agriculture news in Marathi, article regarding health importance of  Amaranthus  spinosus   | Agrowon

पोटशूळ, इसब आजारांवर उपयुक्त काटेमाठ

अश्विनी चोथे
शनिवार, 3 ऑगस्ट 2019
  •  स्थानिक नाव    : काटेमाठ, काटेरी माठ        
  •    शास्त्रीय नाव    :  Amaranthus  spinosus        
  •    इंग्रजी नाव     : Prickly Amaranthus, Edlebur, Needle burr, Spiny Amaranth,  Thorny Amaranth.       
  •    संस्कृत नाव     : तंडूलीय        
  •    कुळ : Amaranthaceae       
  •    उपयोगी भाग    : कोवळी पान, कोवळी देठ          
  •    उपलब्धीचा काळ    : कोवळी पान – जुलै – ऑगस्ट,           कोवळे देठ – ऑगस्ट - ऑक्टोबर        
  •    झाडाचा प्रकार    :  झुडूप        
  •    अभिवृद्धी     : बिया        
  •    वापर     : भाजी
  •  स्थानिक नाव    : काटेमाठ, काटेरी माठ        
  •    शास्त्रीय नाव    :  Amaranthus  spinosus        
  •    इंग्रजी नाव     : Prickly Amaranthus, Edlebur, Needle burr, Spiny Amaranth,  Thorny Amaranth.       
  •    संस्कृत नाव     : तंडूलीय        
  •    कुळ : Amaranthaceae       
  •    उपयोगी भाग    : कोवळी पान, कोवळी देठ          
  •    उपलब्धीचा काळ    : कोवळी पान – जुलै – ऑगस्ट,           कोवळे देठ – ऑगस्ट - ऑक्टोबर        
  •    झाडाचा प्रकार    :  झुडूप        
  •    अभिवृद्धी     : बिया        
  •    वापर     : भाजी

 

आढळ 

  • पावसाळ्यात पडीक, ओसाड जमिनीवर, रस्त्याच्या कडेला, शेतात, परसबागेत तण म्हणून वाढणारी काठे माठ ही रोपवर्गीय वनस्पती वाढलेली आढळते.
  • वनस्पतीची ओळख 
  •  काठेमाठ ही वनस्पती चांगल्या जागी ३० ते १०० सें.मी पर्यंत वाढू शकते. याचे खोड गोलाकार, सरळ उंच वाढणारे असून पांढरट हिरव्या रंगाचे, तर कधी लालसर छटा असणारे असते. 
  •  फांद्या अनेक सरळ तसेच आडव्या वाढणाऱ्या असून पानांच्या बेचक्यातून ०.५ ते १ सें.मी लांबीचे हिरव्या रंगाचे काटे येतात. 
  •  पाने साधी, एक आड एक येणारी ५ ते १० सें.मी लांब व १.५ ते ४ सें.मी. रुंद, लांबट किंवा अंडाकृती टोकाशी टोकदार व पानाच्या शिरा अधिक रेखीव असतात. पानाचे देठ ३ ते ७  सें.मी लांब, फुले लहान, एकलिंगी, नियमित, पांढरट हिरवी, प्रत्येक फांदीच्या टोकाशी लांबट पुष्पमंजिरीत येतात.
  •  बिया अनेक काळ्या रंगाच्या, चकाकणाऱ्या गोल असतात. साधारण सप्टेंबर ते नोव्हेंबर महिन्यात फुले येऊन बिया तयार होतात. झाड वाळल्यानंतर बिया वाऱ्यासोबत जमिनीवर तसेच इतरत्र पडतात व पुढच्या वर्षी पावसाळ्यात याच बिया रुजल्या जातात. त्यामुळे वनस्पती रस्त्याच्या कडेला पावसाळ्यात काटेमाठाची अनेक झुडूप वाढलेली दिसतात.  

औषधी उपयोग 

  •  काठेमाठ ही वनस्पती भूक वाढवणारी आहे, म्हणून याची भाजी पावसाळ्यात आवर्जून खाल्ली जाते. 
  •  काटेमाठाची मुळे मासिक अतिस्त्राव, परमा, पोटशूळ, इसब इत्यादींवर उपयुक्त.
  •  बाळंतीणबाईला दूध कमी असल्यास तुरीच्या डाळीबरोबर पाने आणि कोवळी देठे शिजवून आहारात देतात.

टीप ः तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने औषधी उपचार करावेत.

 

पाककृती

कोवळ्या पानाची भाजी
साहित्य ः  २ काटेमाठाच्या पानाच्या जुड्या, २-३ बारीक चिरलेले कांदे, २-४ बारीक चिरलेल्या हिरव्या मिरच्या, ५-८  ठेचलेल्या लसूण पाकळ्या, फोडणीसाठी जिरे, मोहरी, तेल, चवीपुरते मीठ. 
कृती: प्रथम काटेमाठाच्या फाद्यांतून कोवळी पाने तोडून पाण्याने स्वच्छ धुऊन घ्यावीत. कढईत तेल गरम करून जिरे-मोहरी टाकून बारीक चिरलेला कांदा लालसर परतून घ्यावा. नंतर लसूण आणि बारीक चिरलेल्या मिरच्या व काठेमाठाची पाने टाकून परतून घ्यावे. भाजी ५ मिनिट झाकण ठेऊन शिजवून घ्यावी. चवीप्रमाणे मीठ घालावे. 
 टीप ः  गणपती ते दसऱ्याच्या दरम्यान कोवळ्या देठाची भाजी केली जाते. तसेच, काही ठिकाणी ही देठे सुक्या मच्छीसोबतही शिजवली जातात. 

 इमेल - ashwinichothe7@gmail.com, (क. का. वाघ उद्यानविद्या महाविद्यालय, नाशिक)

टॅग्स

इतर औषधी वनस्पती
कढीपत्त्याची व्यावसायिक लागवड फायदेशीरकढीपत्याचे शास्त्रीय नाव ‘मुर्रया कोइनिगी’ आहे....
नियोजन औषधी वनस्पती रोपवाटिकेचे...पाण्याची वर्षभर सोय असणाऱ्या ठिकाणी रोपवाटिका...
नियोजन औषधी वनस्पती रोपवाटिकेचे...स्थानिक मागणीनुसार औषधी प्रजातींची निवड करावी....
आरोग्यदायी आले, सुंठ पावडरमहिलांना आले आणि सुंठ पावडर परिचित आहे. ओल्या...
आरोग्यदायी शेवगा पावडरलहान मुलांच्या हाडांची वाढ योग्य प्रमाणात...
जाणून घ्या बेल वृक्षाचे महत्त्व..डोळ्याचे विकार, ताप, श्वसनमार्गाला सूज येणे आणि...
थकवा, अशक्‍तपणावर शतावरी गुणकारीशतावरी ही औषधी वनस्पती सर्वांनाच सुपरिचित आहे....
तंत्र कोरफड लागवडीचे...कोरफडीची लागवड वर्षभरात केव्हाही करता येते....
पीत्त, वातावर गुणकारी आवळाआवळ्यापासून सरबत, लोणचे असे विविध पदार्थही तयार...
बहुगुणी कडुनिंबविविध प्रकारचे त्वचारोग जसे की, त्वचेवर खाज, पुरळ...
आवळ्याचे गुणकारी पदार्थआवळा हे फळ इतर फळांसारखे वर्षभर टिकत नाही,...
जाणून घ्या बहुगुणी पळसाबद्दल..!शास्त्रीय नावः ब्युटीया मोनोस्पर्मा वनस्पतीचे...
तापावर गुणकारी गुळवेलजळजळ होणे, बारीक ताप येणे, उष्णता वाढणे या...
जवसापासून जेल, कुरकुरीत पदार्थविविध आजारांवरील उपचारामध्ये जवस उपयुक्त असूनही...
..अशी करा अश्‍वगंधाची लागवडअश्‍वगंधाची लागवड खरीप हंगामात करावी. लागवडीसाठी...
पोटदुखीवर नाडुकली उपयुक्त स्थानिक नाव     ः  ...
त्वचारोग, मधुमेह, संधिवातावर बोंडारा... स्थानिक नाव ः बोंडारा     ...
सूज, अतिसारावर मायाळू उपयोगी स्थानिक नाव    : मायाळू, भजीचा वेल...
पोटशूळ, इसब आजारांवर उपयुक्त काटेमाठ  स्थानिक नाव    : काटेमाठ...
दमा, खोकल्यावर गुणकारी घोळ स्थानिक नाव    :   ...