agriculture news in marathi Make changes to the diet of animals at the right time   | Page 2 ||| Agrowon

जनावरांच्या आहारात करा योग्य वेळी बदल

डॉ. प्रफुल्लकुमार पाटील, डॉ. सौ. मत्स्यगंधा पाटील
शनिवार, 11 जानेवारी 2020

जनावरांच्या आहारात अचानक बदल केल्यामुळे पोटफुगी, अपचन, पातळ शेण यांसारख्या समस्या दिसून येतात. हिरवा चारा, वाळला चारा व पशुखाद्य मिसळूनच एकाचवेळी जनावरांना खाण्यास द्यावे. यामुळे कोटीपोटातील सामूमध्ये तत्काळ बदल न होता पचनक्षमता उत्तम राहते.
 

जनावरांच्या आहारात अचानक बदल केल्यामुळे पोटफुगी, अपचन, पातळ शेण यांसारख्या समस्या दिसून येतात. हिरवा चारा, वाळला चारा व पशुखाद्य मिसळूनच एकाचवेळी जनावरांना खाण्यास द्यावे. यामुळे कोटीपोटातील सामूमध्ये तत्काळ बदल न होता पचनक्षमता उत्तम राहते.
 
गाय, म्हैस, शेळी, मेंढी हे रवंथ करणाऱ्या प्राण्यांमध्ये मोडतात. या प्राण्यांमध्ये त्यांची रवंथ क्रिया जेवढी जास्त वेळ होईल, तेवढी चाऱ्याची पचनक्षमता जास्त असते. जेवढे चाऱ्याचे पचन जास्त, तेवढे उत्पादन जास्त मिळू शकते. पशुपालक जास्तीचे उत्पादन मिळवण्यासाठी तसेच अज्ञानाने जनावरांच्या आहारात दररोज किंवा पंधरा दिवसाला किंवा जसा चारा उपलब्ध असेल त्या पद्धतीने जनावरांच्या आहारात अचानक बदल करतात. यामुळे जनावरांमध्ये बऱ्याच वेळा पोटफुगी, अपचन, पातळ शेण यांसारख्या समस्या दिसून येतात.

  • जनावरांच्या कोटीपोटात वेगवेगळ्या पोषणतत्त्वांचे पचन करणारे जवाणू, प्रीटोझुआ, कवक उपलब्ध असतात. जनावरांच्या आहारात जर सहज पचणाऱ्या चाऱ्याव्यतिरिक्त तंतुमय पदार्थांचे प्रमाण जास्त असणाऱ्या चाऱ्याचा वापर केल्यास तंतुमय पदार्थांचे पचन व्यवस्थित होत नाही. त्यामुळे चाऱ्याचा बराचसा भाग न पचता शेणातून बाहेर टाकला जातो. यामुळे असा चारा दिल्यामुळे उत्पादनात घट होते.
     
  • जास्त तंतुमय पदार्थ असणाऱ्या चाऱ्याचे पचन व्यवस्थित होण्यासाठी हा चारा हळूहळू जनावरांच्या आहारात वाढवावा, त्याचबरोबर अशा चाऱ्यामध्ये अर्धा किलो गूळ, भरड धान्य किंवा १ ते २ किलो मळी मिसळून द्यावी म्हणजे कोटीपोटातील जिवाणूंची कार्यशिलता चांगली राहून पचनही सुलभ होते.
     
  • चराऊ कुरणातही एक पिकाऐवजी दुसऱ्या पिकांत जनावरे अचानक चारल्यामुळे चाऱ्याची पचनक्षमता घटते. म्हणून एका चाऱ्याऐवजी दुसरा चारा देण्याचा बदल हा हळूहळू करावा, म्हणजेच जुना चारा बंद संपण्याच्या अगोदर ८ ते १५ दिवस नवीन उपलब्ध होणारा चारा जनावरांना द्यायचा आहे, तो हळूहळू जुन्या चाऱ्यात मिसळून द्यावा, तसेच जुन्या चाऱ्याचे प्रमाण दररोज हळूहळू कमी करून नवीन चाऱ्याचे प्रमाण वाढवत राहावे, यामुळे चाऱ्याची पचनक्षमता चांगली राहून दूध उत्पादन चांगले मिळते, अपचन टाळले जाते.
     
  • जनावर व्याल्यानंतर उत्पादन वाढवण्यासाठी बरेचसे पशुपालक पशुखाद्याचे प्रमाण एकदम जास्त वाढवतात. यामुळे एकतर अपचन, पोटफुगी उद्‌भवते. अशा पशुखाद्यात जर ज्वारी, मका, बाजरी अशा धान्याचे प्रमाण जास्त असेल तर कोटीपोटात आम्ल जास्त प्रमाणात तयार होऊन कोटीपोटातील सामू (पीएच) कमी होतो. यामुळे कोटीपोटातील बरेचसे उपयुक्त जीवजंतू मरून जातात.
     
  • आम्लधर्मीय अपचनामुळे जनावर दगावण्याचीही शक्‍यता जास्त असते. कोटीपोटातील सामू एकदम कमी झाल्यामुळे दुधाला फॅट लागत नाही. चाऱ्याची पचनीयताही घटते, तर याउलट जर पशुखाद्यात ढेप/ पेंडीचे प्रमाण जास्त असेल तर कोटीपोटातील द्रवाचा सामू (पीएच) वाढतो म्हणजेच अल्कलीधर्मीय होतो. यामुळेही जनावरांत अपचन होऊन उत्पादन घटते. जनावर मृत्युमुखीही पडू शकते. यासाठी जनावरांच्या आहारात एकदम जास्त प्रमाणात तत्काळ वापर न करता हळूहळू पशुखाद्याचे प्रमाण वाढवावे.
     
  • हिरवा चारा, वाळला चारा व पशुखाद्य मिसळूनच एकाच वेळी जनावरांना खाण्यास द्यावे. यामुळे कोटीपोटातील सामूमध्ये तत्काळ कोणताही बदल न होता पचनक्षमता उत्तम राहते.
     
  • जनावरांना कुरणात चारताना अचानक एकदलीय चारा कुरणातून द्विदल चारा पिकाच्या कुरणात चरायला सोडू नये. यामुळे पोटफुगीची शक्‍यता जास्त असते. पोटफुगी अतितीव्र प्रकारची असू शकते. पोटफुगी तीव्र स्वरूपाची असेल, तर जनावरांच्या फुफ्फुसावर ताण येऊन श्‍वास गुदमरून जनावर मृत्युमुखी पडते. यासाठी जनावरांच्या आहारात अचानक बदल टाळा.
     
  • जनावरांना एकदम जाडे-भरडे धान्याऐवजी पीठ खाण्यास देऊ नये, यामुळे कोटीपोटातील आम्लता जलद वाढते. अपचन जास्त प्रमाणात होते. दिलेल्या खाद्य घटकांचा दूध उत्पादनासाठी उपयोगही होत नाही.

संपर्क ः डॉ. प्रफुल्लकुमार पाटील ८३२९७३५३१४
(पशुवैद्यक व पशुविज्ञान महाविद्यालय, उदगीर, जि. लातूर)


इतर कृषिपूरक
जनावरांतील गोचीड तापगोचीड ताप अनेक दिवस राहू शकतो. या आजारामुळे...
मुधोळ हाऊंड श्वानास राष्ट्रीय मान्यतामुधोळ हाऊंड ही श्वान जात महाराष्ट्र आणि...
मिथेन उत्सर्जनावर नियंत्रणाची गरजजनावरे रवंथ करताना मोठ्या प्रमाणात मिथेन वायू...
सांसर्गिक गर्भपाताचे नियंत्रणसर्व वयोगटातील जनावरे सांसर्गिक गर्भपात आजारास...
लाळ्या खुरकूत आजाराचे नियंत्रणलाळ्या खुरकूत आजारामुळे जनावराच्या तोंडातून सतत...
गाई, म्हशींचे गाभण काळ, व्यायल्यानंतरचे...गाई, म्हशी गाभण असताना शेवटचे दिवस खूप महत्त्वाचे...
भातशेतीत कीड नियंत्रणासाठी बेडूक...भातशेतीमध्ये विविध किडींचे नैसर्गिक नियंत्रण...
गाई,म्हशीतील गर्भधारणेसाठी योग्य काळ वाढत्या दुग्धोत्पादन क्षमतेसोबतच उच्च उत्पादक गाई...
जनावरांतील फऱ्या आजाराचे नियंत्रणफऱ्या हा गायी आणि म्हशींचा तीव्र, ज्वर सूचक...
शेळ्या-मेंढ्यामधील मावा आजारमावा हा विषाणूपासून होणारा संसर्गजन्य आजार आहे....
रेशीम शेतीने दिली आर्थिक साथपांगरा शिंदे (ता.वसमत,जि.हिंगोली) येथील प्रयोगशील...
रेबीजकडे नको दुर्लक्ष...कुत्र्यांच्या चाव्यामुळे रेबीज आजाराचा प्रसार...
घटसर्पावर नियंत्रण, वाढवी दुग्ध उत्पादनघटसर्प आजार अतितीव्र आणि अत्यंत घातक आहे. बऱ्याच...
संगोपन शेळ्यांच्या स्थानिक जातींचेस्थानिक जाती नैसर्गिक निवडपद्धतीतून निर्माण...
शेतकऱ्यांना उभारी देणारी संत ज्ञानेश्‍...किनखेडा (ता.रिसोड,जि.वाशीम) येथील प्रगतशील शेतकरी...
व्यवस्थापन म्हशींच्या माजाचेदुग्ध व्यवसाय किफायतशीर होण्यासाठी म्हशीने दर १३...
सुधारीत पद्धतीने लाव्ही पक्षीपालनजपानी लाव्ही पक्षांची खाद्याची गरज फार कमी असते....
जनावरांची रक्त तपासणी महत्त्वाची...आजार करणारे रोगजंतू जनावरांच्या शरीरामधील आंतरिक...
गोठ्यातील माश्यांचे एकात्मिक व्यवस्थापनगोठ्यात होणाऱ्या अस्वच्छतेमुळे कीटकवर्गीय...
जनावरांतील परोपजिवींचे नियंत्रण...सध्याच्या काळातील परोपजिवींच्या प्रादुर्भावामुळे...