agriculture news in Marathi, article regarding care and management of milch animals | Agrowon

गाई, म्हशींच्या प्रजननावर द्या लक्ष

डॉ. अनिल पाटील
शनिवार, 3 ऑगस्ट 2019

वेगवेगळ्या ऋतूंमध्ये गाई, म्हशींच्या व्यवस्थापनात बदल करणे आवश्यक आहे. सध्याच्या परिस्थितीत दुधाळ गाई, म्हशींची प्रजनन प्रक्रिया सुस्थितीत दिसून येत नाही. यासाठी गाई, म्हशींचे प्रजनन व्यवस्थापन योग्य पद्धतीने करणे गरजेचे आहे.

गाई, म्हशींच्या दुग्ध उत्पादनासाठी त्यांची प्रजननविषयक काळजी घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. पावसाळा ऋतू हा जनावरांच्या माजेचा, गाभण राहण्याचा व तसेच विण्यासाठी अनुकूल काळ असतो. दोन वेतातील अंतर हे कमी असायला पाहिजे, त्यासाठी गाभण काळात काळजी घ्यावी.

वेगवेगळ्या ऋतूंमध्ये गाई, म्हशींच्या व्यवस्थापनात बदल करणे आवश्यक आहे. सध्याच्या परिस्थितीत दुधाळ गाई, म्हशींची प्रजनन प्रक्रिया सुस्थितीत दिसून येत नाही. यासाठी गाई, म्हशींचे प्रजनन व्यवस्थापन योग्य पद्धतीने करणे गरजेचे आहे.

गाई, म्हशींच्या दुग्ध उत्पादनासाठी त्यांची प्रजननविषयक काळजी घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. पावसाळा ऋतू हा जनावरांच्या माजेचा, गाभण राहण्याचा व तसेच विण्यासाठी अनुकूल काळ असतो. दोन वेतातील अंतर हे कमी असायला पाहिजे, त्यासाठी गाभण काळात काळजी घ्यावी.

  •  म्हशीमध्ये माजावर येण्याचा काळ २४ ते ४८ महिने असतो, देशी गाईमध्ये १८ ते २४ महिने व संकरित गाईमध्ये १८ ते २४ महिने असतो. 
  •  पहिला माज येण्याकरिता वयापेक्षा वजन वाढ ही महत्त्वाची असते. सर्वसाधारणपणे २५० ते ३०० किलो वजन झालेल्या कालवडी माज दाखवतात.
  •  गाई, म्हशींतील माजेचे चक्र हे दर २१ दिवसांचे असते. गाई, म्हशी माजावर आल्यावर जर योग्य वेळी रेतन केले पाहिजे.
  •  म्हशींमध्ये माजेचा कालावधी १२-१८ तास असतो. गाईंमध्ये १२-२४ तास असतो. संकरित गाईमध्ये ४८ तासांपर्यंत असतो. माज संपल्यानंतर १० ते १२ तासांच्या आत स्त्रीबीज सुटते. यामुळे गाई, म्हशी सकाळी माज दाखवत असतील तर ते सायंकाळी रेतन करावे. सायंकाळी माज असेल तर दुसऱ्या दिवशी सकाळी रेतन करावे.
  •   विशेषतः म्हशींमध्ये मुका माज जास्त प्रमाणात आढळून येतो. त्यामुळे पशुपालकांनी बारकाईने लक्ष देणे गरजेचे ठरते. पशुपालकाला गाई, म्हशीतील माज ओळखता आला पाहिजे, त्याची काही लक्षणे असतात. त्यावरून माज सहजपणे ओळखता येतो. 

गाई, म्हशींतील माजाची लक्षणे  

  •    सतत ओरडणे, पान्हा सोडते.
  •    दुधाचे प्रमाण कमी होणे.
  •    अस्वस्थ असते, सतत लघवी करते.
  •    शेपटी वर करते, बाजूच्या जनावरांच्या पाठीवर पाय टाकते.
  •    माजाच्या वेळी योनीमार्गातून चिकट व पारदर्शक काचेसारखा चकाकणारा स्त्राव येतो. स्त्राव मांडीस व शेपटी खालील बाजूस चिकटलेला असतो.

गाभण काळ व्यवस्थापन 

  •    म्हशींमध्ये गाभण काळ १० महिने १० दिवस आणि गाईंमध्ये ९ महिने ९ दिवस.
  •    गाभण जनावरांची स्वतंत्र निगा करावी.
  •    सुरवातीच्या ३ महिन्यानंतर तज्ज्ञ पशुवैद्यकाकडून गर्भ धारणेची खात्री करून घ्यावी.
  •    गाभण काळामध्ये गाई, म्हशींची जास्त हालचाल करू नये, दूरवर चालणे टाळावे. भरपूर आराम व व्यायाम द्यावा. 
  •    गाभण काळामध्ये अतिरिक्त खाद्य पुरवावे.
  •    गाभण काळात वासराच्या वाढीसाठी प्रथिने व कर्बोदकांची जास्त गरज असते.
  •    गाभण काळाचा तिसरा टप्पा फार महत्त्वाचा असतो, या काळात वासराची वाढ वेगाने होत असते. त्यामुळे गाई, म्हशींना पौष्टिक आहार द्यावा. 

     
आहाराचे व्यवस्थापन 

  •    गाभण गाई, म्हशींना संतुलित आहार द्यावा.  खनिज युक्त मिश्रण द्यावे. जेणेकरून दूध वाढ आणि वासराच्या वाढीसाठी मदत होईल.
  •    माजाचे नियमन, गर्भधारणा व इतर प्र जनन संस्थेचे कार्य व्यवस्थित चालण्याकरिता योग्य आहाराची आवश्यकता असते.
  •    गाई, म्हशींच्या आहारात क्षार, जीवनसत्वे, प्रथिने, कर्बोदके, उर्जा ही पोषणमूल्ये असणे अत्यंत गरजचे ठरते. आहारामध्ये हिरवे गवत व वाळलेला चारा असलेला संतुलित आहार द्यावा.

  -  डॉ. अनिल पाटील, ७५८८०६२५५६
(पशुप्रजननशास्त्र विभाग, पशुवैद्यकीय महाविद्यालय, उदगीर, जि. लातूर)

टॅग्स

इतर कृषिपूरक
कोंबड्यांतील रोगप्रसार टाळाआजारी कोंबड्यांच्या व्यवस्थापनासाठी लागणारी भांडी...
विक्रमी दुग्धोत्पादन देणारी ‘जोगन'गायहरियानातील गालीब खेरी (कर्नाल) येथील पशूपालक...
जनावरांच्या आरोग्याकडे नको दुर्लक्षपावसाळ्यात हिरव्या चाऱ्याची उपलब्धता अधिक...
शाश्‍वत दूध उत्पादनासाठी ‘टीएमआर'गायीला शरीर वजन तसेच दूध उत्पादनासाठी आवश्यक...
जातिवंत वंशवृद्धीसाठी भ्रूण प्रत्यारोपण...साधारणपणे जातिवंत दुधाळू गाय एका वर्षात एकाच...
जनावरांच्या आहारात असावीत खनिज मिश्रणेखनिज मिश्रणाच्या अभावामुळे होणारे...
स्वच्छ दूध उत्पादनाची तत्त्वेदूध उत्पादनामध्ये भारताने आघाडी घेतली असली तरी...
संकरित गाईंची दूध उत्पादन वाढीची सूत्रेसद्यःस्थितीतील संकरित गाईंची दुसऱ्या-तिसऱ्या...
रेशीम कीटकांवर होणारा हवामानाचा परिणामरेशीम उत्पादनासाठी आवश्यक खर्चाचे प्रमाण अत्यल्प...
रानभाज्यांचे आहारातील महत्त्वशेती न करता नैसर्गिक स्थितीमध्ये उगवलेल्या...
दुधाळ जनावरांसाठी सॉर्डेड सीमेन...अलीकडच्या काळात पशुपालनामध्ये सेक्‍स ...
जनावरे, गोठ्याची ठेवा स्वच्छतापावसाळ्यात जनावरांच्या आरोग्याला असलेला धोका...
रेबीज’ची लक्षणे तपासा, उपाययोजना करामनुष्यामध्ये रेबीज विषाणू मध्यवर्ती मज्जासंस्थेला...
जनावरांमध्ये होणारा शिंगाचा कर्करोगशिंगाचा कर्करोग साधारणपणे ५ ते १० वर्षे वयोगटातील...
गवळाऊ संगोपनाचे पाऊल पडते पुढेविदर्भामध्ये गवळाऊ दुधाळ गाय आणि शेतीकामासाठी...
जनावरांच्या आहारात मूरघासाचा वापरमूरघासामुळे वर्षभर हिरव्या चाऱ्याचा पुरवठा करता...
गाई, म्हशींसाठी संतुलित आहारगाई, म्हशींच्या अवस्थेनुसार पाणी, खुराक मिश्रण,...
दूध व्यवसायाची नव्याने करा मांडणीदेशी गायीचे दूध, फार्म फ्रेश दूध, निर्जंतुक,...
गाई, म्हशीतील माज ओळखागाई, म्हशींचा माज ओळखणे ही अत्यंत महत्त्वपूर्ण...
जनावरांतील निदानासाठी क्ष-किरण तपासणीक्ष-किरण तपासणीद्वारे जनावरांतील जठराचा दाह,...