agriculture news in Marathi, article regarding traditional storage methods | Agrowon

आदिवासींच्या पारंपरिक अन्न प्रक्रिया अन् साठवणपद्धती

विक्रम कान्हेरे
शुक्रवार, 30 ऑगस्ट 2019

शहादा तालुक्यात गेली तीस वर्षे आदिवासींसोबत काम करणाऱ्या जनार्थ आदिवासी विकास संस्थेने आदिवासींकडील पारंपरिक ज्ञानाचे दस्तावेजीकरण केले आहे. कमीत कमी साधनांत नैसर्गिक हवामानाचा उपयोग करून आदिवासी समाजाने काही सोप्या; पण विलक्षण काढणी, प्रक्रिया आणि साठवणपद्धती शोधल्या आहेत.

शहादा तालुक्यात गेली तीस वर्षे आदिवासींसोबत काम करणाऱ्या जनार्थ आदिवासी विकास संस्थेने आदिवासींकडील पारंपरिक ज्ञानाचे दस्तावेजीकरण केले आहे. कमीत कमी साधनांत नैसर्गिक हवामानाचा उपयोग करून आदिवासी समाजाने काही सोप्या; पण विलक्षण काढणी, प्रक्रिया आणि साठवणपद्धती शोधल्या आहेत.

सातपुड्यातील आदिवासी समाज जंगलावर आधारित जीवनशैलीने जगतो. अजूनही या समाजाची बाजारावरील निर्भरता फार कमी आहे. बहुतांश जीवनयोग्य वस्तू आणि विक्रीकरिता येण्याजोग्या वस्तू जंगलातूनच मिळतात. जंगलातील संसाधने विशिष्ट हंगामात ठरावीक प्रमाणातच मिळतात. या संसाधनांचा शाश्वत परिपूर्ण वापर करायचा असेल, तर त्यासाठी योग्य काढणी पद्धत आणि साठवण पद्धत अवलंबली पाहिजे. कमीत कमी साधनांत नैसर्गिक हवामानाचा उपयोग करून आदिवासी समाजाने काही सोप्या; पण विलक्षण काढणी, प्रक्रिया व साठवणपद्धती शोधल्या आहेत. पिढ्यान् पिढ्या या पारंपरिक पद्धती वापरून वनोपजाचा विनियोग केला जातो. कालोघात आदिवासी समाजही विविध कारणांमुळे वेगाने बदलत आहे. शहादा तालुक्यात गेली तीस वर्षे आदिवासींसोबत काम करणाऱ्या जनार्थ आदिवासी विकास संस्थेला या पारंपरिक ज्ञानाचे दस्तावेजीकरण गरजेचे वाटले. त्यानुसार विरपूर, भुते, पिंप्राणी गावातील सोता शिवाजी पवार, रायसिंग खेत्या पवार, सिंगा चमाऱ्या पवार, ठोबा सुभान पवार, नागझिरीचे नाथाकाका आणि कोटबांधणीचे बारसिंग भील या प्रौढ व्यक्ती यांच्याशी गप्पा मारत संस्थेच्या सदस्यांनी माहिती गोळा केली.  यापैकी काही महत्त्वाच्या वनोपज कापणी, प्रक्रिया व साठवण पद्धतीची नोंद येथे मांडत आहोत.   

जंगली आंबा  
जंगलात अनेक प्रकारचे आंबे मिळतात. आंब्याचा आकार, गोडी, रसदारपणा यावरून आंब्याच्या जातींना स्थानिक नावे असली; तरी बाजारात मात्र ते जंगली आंबे म्हणूनच विकले जातात. अनेक वर्षे जुन्या मोठ्या झाडांवरून हे नाजूक आंबे अलगद उतरवणे हे जिकिरीचे काम असते.

आंबे तोडण्याची पद्धत 
साधारणत: १५ ते २० फुटांपर्यंत लांब बांबू घेऊन त्याच्या शेवटी टोकाला बांबूच्या काडीने बनवलेली ‘छकली’ (झेला) बांधतात. बांबू व छकलीला मध्यभागी भेंडीच्या देठापासून बनवलेली दोरी बांधून आंब्याला छकलीमध्ये अडकवून तोडतात. एक जण आंब्याच्या फांदीवर बसून बादलीमध्ये तोडलेली फळे ठेवतो. बादली पूर्ण भरली की बादलीला हळूहळू दोराच्या साह्याने खाली जमिनीवर असलेल्या लोकांकडे देतात. बादलीमधील आंबे काढून खाली पळसाच्या पानावर ठेवतात; जेणेकरून आंबे खाली पडून खराब होऊ नयेत. चांगल्या आंब्याचे लोणचे करतात तसेच आंबे पिकवून खातात.

आंबे पिकवण्याची पद्धत 
जुनी बांबूची कणगी किंवा ढालक्याला सारवून कणगीच्या आतल्या भागाला जंगलातून तोडून आणलेली पळसाची पाने, रिसळी मुहवीची व टेंबूरणीची पाने लावून मध्ये चांगली असलेली आंब्याची फळे कणगी किंवा ढालक्यात ठेवून वरून पाने ठेवून कणगीचे तोंड शेण व मातीमिश्रण करून सारवून देतात. अशा हवाबंद ढालक्यात आंबे लवकर पिकतात. सात-आठ दिवसांत कणगीचे सारवलेले तोंड विळ्याच्या साह्याने फोडून शेण, माती बाहेर काढतात, पानेही बाहेर काढतात. अशा पद्धतीने आंबे पिकविले जातात.

मोह ः  टोळंबीचे तेल
मोह वृक्ष आदिवासींसाठी कल्पवृक्ष आहे. त्यातील प्रत्येक भागाचा काही ना काही उपयोग केला जातो. त्यापैकी मोहाच्या बीचे तेल हे खाद्यतेल म्हणून वापरले जाते. 

टोळंबीचे तेल काढण्याची पद्धत 
 मोहच्या झाडावरून पडलेली पिकलेली टोळंबी वेचून आणतात किंवा पक्की झालेली मोह टोळंबी तोडून आणतात. तोडून आणलेली टोळंबी कडक उन्हात सुकवतात आणि उखळात बारीक कुटून सुपामध्ये बारीक बारीक एका बाजूला व जाड मोठमोठे तुकडे एका बाजूला काढून परत जाड तुकड्यांना उखळात कुटायला घेतात. नंतर चूल पेटवून चुलीवर हांडलीमध्ये (पातेले) पाणी भरून त्या पाण्यावर कुटलेली टोळंबी बांबूच्या टोपलीत भरून ठेवतात. त्या टोपलीवर झाकणाने झाकतात. कुटलेली टोळंबी पूर्णतः वाफेत शिजवतात. नंतर फडक्यात काढून घेतात. चिपळा म्हणजे लाकडाच्या फळीच्या पाट्यामध्ये ठेवून दोराच्या साह्याने खांब्याला बांधून ताणून घेतात. ताणल्यानंतर वाफलेल्या टोळंबीचे तेल निघते.

चारोळी 
आदिवासींसाठी चारोळी हे पूर्वापारपासून महत्त्वाचे वनोपज आहे. चारोळी शहरांमध्ये सुकामेवा प्रकारात विकली जाते. मात्र, आजही आदिवासींना चारोळीचा योग्य तो मोबदला मिळत नाही. नाजूक फांद्यांच्या चारोळीचे फळ झाडावरून उतरवणे किंवा झाडाखाली गवतातून वेचणे व त्यावर प्रक्रिया करणे हे चिवट काम असते. 

बिया काढण्याची पध्दत 
 झाडावर पिकलेली चारोळी फळे तोडून आणतात किंवा खाली पडलेली चारोळी वेचतात. उखळात कुटून चारोळीचा वरचा गर काढतात. नंतर कुटलेल्या बिया पाण्यात भिजवून ठेवतात. हवेत वाळवतात. त्यानंतर घरटी (जात्या)मध्ये भरडून सुपामध्ये घेऊन बिया व फोतरे बाजूला वेगवेगळे काढतात. या बियांचा वापर खाण्यामध्ये होतो. 

 - विक्रम कान्हेरे, ८२७५१२३६२२, 
janarthorg@rediffmail.com  
(लेखक जनार्थ आदिवासी विकास संस्थेमध्ये कार्यरत आहेत.)


इतर ताज्या घडामोडी
पुणे बाजार समितीत व्यवहार सुरळीत...पुणे ः गुलटेकडी येथील पुणे कृषी उत्पन्न बाजार...
बुलडाण्यात २८२ शेतकऱ्यांनी राबवला रेशीम...बुलडाणा : जिल्ह्यात सन २०१५-१६ पासून सहकार व...
पुणे विभागात खरीप पेरणीत अडीच लाख...पुणे ः यंदा जूनच्या सुरुवातीला पावसाने चांगली...
बिबट्याच्या पिंजऱ्यांशेजारीच बसून करणार...मंचर : वनखात्यानेही बिबट्याचे हल्ले रोखण्यासाठी...
खरीप पीक कर्जासाठी भाजपचा आज ठिय्याअमरावती : खरीप हंगाम अर्ध्यावर आला असतानासुद्धा...
औरंगाबादेत ग्राहकांचा रानभाज्या खरेदीला...औरंगाबाद ः आरोग्यदायी व अनेक औषधी गुणधर्म...
नगर जिल्ह्यात तुरीचा ५४ हजार हेक्टरवर...नगर ः नगर जिल्ह्यात यंदा चांगला पाऊस झाला...
रत्नागिरी जिल्ह्यातील ६५ पैकी ४८ धरणे...रत्नागिरी ः अरबी समुद्रात निर्माण झालेल्या कमी...
सांगलीत अडीच हजार क्विंटल मक्याची खरेदीसांगली ः जिल्ह्यातील तीन हमीभाव केंद्रांच्या...
निकृष्ट बियाणे पुरवठादार कंपन्यांवर...अमरावती: निकृष्ट दर्जाच्या बियाणे पुरवठा प्रकरणात...
मराठवाडा विभागातील हवामानानुसार पीक...मराठवाडा विभागातील एकूण हवामान, पर्जन्यमान या...
औरंगाबादमध्ये आज रानभाज्या महोत्सवऔरंगाबाद  ः ‘‘वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी...
सांगलीत ६८ हजार शेतकऱ्यांनी उतरवला...सांगली  ः जिल्ह्यातील ६८ हजार ०१८...
रिसोडमध्ये पावसाची उघडीपवाशीम  ः राज्यात बऱ्याच भागात पाऊस धुमाकूळ...
वाशीम जिल्ह्यात एक लाख ४२ हजार हेक्टर...वाशीम ः पंतप्रधान पीकविमा योजनेत जिल्ह्यातील...
खानदेशात ताग लागवडीला पसंतीजळगाव  ः कमी पाण्यात व उशिरा लागवड करूनही...
पंचगंगा नदीच्या पाणीपातळीत घटकोल्हापूर : पश्चिम भागात पावसाचा जोर घटल्याने...
परभणी विभागात बिजोत्पादन होणार २७ हजार...परभणी : यंदा महाबीजच्या परभणी विभागातील परभणी,...
अकोल्यात पाऊस सुरुचनगर  ः अकोले तालुक्याच्या पश्चिम आदिवासी...
विदर्भातील पोल्ट्री व्यावसायिकांचे...अमरावती : विदर्भातील पोल्ट्री व्यावसायिकांना...