agriculture news in Marathi, article regarding management of goats | Agrowon

शेळ्यांचे आरोग्य, प्रजनन महत्त्वाचे

डॉ. श्रद्धा सिरसाट (इंगळे)
बुधवार, 7 ऑगस्ट 2019

शेळीपालनाद्वारे चांगले उत्पादन मिळविण्यासाठी शेळीचे पोषण, आरोग्य आणि पुनरुत्पादनाकडे लक्ष द्यावे. जातिवंत शेळ्या आणि बोकडाची निवड करावी. सामान्यत: त्या क्षेत्रातील शेळीच्या स्थानिक प्रजातीला प्राधान्य द्यावे. 

शेळीपालनाद्वारे चांगले उत्पादन मिळविण्यासाठी शेळीचे पोषण, आरोग्य आणि पुनरुत्पादनाकडे लक्ष द्यावे. जातिवंत शेळ्या आणि बोकडाची निवड करावी. सामान्यत: त्या क्षेत्रातील शेळीच्या स्थानिक प्रजातीला प्राधान्य द्यावे. 

शेळी पालनाची सुरवात करताना शेळीच्या प्रजातींची निवड करणे फार महत्त्वाचे आहे. प्रजातींची निवड शेळी पालनाचा उद्देश, भौगोलिक स्थिती, पाणी आणि चाऱ्याची उपलब्धता यावर अवलंबून असते. सामान्यत: त्या क्षेत्रातील शेळीच्या स्थानिक प्रजातीला प्राधान्य द्यावे. शेळीपालन करण्यासाठी पशुतज्ज्ञांच्या सल्ल्यानुसार बाहेरील चांगली नर प्रजाती स्थानिक शेळीसह गर्भधारणा करण्यासाठी वापरली जाऊ शकते. त्यामधून नवीन सुधारित प्रजाती मिळवता येते. असे दिसून आले आहे की ज्या शेळ्या जास्त संख्येने करडे देतात, त्यांच्या करडांचे कमी वजन असते. त्याउलट ज्या शेळ्या कमी संख्येत करडे देतात, त्यांचे वजन जास्त असते. जातिवंत शेळ्या आणि बोकडाची निवड करावी.

बोकड निवड 

  • बोकडाचे पालक शुद्ध जातीचे असावेत. शारीरिकदृष्ट्या स्वस्थ असावेत.
  • कोणत्याही अनुवांशिक विकारांपासून मुक्त असावा. त्याच्या पिढ्यांमध्ये कमी मृत्युदर असावा.
  • मांस प्रमाणापेक्षा दुधाचे प्रमाण जास्त असावे. नरांचे पुनरुत्पादक अवयव चांगले विकसित असावेत. उच्च प्रजनन क्षमता असावी. 
  • जन्माच्या वेळी, तीन महिने, सहा महिने आणि नऊ महिन्यांच्या दरम्यान जास्त वजन असावे. बोकड आकर्षक असावा.

शेळ्यांसाठी गोठा

  • गोठ्यांची लांबी पूर्व-पश्‍चिम दिशेने असावी. कुंपण भिंतीची उंची १ ते २ मीटर व दोन्ही बाजूंनी ताराने बांधलेले असावे. 
  • गोठ्यांची जमीन मातीची असावी, त्यावर कालांतराने चुना शिंपडावा. गोठ्यांची माती एका वर्षांत दोनदा बदलावी. 
  •  ८० ते १०० शेळ्यांसाठी २० × ६ चौरस मीटर गोठ्याचे क्षेत्र आणि १२ × २० चौरस मीटरची मोकळी जागा असावी. 
  •     जन्माच्या एक महिन्यानंतर शेळी आणि करडाला वेगळे ठेवावे. फक्त दूध पिण्याच्या वेळी एकत्र ठेवावे. 

आरोग्य व्यवस्थापन

  •  आजारी शेळ्या, करडांवर वेळेवर उपचार करावेत.
  •  गोठ्याची स्वच्छता ठेवावी.
  •  शिफारशीनुसार जंत निर्मूलन, लसीकरण करावे.

 करड्यांचे व्यवस्थापन 

  • जन्म झाल्यानंतर सर्वप्रथम नवजात करडाची नाळ साफ करून दोन इंचांचे अंतर सोडून नवीन ब्लेडने कापावी. त्यावर टिंचर आयोडीन लावावे.
  • जन्मानंतर नवजात करडाला त्याच्या आईबरोबर वेगळ्या गोठ्यात ठेवावे. गोठ्यात करड्यांच्या झोपण्याच्या जागेवर वाळलेले मऊ गवत पसरावे. 
  • नवजात करडाला पहिल्या ३० मिनिटांच्या आत आईचे पहिले दूध (चीक) पाजावा. करड्यांना दोन वेळेला दूध पाजणे फायदेशीर आहे.

आहार व्यवस्थापन

  • शेळीच्या वजनाप्रमाणे ३ ते ५ टक्के घन आहार द्यावा. एका प्रौढ शेळीला १ ते ३ किलो हिरवा चारा, ५०० ग्रॅम ते १ किलो भुसा आणि दररोज १५० ते ४०० ग्रॅम डाळ व ज्वारी द्यावा. 
  •  कडधान्य कधीही पूर्ण स्वरूपात देवू नये. नेहमीच दळण व कोरड्या स्वरूपात द्यावे, त्यात पाणी घालू नये. आहारामधे ६० ते ६५ टक्के दळलेले धान्य, १० ते १५ टक्के ढेप, २ टक्के खनिज मिश्रण आणि १ टक्का सामान्य मीठ याचे मिश्रण असावे. 
  •  गाभण शेळीला वजनाच्या एक महीना अगोदर ५० ते १०० टक्यांपर्यंत जास्त धान्य द्यावे. जेणेकरून सशक्त करडांचा जन्म होईल.
  •     बोकडाला सुद्धा प्रजनन काळामधे दररोज १०० टक्के जास्त दळलेले धान्य द्यावे.
  •     स्वच्छ पाणी पाजावे.

 

 -डॉ. श्रद्धा सिरसाट (इंगळे), ९०११६६८०२१ (सहायक प्राध्यापक, अपोलो पशुवैद्यकीय महाविद्यालय, जयपूर, राजस्थान)
 - डॉ. प्रकाश केकान, ९४२२३३६१४२ (पशुवैद्यकीय व पशुविज्ञान महाविद्यालय, परभणी) 


इतर कृषिपूरक
उबविण्यापूर्वी तपासा अंड्यांची गुणवत्ता कुक्कुटपालन व्यवसाय करताना अंड्यांची निवड अत्यंत...
जनावरांच्या दातांचे आजार अन् उपचारजनावरांची निवड करताना किंवा खरेदी करताना कास, सड...
देशी कोंबड्यांमधील कृमीचे नियंत्रणकोंबड्यांमध्ये कृमीचा प्रादुर्भाव झाल्याचे...
प्रतिबंधात्मक उपायांनी रोखा कोंबड्यातील...कोंबड्यांमध्ये मानमोडी या आजाराचा प्रादुर्भाव...
प्रतिजैविकांचा वापर अन् वाढता प्रतिरोधजनावरांमध्ये आणि मानवीय आजारांमध्ये वापरण्यात...
दुधाळ जनावरांना हिवाळ्यात होणारे आजार...दुधाळ व गाभण जनावरांच्या व्यवस्थापनात आणि आहार...
आजार निदानासाठी शवविच्छेदन आवश्यकविमा काढलेल्या जनावरांच्या मृत्यूनंतर शवविच्छेदन...
मिथेन उत्सर्जन कमी करून दुग्धोत्पादनात...भारतातील एकूण मिथेन उत्सर्जनापैकी निम्मे मिथेन...
...असा बांधा मुक्त संचार गोठा आणि जपा...बंदिस्त गोठ्यामुळे उद्भवणाऱ्या समस्या...
खनिज कमतरतेमुळे दुभत्या जनावरांमध्ये...खनिजाचा अभाव असलेल्या मातीत जर पिके घेतली तर...
वाढवा ऊस चोथ्याची पोषकताउसाचा चोथा फेकून न देता यावर योग्य ती प्रक्रिया...
प्रतिबंधात्मक उपायातून टाळा...रक्ती हगवण रोगावर प्रतिबंधात्मक उपाय म्हणून शेड...
राजगिरा ः मुबलक पोषकद्रव्यांचा स्रोत अन्नप्रक्रिया उद्योगांमध्ये विविध प्रकारचे...
वर्षभर हिरव्या चाऱ्यासाठी मुरघास...सर्वसाधारणपणे ऑगस्ट ते जानेवारी महिन्यापर्यंत...
शेळ्या-मेंढ्यांतील देवी आजारदेवी आजाराचा प्रादुर्भाव झाल्याने सुरवातीला लालसर...
जनावरांच्या आहारात असावीत योग्य चिलेटेड...गाई, म्हशींकडून जास्त दूध उत्पादन,...
नियंत्रण गोचीड, कीटकजन्य आजारांचेआपल्या परिसरात टॅबॅनस/स्टोमोक्‍सीस या प्रजातींचे...
संगोपन जातिवंत गोवंशाचेआज वसुबारस... प्राचीन काळापासून या दिवशी गोधनाची...
चीक ः वासरांसाठी अमृत, मात्र दुभत्या...प्रौढ म्हशींना चीक पाजणे ही व्यवस्थापनातील चुकीची...
नंदुरबारची वैशिष्ट्यपूर्ण सातपुडी कोंबडीबाएफ संस्थेतील तज्ज्ञांनी सातपुडी कोंबड्यांच्या...