agriculture news in marathi, farm fishing | Agrowon

आधुनिक मत्स्यपालन : एक शाश्वत व्यवसायसंधी
रणजित शानबाग, विकी चौधरी
मंगळवार, 2 ऑक्टोबर 2018

पुणे ः नाशिक रस्त्यावर मंचरपासून जवळच अवसरी खुर्द (ता. आंबेगाव) हे गाव आहे. या गावात राहणाऱ्या सुमित राजू शिनगारे (वय २५) यांच्या कुटुंबात गेल्या तीन पिढ्यांपासून मासेमारी आणि विक्रीचा व्यवसाय चालत आला आहे. भीमा नदीत मासेमारी आणि शेती ही चरितार्थाची साधने. राज्यातील इतर नद्यांप्रमाणेच भीमा नदीतही प्रदूषण, अतिक्रमण इ. समस्यांमुळे मासेमारी कमी होत चालली होती. सुमितने  बी. कॉम. पर्यंत शिक्षण पूर्ण केले. छोट्या-मोठ्या नोकऱ्या करून अनुभव मिळवला. आणि त्यानंतर मात्र मनाशी पक्कं ठरवलं की आपल्या वडिलोपार्जित व्यवसायात पूर्ण तयारीने पुढं जायचं.

पुणे ः नाशिक रस्त्यावर मंचरपासून जवळच अवसरी खुर्द (ता. आंबेगाव) हे गाव आहे. या गावात राहणाऱ्या सुमित राजू शिनगारे (वय २५) यांच्या कुटुंबात गेल्या तीन पिढ्यांपासून मासेमारी आणि विक्रीचा व्यवसाय चालत आला आहे. भीमा नदीत मासेमारी आणि शेती ही चरितार्थाची साधने. राज्यातील इतर नद्यांप्रमाणेच भीमा नदीतही प्रदूषण, अतिक्रमण इ. समस्यांमुळे मासेमारी कमी होत चालली होती. सुमितने  बी. कॉम. पर्यंत शिक्षण पूर्ण केले. छोट्या-मोठ्या नोकऱ्या करून अनुभव मिळवला. आणि त्यानंतर मात्र मनाशी पक्कं ठरवलं की आपल्या वडिलोपार्जित व्यवसायात पूर्ण तयारीने पुढं जायचं. सुमितला तशी लहानपणापासूनच माशांच्या जाती, बाजारभाव, विक्रीव्यवस्था इ. ची माहिती होतीच; पण व्यवस्थापन अनुभव, आधुनिक मत्स्यपालनाचे तंत्र ही सगळी माहिती जवळजवळ शून्यच !  

याच दरम्यान सुमितला पाबळ येथील विज्ञान आश्रमामार्फत राबवल्या जाणाऱ्या ‘तंत्रज्ञानावर आधारित ग्रामीण उद्योजक विकास कार्यक्रमा`ची माहिती मिळाली. मार्च २०१६ मधील अशाच एका कार्यशाळेमध्ये सुमितला आधुनिक मत्स्यपालनाचे व्यवस्थापन, अॅक्वपोनिक्स तंत्रज्ञान (मस्य+माती विना शेती), मत्स्यबीज खरेदी, आर्थिक व्यवस्थापन कौशल्य (व्यवसायातील नफा, खर्च काढणे, प्रकल्प अहवाल लिहिणे इ.) या बाबींचे प्रशिक्षण मिळाले. या प्रशिक्षणासोबतच विज्ञान आश्रमाच्या वतीने वेळोवेळी प्रत्यक्ष व्यवसायाच्या ठिकाणी भेटी देता आल्या. तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन मिळाले. 

मत्स्य व्यवसायाची सुरवात
सुरवातीला सुमितने अवसरी खुर्द येथील तीन हेक्टर तळं भाड्याने घेऊन मस्य व्यवसायाला सुरवात केली. तळ्याची साफ-सफाई करून खत व्यवस्थापन केले. परंतु, सुरवातीच्या दोन वर्षांमध्ये निसर्गाने साथ दिली नाही. एका हंगामात जास्त पावसाने मत्स्यबीज वाहून गेले, तर एका वेळी कमी पावसाने पाणीपातळी कमी झाल्यामुळे नुकसान सहन करावे लागले. पण खचून न जाता सुमितने प्रयत्न चालू ठेवले. या अनुभवांपासून धडा घेत सुमितने मत्स्यबीज कधी आणि किती प्रमाणात सोडावे, सुरवातीच्या लहान बुटुकलींचे नियोजन कसे करावे हे समजून घेतले. पुण्यातील हडपसर येथील शासकीय मत्स्योत्पादन केंद्रात जाऊन माहिती घेतली. तसेच मत्स्यशेती करणाऱ्या अनेक शेतकऱ्यांच्या भेटी घेतल्या. आणि या धंद्यातील बारकावे समजून घेतले. पावसाच्या पाण्यावर अवलंबून राहिल्यामुळे अनेक मर्यादा येत होत्या. त्यामुळे तलावाच्या जवळ विहिरी तयार करून पाण्याची उपलब्धता वाढवली.

सरकारी योजनांचा लाभ 
सुमितला सरकारच्या विविध योजनांचा लाभही वेळोवेळी मिळत गेला. त्यात नवीन तलावाची निर्मिती करणे, तलाव विकसित करणे, पहिल्या वर्षी मत्स्य बीज खरेदी करणे यासारख्या विविध कामांसाठी अनुदान दिले जाते. राज्य सरकारच्या मत्स्यविकास विभागातर्फे हे अनुदान विविध स्तरावर दिले जाते. फिश फार्मर्स डेव्हलपमेंट एजन्सी (FFDA) तर्फे मत्स्य पालनाविषयी अनुदान पात्र उमेदवारांना मार्गदर्शन केले जाते. मात्र, या उमेदवारांना कर्ज घेण्यापूर्वी मत्स्य शेतीविषयीचा अनुभव असणे गरजेचे आहे

उत्पादन, विक्री आणि नफा 
माशांच्या विक्रीसाठी सुमितने ‘मालवणी फिश मार्ट’ हे दुकान चालू केले. माशांच्या किरकोळ विक्रीतून घाऊक बाजार पेक्षा २०० ते ३०० टक्के जास्त नफा मिळत असल्याचे सुमित सांगतो. त्यामुळे आपल्या जवळील बाजारपेठ आणि तेथील आवडी-निवडी ओळखून मत्स्यशेती करावी, असा त्याचा सल्ला आहे. गरजे नुसार मासेमारी करत विक्री केल्यास निव्वळ नफा नक्कीच जास्त राहतो, तसेच वाहतूक खर्चही कमी येतो. सुमित सध्या प्रति हेक्टर तीन टन माशांचं उत्पादन घेतो. ते पाच टनापर्यंत वाढवण्याचा त्याचा मानस आहे. मासे पकडण्यासाठी कंत्राटी मजूर (कॉन्ट्रॅक्ट लेबर) प्रति किलो २० रुपये या हिशोबाने मिळतात. सुमितने नुकताच १६ हेक्टर क्षेत्रावरील एक तलाव भाडेतत्त्वावर घेतला आहे. अधिक उत्पादन देणाऱ्या माशांच्या जातींचा अभ्यास करण्याचा मानस आहे. 

मत्स्यशेतीचे नियोजन 
सुरवातीला तलाव कोरडा असताना त्यामध्ये असलेल्या मातीचे परीक्षण करून योग्य त्या मात्रेत चुना टाकावा. नंतर युरिया व सिंगल सुपर फॉस्फेट टाकावे व त्याच सोबत शेंगदाणा पेंड टाकावी. तलाव पूर्ण पाण्याने भरावा. नंतर चार दिवसांनी मत्स्य बीज संवर्धनासाठी तलाव पूर्णपणे तयार होतो. मत्स्यबीज साठवणूक करण्याआधी त्यात कीटक तयार झाल्यास पाण्यात निरमा व डिझेल याचे मिश्रण करून टाकावे. याने पूर्ण कीटक मरून जातात. मातीत आम्ल किंवा अल्कलीचा अंश जास्त असेल तर लिंबोळी च्या मदतीने मातीचा सामू (पीएच) स्थिर करता येऊ शकतो. तलावामध्ये सेंद्रिय तसेच रासायनिक खतांचा योग्य प्रमाणात वापर करावा. खत व्यवस्थापनानंतर १५ दिवसांनी तलावात मत्स्यसंवर्धन करतात. पिलांची खरेदी केल्यानंतर त्यांना २० सेकंदासाठी पोटॅशियम परमॅग्नेट आणि मीठ लावून तलावात सोडतात. पाण्यातील तण नियंत्रित ठेवण्यासाठी ग्रास कार्प माशाचा वापर केला जातो. मत्स्यबीज किंवा पिल्लं टाकण्याअगोदर भक्षक मासे काढून घेतात. पाण्यातील अमोनिया, पीएच नियंत्रित ठेवण्यासाठी शेतीसाठी वापरला जाणारा चुना आणि केळीच्या फांद्या तलावात टाकतात. माशांचे वय आणि वाढ याच्या प्रमाणात प्रति किलो १० ते २० टक्के वजन वाढ खाद्य दिले जाते. भाताचा कोंडा, शेंगदाणा पेंड, मिनरल मिक्शरपासून खाद्य बनवता येते किवा तयार खाद्य विकत आणू शकता. 

 ः सुमीत शिनगारे, ९५६११३७४१०
 ः विकी चौधरी, ८४०८८३८४९१ 

इतर अॅग्रोमनी
कडधान्यातील स्वयंपूर्णता यंदा ठरणार...नवी दिल्ली ः देशात यंदा मॉन्सूनच्या उशिरा...
देशात रब्बी मूग पेरणीत २९ टक्के घटनवी दिल्ली: देशात रब्बी हंगामाच्या पेरणीला...
सोयाबीनशिवाय सर्व पिकांच्या वायदा...या सप्ताहात गहू व गवार बी वगळता इतर सर्व...
राज्यात कापूस दर हमीभावापेक्षा कमीचजळगाव  ः राज्यात कापसाचे दर हमीभावापेक्षा...
‘कॉन्टॅक्टलेस लेंडिंग’ पद्धतीची...नोव्हेंबर २०१६ मध्ये सरकारने ५०० आणि १०००...
चौदा गुंठ्यांतील वैविध्याने अर्थकारणाला...पाच एकर शेतीचे नियोजन करताना ऊस, आले, केळी अशा...
तीन वर्षांत हळदीच्या दरात दीड हजार...सांगली ः सांगली जिल्ह्यासह अन्य भागांत  ...
मका, हळद, गव्हाच्या किमतीमध्ये वाढरब्बी मक्याच्या बाजारातील स्पॉट किमती सध्या...
पाडव्याच्या मुहूर्तावर कोल्हापुरात...कोल्हापूर  : कोल्हापूर कृषी उत्पन्न बाजार...
अर्थशास्त्राला शेती, शेतकऱ्यांचे प्रश्न...सन २०१९ चे अर्थशास्त्राचे नोबेल भारतीय वंशाचे...
मका, हळद, हरभऱ्याच्या किमतीत वाढीचा कलरब्बी मक्याच्या बाजारातील स्पॉट किमती सध्याच्या...
पावसामुळे कोल्हापुरात गुळाची आवक घटलीकोल्हापूर  : गेल्या चार दिवसांपासून सुरू...
उत्तर प्रदेशात उसाला प्रतिक्विंटल ३०...नवी दिल्लीः उत्तर प्रदेशातील साखर...
मका, हळद, गव्हाच्या किमतीत वाढीची शक्यतारब्बी मक्याच्या बाजारातील स्पॉट किमती सध्या...
मध्य प्रदेश बाजारात कापसाला ५४०० रुपये...जळगाव  ः गेल्या पंधरा दिवसांपासून सुरू...
औरंगाबाद, जालना, बीडमध्ये ज्वारी,...औरंगाबाद : यंदाच्या रब्बी हंगामासाठी...
रब्बी मका, गहू, हरभऱ्याच्या दरात वाढीची...सध्या बाजारपेठेत आवकेची कमतरता आणि अति पावसामुळे...
वाॅलमार्ट कोळंबी आयातीसाठी वापरणार...नवी दिल्ली: आंध्र प्रदेशातून कोळंबीची अमेरिकेसह...
दसरा, दिवाळीत बेदाणा दर वधारण्याची...सांगली  ः गेल्यावर्षीपेक्षा बेदाण्याचे...
आंतरपिकाच्या योग्य नियोजनातून लबडे ...पेरूच्या प्रत्यक्ष उत्पादनाला वर्ष- दीड वर्ष...