agriculture news in Marathi, article regarding management of goats | Agrowon

शेळ्यांचे आरोग्य, प्रजनन महत्त्वाचे

डॉ. श्रद्धा सिरसाट (इंगळे)
बुधवार, 7 ऑगस्ट 2019

शेळीपालनाद्वारे चांगले उत्पादन मिळविण्यासाठी शेळीचे पोषण, आरोग्य आणि पुनरुत्पादनाकडे लक्ष द्यावे. जातिवंत शेळ्या आणि बोकडाची निवड करावी. सामान्यत: त्या क्षेत्रातील शेळीच्या स्थानिक प्रजातीला प्राधान्य द्यावे. 

शेळीपालनाद्वारे चांगले उत्पादन मिळविण्यासाठी शेळीचे पोषण, आरोग्य आणि पुनरुत्पादनाकडे लक्ष द्यावे. जातिवंत शेळ्या आणि बोकडाची निवड करावी. सामान्यत: त्या क्षेत्रातील शेळीच्या स्थानिक प्रजातीला प्राधान्य द्यावे. 

शेळी पालनाची सुरवात करताना शेळीच्या प्रजातींची निवड करणे फार महत्त्वाचे आहे. प्रजातींची निवड शेळी पालनाचा उद्देश, भौगोलिक स्थिती, पाणी आणि चाऱ्याची उपलब्धता यावर अवलंबून असते. सामान्यत: त्या क्षेत्रातील शेळीच्या स्थानिक प्रजातीला प्राधान्य द्यावे. शेळीपालन करण्यासाठी पशुतज्ज्ञांच्या सल्ल्यानुसार बाहेरील चांगली नर प्रजाती स्थानिक शेळीसह गर्भधारणा करण्यासाठी वापरली जाऊ शकते. त्यामधून नवीन सुधारित प्रजाती मिळवता येते. असे दिसून आले आहे की ज्या शेळ्या जास्त संख्येने करडे देतात, त्यांच्या करडांचे कमी वजन असते. त्याउलट ज्या शेळ्या कमी संख्येत करडे देतात, त्यांचे वजन जास्त असते. जातिवंत शेळ्या आणि बोकडाची निवड करावी.

बोकड निवड 

  • बोकडाचे पालक शुद्ध जातीचे असावेत. शारीरिकदृष्ट्या स्वस्थ असावेत.
  • कोणत्याही अनुवांशिक विकारांपासून मुक्त असावा. त्याच्या पिढ्यांमध्ये कमी मृत्युदर असावा.
  • मांस प्रमाणापेक्षा दुधाचे प्रमाण जास्त असावे. नरांचे पुनरुत्पादक अवयव चांगले विकसित असावेत. उच्च प्रजनन क्षमता असावी. 
  • जन्माच्या वेळी, तीन महिने, सहा महिने आणि नऊ महिन्यांच्या दरम्यान जास्त वजन असावे. बोकड आकर्षक असावा.

शेळ्यांसाठी गोठा

  • गोठ्यांची लांबी पूर्व-पश्‍चिम दिशेने असावी. कुंपण भिंतीची उंची १ ते २ मीटर व दोन्ही बाजूंनी ताराने बांधलेले असावे. 
  • गोठ्यांची जमीन मातीची असावी, त्यावर कालांतराने चुना शिंपडावा. गोठ्यांची माती एका वर्षांत दोनदा बदलावी. 
  •  ८० ते १०० शेळ्यांसाठी २० × ६ चौरस मीटर गोठ्याचे क्षेत्र आणि १२ × २० चौरस मीटरची मोकळी जागा असावी. 
  •     जन्माच्या एक महिन्यानंतर शेळी आणि करडाला वेगळे ठेवावे. फक्त दूध पिण्याच्या वेळी एकत्र ठेवावे. 

आरोग्य व्यवस्थापन

  •  आजारी शेळ्या, करडांवर वेळेवर उपचार करावेत.
  •  गोठ्याची स्वच्छता ठेवावी.
  •  शिफारशीनुसार जंत निर्मूलन, लसीकरण करावे.

 करड्यांचे व्यवस्थापन 

  • जन्म झाल्यानंतर सर्वप्रथम नवजात करडाची नाळ साफ करून दोन इंचांचे अंतर सोडून नवीन ब्लेडने कापावी. त्यावर टिंचर आयोडीन लावावे.
  • जन्मानंतर नवजात करडाला त्याच्या आईबरोबर वेगळ्या गोठ्यात ठेवावे. गोठ्यात करड्यांच्या झोपण्याच्या जागेवर वाळलेले मऊ गवत पसरावे. 
  • नवजात करडाला पहिल्या ३० मिनिटांच्या आत आईचे पहिले दूध (चीक) पाजावा. करड्यांना दोन वेळेला दूध पाजणे फायदेशीर आहे.

आहार व्यवस्थापन

  • शेळीच्या वजनाप्रमाणे ३ ते ५ टक्के घन आहार द्यावा. एका प्रौढ शेळीला १ ते ३ किलो हिरवा चारा, ५०० ग्रॅम ते १ किलो भुसा आणि दररोज १५० ते ४०० ग्रॅम डाळ व ज्वारी द्यावा. 
  •  कडधान्य कधीही पूर्ण स्वरूपात देवू नये. नेहमीच दळण व कोरड्या स्वरूपात द्यावे, त्यात पाणी घालू नये. आहारामधे ६० ते ६५ टक्के दळलेले धान्य, १० ते १५ टक्के ढेप, २ टक्के खनिज मिश्रण आणि १ टक्का सामान्य मीठ याचे मिश्रण असावे. 
  •  गाभण शेळीला वजनाच्या एक महीना अगोदर ५० ते १०० टक्यांपर्यंत जास्त धान्य द्यावे. जेणेकरून सशक्त करडांचा जन्म होईल.
  •     बोकडाला सुद्धा प्रजनन काळामधे दररोज १०० टक्के जास्त दळलेले धान्य द्यावे.
  •     स्वच्छ पाणी पाजावे.

 

 -डॉ. श्रद्धा सिरसाट (इंगळे), ९०११६६८०२१ (सहायक प्राध्यापक, अपोलो पशुवैद्यकीय महाविद्यालय, जयपूर, राजस्थान)
 - डॉ. प्रकाश केकान, ९४२२३३६१४२ (पशुवैद्यकीय व पशुविज्ञान महाविद्यालय, परभणी) 


इतर कृषिपूरक
संगोपनगृहातील रेशीम कीटकांची काळजीसध्या थंडीमध्ये वाढ होत असून, विविध अवस्थेतील...
मत्स्यपालन : तंत्र बायोफ्लॉक उत्पादनाचे...फ्लॉकची इष्टतम पातळी ही संवर्धनयोग्य माश्यांच्या...
थंडीमध्ये जपा जनावरांचे आरोग्य वातावरणातील अनपेक्षित बदल जनावरांच्या आरोग्यास...
मत्स्यशेतीमध्ये बायोफ्लाक तंत्रज्ञानाचे...टायगर कोळंबी, सफेद कोळंबी आणि व्हनामी कोळंबी...
संगोपनगृहातील रेशीम कीटकांचे थंडीपासून...सध्या थंडीमध्ये वाढ होत असून, विविध अवस्थेतील...
कोंबड्यांच्या योग्य व्यवस्थापनाकडे द्या... कुक्कुटपालन प्रक्षेत्राची जागा उंचावर असावी....
मत्स्यशेतीमधील बायोफ्लाक तंत्रज्ञानजैवपूंज (बायोफ्लाक) तंत्रज्ञानामध्ये जास्तीत...
जनावरांच्या आहारात करा योग्य वेळी बदलजनावरांच्या आहारात अचानक बदल केल्यामुळे पोटफुगी,...
शेळ्या-मेंढ्यांतील पीपीआर आजाराकडे...पीपीआर हा शेळ्या-मेंढ्यांतील अतिसंसर्गजन्य आजार...
जातीवंत मेंढ्याची निवड महत्त्वाचीमेंढीपासून मिळणाऱ्या मांस, दूध, लोकर आणि लेंडीखत...
लसीकरणाबाबत जागरूक राहा...आजारी जनावरे रोगवाहक म्हणूनही काम करू शकतात,...
जनावरांतील लसीकरणाचे महत्त्वजनावरांना आजार झाल्यास, अपुऱ्या पशुवैद्यकीय...
बैलातील आतडे बंद होण्याची समस्याउन्हाळ्यात तसेच इतर शेतीकामाच्या दिवसात जनावरांना...
पीक अवशेषातून अन्नद्रव्यांची उपलब्धता पीक अवशेषांमध्ये नत्राचे १.२५ ते ०.४० टक्के,...
लाळ्या-खुरकुत रोगावर प्रतिबंधात्मक...‘लाळ्या-खुरकुत’ हा रोग विषाणूजन्य असल्याने यावर...
किफायतशीर दूध उत्पादनासाठी गाईची निवड गाईची निवड करताना शरीररचना, रंग याचबरोबर...
फायदेशीर देशी मागूर माशांचे संवर्धन कराथाई मागूर हा मासा मांसभक्षक आहे. थाई मागूरची वाढ...
देशी गाईंच्या संगोपनातून वाढविला नफाव्यावसायिक पद्धतीनेच शेती नियोजन करायचे, हा...
गाभण जनावराची योग्य देखभाल महत्त्वाचीजनावरांच्या व्यवस्थापनात गाभण जनावरांची योग्य...
संतुलित खाद्य व्यवस्थापनातून दूध...जनावरांची दूध देण्याची क्षमता ही प्रामुख्याने...