agriculture news in marathi Make changes to the diet of animals at the right time   | Agrowon

जनावरांच्या आहारात करा योग्य वेळी बदल

डॉ. प्रफुल्लकुमार पाटील, डॉ. सौ. मत्स्यगंधा पाटील
शनिवार, 11 जानेवारी 2020

जनावरांच्या आहारात अचानक बदल केल्यामुळे पोटफुगी, अपचन, पातळ शेण यांसारख्या समस्या दिसून येतात. हिरवा चारा, वाळला चारा व पशुखाद्य मिसळूनच एकाचवेळी जनावरांना खाण्यास द्यावे. यामुळे कोटीपोटातील सामूमध्ये तत्काळ बदल न होता पचनक्षमता उत्तम राहते.
 

जनावरांच्या आहारात अचानक बदल केल्यामुळे पोटफुगी, अपचन, पातळ शेण यांसारख्या समस्या दिसून येतात. हिरवा चारा, वाळला चारा व पशुखाद्य मिसळूनच एकाचवेळी जनावरांना खाण्यास द्यावे. यामुळे कोटीपोटातील सामूमध्ये तत्काळ बदल न होता पचनक्षमता उत्तम राहते.
 
गाय, म्हैस, शेळी, मेंढी हे रवंथ करणाऱ्या प्राण्यांमध्ये मोडतात. या प्राण्यांमध्ये त्यांची रवंथ क्रिया जेवढी जास्त वेळ होईल, तेवढी चाऱ्याची पचनक्षमता जास्त असते. जेवढे चाऱ्याचे पचन जास्त, तेवढे उत्पादन जास्त मिळू शकते. पशुपालक जास्तीचे उत्पादन मिळवण्यासाठी तसेच अज्ञानाने जनावरांच्या आहारात दररोज किंवा पंधरा दिवसाला किंवा जसा चारा उपलब्ध असेल त्या पद्धतीने जनावरांच्या आहारात अचानक बदल करतात. यामुळे जनावरांमध्ये बऱ्याच वेळा पोटफुगी, अपचन, पातळ शेण यांसारख्या समस्या दिसून येतात.

  • जनावरांच्या कोटीपोटात वेगवेगळ्या पोषणतत्त्वांचे पचन करणारे जवाणू, प्रीटोझुआ, कवक उपलब्ध असतात. जनावरांच्या आहारात जर सहज पचणाऱ्या चाऱ्याव्यतिरिक्त तंतुमय पदार्थांचे प्रमाण जास्त असणाऱ्या चाऱ्याचा वापर केल्यास तंतुमय पदार्थांचे पचन व्यवस्थित होत नाही. त्यामुळे चाऱ्याचा बराचसा भाग न पचता शेणातून बाहेर टाकला जातो. यामुळे असा चारा दिल्यामुळे उत्पादनात घट होते.
     
  • जास्त तंतुमय पदार्थ असणाऱ्या चाऱ्याचे पचन व्यवस्थित होण्यासाठी हा चारा हळूहळू जनावरांच्या आहारात वाढवावा, त्याचबरोबर अशा चाऱ्यामध्ये अर्धा किलो गूळ, भरड धान्य किंवा १ ते २ किलो मळी मिसळून द्यावी म्हणजे कोटीपोटातील जिवाणूंची कार्यशिलता चांगली राहून पचनही सुलभ होते.
     
  • चराऊ कुरणातही एक पिकाऐवजी दुसऱ्या पिकांत जनावरे अचानक चारल्यामुळे चाऱ्याची पचनक्षमता घटते. म्हणून एका चाऱ्याऐवजी दुसरा चारा देण्याचा बदल हा हळूहळू करावा, म्हणजेच जुना चारा बंद संपण्याच्या अगोदर ८ ते १५ दिवस नवीन उपलब्ध होणारा चारा जनावरांना द्यायचा आहे, तो हळूहळू जुन्या चाऱ्यात मिसळून द्यावा, तसेच जुन्या चाऱ्याचे प्रमाण दररोज हळूहळू कमी करून नवीन चाऱ्याचे प्रमाण वाढवत राहावे, यामुळे चाऱ्याची पचनक्षमता चांगली राहून दूध उत्पादन चांगले मिळते, अपचन टाळले जाते.
     
  • जनावर व्याल्यानंतर उत्पादन वाढवण्यासाठी बरेचसे पशुपालक पशुखाद्याचे प्रमाण एकदम जास्त वाढवतात. यामुळे एकतर अपचन, पोटफुगी उद्‌भवते. अशा पशुखाद्यात जर ज्वारी, मका, बाजरी अशा धान्याचे प्रमाण जास्त असेल तर कोटीपोटात आम्ल जास्त प्रमाणात तयार होऊन कोटीपोटातील सामू (पीएच) कमी होतो. यामुळे कोटीपोटातील बरेचसे उपयुक्त जीवजंतू मरून जातात.
     
  • आम्लधर्मीय अपचनामुळे जनावर दगावण्याचीही शक्‍यता जास्त असते. कोटीपोटातील सामू एकदम कमी झाल्यामुळे दुधाला फॅट लागत नाही. चाऱ्याची पचनीयताही घटते, तर याउलट जर पशुखाद्यात ढेप/ पेंडीचे प्रमाण जास्त असेल तर कोटीपोटातील द्रवाचा सामू (पीएच) वाढतो म्हणजेच अल्कलीधर्मीय होतो. यामुळेही जनावरांत अपचन होऊन उत्पादन घटते. जनावर मृत्युमुखीही पडू शकते. यासाठी जनावरांच्या आहारात एकदम जास्त प्रमाणात तत्काळ वापर न करता हळूहळू पशुखाद्याचे प्रमाण वाढवावे.
     
  • हिरवा चारा, वाळला चारा व पशुखाद्य मिसळूनच एकाच वेळी जनावरांना खाण्यास द्यावे. यामुळे कोटीपोटातील सामूमध्ये तत्काळ कोणताही बदल न होता पचनक्षमता उत्तम राहते.
     
  • जनावरांना कुरणात चारताना अचानक एकदलीय चारा कुरणातून द्विदल चारा पिकाच्या कुरणात चरायला सोडू नये. यामुळे पोटफुगीची शक्‍यता जास्त असते. पोटफुगी अतितीव्र प्रकारची असू शकते. पोटफुगी तीव्र स्वरूपाची असेल, तर जनावरांच्या फुफ्फुसावर ताण येऊन श्‍वास गुदमरून जनावर मृत्युमुखी पडते. यासाठी जनावरांच्या आहारात अचानक बदल टाळा.
     
  • जनावरांना एकदम जाडे-भरडे धान्याऐवजी पीठ खाण्यास देऊ नये, यामुळे कोटीपोटातील आम्लता जलद वाढते. अपचन जास्त प्रमाणात होते. दिलेल्या खाद्य घटकांचा दूध उत्पादनासाठी उपयोगही होत नाही.

संपर्क ः डॉ. प्रफुल्लकुमार पाटील ८३२९७३५३१४
(पशुवैद्यक व पशुविज्ञान महाविद्यालय, उदगीर, जि. लातूर)


इतर कृषिपूरक
शेळ्यांसाठी पौष्टिक चारा - शेवगा पालाशेळीपालन व्यवसायाचे यश हे मुख्यत्त्वे वापरलेल्या...
उष्णतेच्या लाटेत जनावरे सांभाळाजनावरे सावलीत, थंड ठिकाणी, खेळती हवा असणाऱ्या...
मत्स्यशेतीकरीता शेततळ्याची पूर्वतयारीयेत्या वर्षांत शेततळ्यामध्ये उत्तम मत्स्य उत्पादन...
जनावरांना चावणाऱ्या माशांवर नियंत्रण...लम्पी स्कीन डिसीज या आजाराच्या विषाणूचा प्रसार...
मधमाशांच्या संवर्धनासह व्यावसायिक...मधमाशांद्वारे वनस्पतीमध्ये होणारे परागीभवन व...
पशुपालक,पशुतज्ज्ञांनो आरोग्याची घ्या...जनावरांच्या गोठ्यात काम करणारे नियमित मजूर किंवा...
कासदाहाची लक्षणे ओळखा, उपचार करागाई, म्हशींना कासदाह होऊ नये यासाठी दररोज...
कृषी सलग्न व्यवसायासाठी ‘मुद्रा’मुद्रा योजनेत तीन प्रकार आहेत.  शिशू...
सेक्स सॉर्टेड सीमेन : पशुपालनातील नवीन...गाई विताना अधिक प्रमाणात कालवडीचा जन्म व्हावा...
मत्स्यपालनाची बायोफ्लॉक पद्धतीभारतामध्ये मत्स्यपालनाची बायोफ्लॉक पद्धती ही नवीन...
कलिंगडापासून बनवा जॅम,योगर्टकलिंगडामध्ये जीवनसत्त्व अ आणि क भरपूर प्रमाणात...
जनावरांच्या आहारात काटे विरहीत...काटे विरहीत निवडुंगांमध्ये शुष्कपदार्थ, प्रथिने,...
हायड्रोपोनिक्‍स तंत्राद्वारे चारा...हायड्रोपोनिक्स तंत्राद्वारे सात ते दहा दिवसांत...
जनावरांना खुराकासोबत द्या बायपास...जनावरांना चाराटंचाईच्या काळात हवी तेवढी प्रथिने...
शेततळ्यातील मत्स्यशेतीतील अडचणीवरील...आपल्या राज्यात मत्स्यतळ्यांमध्ये मासे वाढविणे हे...
स्वच्छ दूध निर्मितीवर लक्ष द्यादूध काढण्यापूर्वी जनावरांना खरारा करावा. यामुळे...
शेळ्यांच्या सुलभ प्रजननासाठी...सुलभ प्रजनन व्यवस्थापन होण्यासाठी शेळीच्या प्रजनन...
जनावरांमध्ये दिसताहेत `लम्पी स्कीन...गडचिरोली, बीड जिल्ह्यात लम्पी स्कीन डिसीज या...
गोठ्यामध्ये असावी युरोमोल चाटण वीटयुरोमोल चाटण विटेमुळे जनावरांची भूक वाढते, चारा...
परसबागेतील कुकुटपालनातून उत्पन्नाची संधीकृषीपूरक व्यवसायामध्ये परसबागेतील कुक्कुटपालन हा...