agriculture news in marathi Bees are important in environmental balance | Agrowon

पर्यावरण संतुलनामध्ये मधमाशी महत्त्वाची...

डॉ.पराग तुरखडे, डॉ. रविंद्र सिंह
शनिवार, 6 जून 2020

निसर्गाचे संतुलन राखण्यामध्ये मधमाशीची महत्त्वाची भूमिका आहे. फळ धारणेसाठी मधमाशीपालन अत्यंत उपयोगी आहे. मध हे अत्यंत पौष्टिक अन्न आणि औषध आहे.
 

निसर्गाचे संतुलन राखण्यामध्ये मधमाशीची महत्त्वाची भूमिका आहे. फळ धारणेसाठी मधमाशीपालन अत्यंत उपयोगी आहे. मध हे अत्यंत पौष्टिक अन्न आणि औषध आहे.

निसर्गात अनेक प्रकारचे कीटक आहेत जे मानव आणि शेतीसाठी उपयुक्त आहेत. निसर्गाचे संतुलन राखण्यामध्ये मधमाशीची महत्त्वाची भूमिका आहे. फळ धारणेसाठी मधमाशीपालन अत्यंत उपयोगी आहे. मध हे अत्यंत पौष्टिक अन्न आणि औषध आहे. मधमाश्या मेण देतात ते सौंदर्य प्रसाधने, औद्योगिक उत्पादनाचा घटक आहे. मधमाश्यांपासून मिळणारे राजान्न (रॉयल जेली) दंश विष, परागकण, प्रोपौलीस इ. पदार्थांना उच्च प्रतीचे औषधी मूल्य आहे. परागीभवनाद्वारे पिके, भाजीपाला पिके, फळ पिकांच्या उत्पादनात जवळपास १५ ते ३० टक्के वाढीस मदत होते. पर्यावरणाचा समतोल राखण्यासाठी व नैसर्गिक संपत्तीचे जतन करण्यासाठी त्याचा अत्यंत उपयोग होतो.

मधमाशीच्या अॅपीस सेरेना इंडिका (भारतीय सातेरी मधमाशी), अॅपीस डोरसेटा (आग्या माशी), अॅपीस फ्लोरीया (लहान मधमाश्या), अॅपीस अन्द्रेनिफार्मिस (हिमालयातील मधमाशी), अॅपीस लेबोरीओसा आणि अॅपीस केचेवानिकोवी या प्रजाती आहेत. अॅपीस मेलीफेरा ही प्रजाती युरोपातून आयात केलेली आहे म्हणून तिला युरोपियन मधमाशी म्हणतात. वरील सर्व प्रजाती शत्रूपासून संरक्षणासाठी दंश काट्याचा उपयोग करतात. तर मेलीपोनी कुटुंबातील डॅमर बी दंश काटाविरहित मधमाशी प्रचलित आहे. यांपैकी भारतीय मधमाशी आणि युरोपियन मधमाशी या प्रजातींचे पालन करणे शक्य आहे.

मधमाशीपालनाचे तंत्र

  • भारतीय सातेरी मधमाश्यांपासून एका वर्षात २ ते ५ किलो मध प्रति वसाहतीमागे मिळतो. युरोपीय मधमाश्यांपासून ४५ ते १५० किलो मध मिळू शकतो.
  • एका वसाहतीमध्ये १५ ते ३० हजार मधमाश्या असून त्यात राणी माशी, कामकरी माशी आणि नर माशी अशा जातींचा समावेश असतो. एका वसाहतीमध्ये एक राणी माशी, एकूण संख्येच्या ५ टक्के नर माश्या व इतर कामकरी माश्यांची संख्या असते. राणी माशी पोळ्याच्या अष्टकोनी कप्प्यामध्ये तांदळाच्या आकाराची एक एक अंडी घालते. तीन दिवसानंतर अंड्यातून अळ्या बाहेर पडतात.
  • अंडी घातल्यानंतर १६व्या दिवशी राणी माशी कोशातून बाहेर पडते. नंतर नराबरोबर हवेत मीलन करते. मिलनानंतर २४ तासात फलित व अफलित अंडी घालण्यास सुरुवात करते. एक राणी माशी दर दिवसाला ५०० अंडी घालते. राणी माशी आकाराने मोठी असते.
  • साधारणपणे २४ दिवसानंतर पूर्ण वाढलेली नर माशी कोशातून बाहेर पडते. राणी माशी सोबत मिलन करणे एवढेच नर माशीचे काम असते व त्यानंतर त्या आपला प्राण त्यागतात.
  • कामकरी माश्या फलित अंड्यातून जन्म घेतात. २१ दिवसाच्या कालावधीनंतर कामकरी माश्या कोशातून बाहेर येतात. त्या परागकण, मकरंद व प्रोपोलीस वाहून आणणे, वसाहतीचे रक्षण करणे, नवीन पोळे तयार करणे, पोळ्यातील डागडुजी करणे, अळ्यांना खाऊ घालणे, स्वच्छता राखणे, वसाहतीमध्ये अनुकूल वातावरण कायम ठेवणे इत्यादी कामे निष्ठेने, निःस्वार्थपणे व वक्तशीरपणे पार पाडतात.

मधमाश्यांचे संगोपन महत्त्वाचे

  • मधमाश्यांचा अधिवास संपू न देणे व त्यांचे संरक्षण करावे.
  • मधाची पोळी जाळून अथवा धूर देऊन काढू नयेत.
  • विषारी कीटकनाशकांच्या फवारण्या पोळ्यावर करू नका.
  • मधमाश्या शेतात असताना कीटकनाशकांचा वापर टाळावा.
  • मधमाश्यांना उपयुक्त सपुष्प वनस्पतींची लागवड करावी.

संपर्क - डॉ.पराग तुरखडे, ९५४५४९११४७
(डॉ. तुरखडे विषय विशेषज्ञ (पीक संरक्षण) आणि डॉ. रविंद्र सिंह
वरिष्ठ शास्त्रज्ञ व प्रमुख म्हणून श्री सिद्धगिरी कृषी विज्ञान केंद्र, कणेरी मठ जि.कोल्हापूर येथे कार्यरत आहेत)


इतर कृषिपूरक
दुग्ध व्यवसाय ठरतोय शेतीला आधारपनवेल येथील बांधकाम व्यावसायिक अनिल लक्ष्मण...
जनावरांच्या आहारात असावीत खनिज मिश्रणेखनिज कमतरतेचा परिणाम जनावरांची वाढ तसेच प्रजनन...
सामूहिक प्रयत्नातूनच प्राणिजन्य आजारावर...जगातील सुमारे ७० टक्के आजार हे प्राणिजन्य आहेत,...
जनावरांमध्ये दिसतोय स्नोअरिंग आजारमराठवाड्यातील काही भागांमध्ये (विशेषतः औंढा...
कोंबड्यांतील रोगप्रसार टाळाआजारी कोंबड्यांच्या व्यवस्थापनासाठी लागणारी भांडी...
विक्रमी दुग्धोत्पादन देणारी ‘जोगन'गायहरियानातील गालीब खेरी (कर्नाल) येथील पशूपालक...
जनावरांच्या आरोग्याकडे नको दुर्लक्षपावसाळ्यात हिरव्या चाऱ्याची उपलब्धता अधिक...
शाश्‍वत दूध उत्पादनासाठी ‘टीएमआर'गायीला शरीर वजन तसेच दूध उत्पादनासाठी आवश्यक...
जातिवंत वंशवृद्धीसाठी भ्रूण प्रत्यारोपण...साधारणपणे जातिवंत दुधाळू गाय एका वर्षात एकाच...
जनावरांच्या आहारात असावीत खनिज मिश्रणेखनिज मिश्रणाच्या अभावामुळे होणारे...
स्वच्छ दूध उत्पादनाची तत्त्वेदूध उत्पादनामध्ये भारताने आघाडी घेतली असली तरी...
संकरित गाईंची दूध उत्पादन वाढीची सूत्रेसद्यःस्थितीतील संकरित गाईंची दुसऱ्या-तिसऱ्या...
रेशीम कीटकांवर होणारा हवामानाचा परिणामरेशीम उत्पादनासाठी आवश्यक खर्चाचे प्रमाण अत्यल्प...
रानभाज्यांचे आहारातील महत्त्वशेती न करता नैसर्गिक स्थितीमध्ये उगवलेल्या...
दुधाळ जनावरांसाठी सॉर्डेड सीमेन...अलीकडच्या काळात पशुपालनामध्ये सेक्‍स ...
जनावरे, गोठ्याची ठेवा स्वच्छतापावसाळ्यात जनावरांच्या आरोग्याला असलेला धोका...
रेबीज’ची लक्षणे तपासा, उपाययोजना करामनुष्यामध्ये रेबीज विषाणू मध्यवर्ती मज्जासंस्थेला...
जनावरांमध्ये होणारा शिंगाचा कर्करोगशिंगाचा कर्करोग साधारणपणे ५ ते १० वर्षे वयोगटातील...
गवळाऊ संगोपनाचे पाऊल पडते पुढेविदर्भामध्ये गवळाऊ दुधाळ गाय आणि शेतीकामासाठी...
जनावरांच्या आहारात मूरघासाचा वापरमूरघासामुळे वर्षभर हिरव्या चाऱ्याचा पुरवठा करता...