्वच्छता असल्यास माश्यांचा...
गाभण जनावरांकडे द्या लक्षपावसाळी काळात वातावरणात बदल होत असतात....
जनावरांच्या आरोग्याकडे द्या लक्ष गोठ्यातील ओलसर व कोंदट वातावरणामुळे जनावरांच्या...
प्रक्रियेतून वाढवा कोरड्या चाऱ्याची...निकृष्ट दर्जाच्या कोरड्या चाऱ्यावर प्रक्रिया करून...
चिकन, मांस विक्रीसाठी गुणवत्ता नियमचिकन, मांस विक्रेत्यांना परवाना घेण्यासाठी...
निवड दुधाळ गाई, म्हशींची...दुग्ध व्यवसायासाठी गाई, म्हशींची निवड करताना...
कोवळ्या ज्वारीच्या विषबाधेपासून जनावरे...कोवळ्या ज्वारीची पाने अधिक प्रमाणात खाल्ल्याने...
कोंबड्यांच्या आरोग्याकडे द्या लक्षपावसाळ्यात मुख्यतः शेड, खाद्य,पाणी आणि लिटरचे...
पशुआहारात वापरा शतावरीजनावरांच्या स्वास्थासाठी वनौषधींचा उपयोग फायदेशीर...
जनावरांना द्या पुरेसा आहार, पाणीजनावरांना आपण गरजेनुसार पाणी देण्याऐवजी आपल्या...
दूध गुणवत्तावाढीसाठी सुप्त कासदाह टाळादुधाळ जनावरांमध्ये साधारणपणे १० ते १२ टक्के या...
सक्षम करा दुग्धव्यवसाय डेअरी हा व्यवसाय म्हणून पाहावा. त्याचे अर्थकारणही...
वाढत्या तापमानात गाई, म्हशींचे आरोग्य...सध्या काही भागांत प्रमाणापेक्षा उष्ण तापमान व...
खाऱ्या पाण्याचा जनावरांच्या आरोग्यावर...खारे पाणी जनावरांची कार्यक्षमता, उत्पादनक्षमता...
भारतातील आधुनिक मधमाश्‍या पालनाचा इतिहासजागतिक मधमाश्‍या दिन विशेष भारतीय उपखंड हे...
तुती लागवडीत आच्छादन करा, संरक्षित पाणी...तुती लागवड तसेच रोपवाटिकेत काळे पॉलिथीन आच्छादन...
शेततळ्यातील मत्स्यशेती शेततळ्यात पाणलोट क्षेत्रातून येणाऱ्या...
बैलामधील खांदेसूजीवर उपायउन्हाळ्यात नांगरणी, कुळवणी, तसेच पावसाळ्याच्या...
कोकण कन्याळ शेळी सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील विविध तालुक्‍यांतील...
शेळ्यांसाठी चारासाधारणपणे शेळ्यांना प्रतिदिन अडीच किलो हिरवा चारा...