agriculture news in marathi, management of farmpond fish farming | Agrowon

अशी करा मत्स्यशेतीची पूर्वतयारी...

रवींद्र बोंद्रे, प्रकाश शिनगारे
बुधवार, 11 जुलै 2018

मत्स्यबीज संगोपनाचे यश हे तळ्याच्या पूर्वतयारीवरच अवलंबून असते. त्यामुळेच पूर्व तयारी कशाप्रकारे करायची व त्याचे काय फायदे आहेत, या तांत्रिक बाबींची माहिती मत्स्यबीज संगोपनाच्या दृष्टीने महत्त्वाची आहे.

मत्स्यबीज संगोपनाचे यश हे तळ्याच्या पूर्वतयारीवरच अवलंबून असते. त्यामुळेच पूर्व तयारी कशाप्रकारे करायची व त्याचे काय फायदे आहेत, या तांत्रिक बाबींची माहिती मत्स्यबीज संगोपनाच्या दृष्टीने महत्त्वाची आहे.

तळ्याच्या पूर्वतयारीवरच मत्स्यजी-यांच्या जगणुकीचे प्रमाण कमीअधिक होत असते. योग्य पूर्व तयारीमुळे मत्स्यजी-यांना लागणारे नैसर्गिक खाद्य म्हणजे "प्लवंग'' तळ्यात तयार होते. हे प्लवंग मत्स्यजी-यांचे प्रमुख नैसर्गिक खाद्य आहे.
तळ्याची पूर्वतयारी खालीलप्रमाणे करावी.
१) तळे सुकविणे/ तलाव कोरडा करणे.
२) तळे सुकविणे शक्‍य नसल्यास,
अ) हानिकारक माशांचे निर्मूलन
ब) वनस्पती व तणाचे निर्मूलन
३) तळ्याची नांगरणी
४) चुन्याची मात्रा देणे.
५) किड्यांचा नायनाट (ऑईल इमल्शन)
६) खतमात्रा

१) तळे सुकविणे/ तलाव कोरडा करणे ः
प्रत्येक मत्स्य उत्पादनानंतर तळ्यातील पाणी पूर्णपणे काढून तळे कोरडे करणे आवश्‍यक आहे. त्यानंतर साधारण १५ ते २० दिवस तळ्यास भेगा पडेपर्यंत तळ सुकवावा. यामुळे तलावात तयार होत असलेले विषारी वायू बाहेर पडतात. तसेच हानिकारक जिव-जंतूंचा नाश होण्यास मदत होते.
मत्स्यबीज संगोपनासाठी वापरण्यात येणाऱ्या काही तलावात नैसर्गिकरीत्या अथवा पुराद्वारे काही मत्स्यसंहारक माशांनी प्रवेश केला असल्यास, तलाव कोरडा केल्यानंतरही हे मासे तळ्यात ओलावा असलेल्या जमिनीत टिकून राहतात. जसे, की नारशिंगाळा इत्यादी. हे मासे हवेतील ऑक्सिजन घेऊ शकतात व त्याद्वारे तशा ओलावा असलेल्या जमिनीत सुद्धा टिकून राहतात. त्यामुळे तलावातील १ ते २ फूट जमा झालेला गाळ दरवर्षी काढावा. असा गाळ काढत असतानाच वरील प्रकारचे मासे आढळल्यास त्यांचा नायनाट करता येतो. तळ्यातील मातीचा थर वरून पूर्ण सुकलेला दिसतो, पण त्याच्या खाली असे मासे लपून बसतात. ह्या माशांमुळे मत्स्यबीजांचे जगणुकीचे प्रमाण कमी मिळते. या माशांचा ब्लिचिंग पावडर टाकूनसुद्धा नायनाट करता येतो. पण असे मासे तळ्यात नसल्याची खात्री करून घेणे आवश्‍यक आहे. जेणेकरून माशांचे नायनाट होवून तळे वापरण्याजोगे होईल.

२) तळे सुकविणे शक्‍य नसल्यास ः
अ) हानिकारक माशांचे निर्मूलन ः
हानिकारक मासे जसे, की नारशिंगाळा, शिवडा इत्यादी मासे संगोपन तळ्यात असतील तर मत्स्यबीजाचे जगणुकीचे प्रमाण कमी मिळते. त्यामुळे अशा माशांचा नायनाट करणे आवश्‍यक असते. त्याचप्रमाणे मत्स्यजी-यांसोबत अन्न, प्राणवायूसाठी स्पर्धा करतात. जाळे टाकून असे मासे काढून घ्यावेत. जाळ्या द्वारेही मासे पूर्णपणे निघाले नाही तर मोहाची पेंड २०० ते २५० किलो/ हेक्‍टरी अथवा चहाच्या बियांची पावडर (टी सीड केक) २५० ते ३०० किलो / हेक्‍टर अथवा ब्लिचिंग पावडर २५० ते ३०० किलो/ हेक्‍टरी या प्रमाणात वापरून माशांचा नायनाट करावा.

ब) वनस्पती व तणांचे निर्मूलन ः
तळ्यात अनावश्‍यक वनस्पती वाढल्यास जाळे टाकण्यास अडथळा होतो. तसेच, जाळे फाटण्याची शक्यता असते. त्याचप्रमाणे तळ्यातील पोषक अन्नद्रव्यांचा वनस्पती वापर करतात, वनस्पतींवर बेडूक त्यांची पिल्ले तसेच इतर कीटक आश्रय घेतात. तळ्यातील प्राणवायूचे प्रमाण कमी होते. मत्स्यबीजास वाढीस अडचण येते. सूर्यप्रकाश तळापर्यंत जाण्यास अडथळा निर्माण होतो. अशा कारणांमुळे वनस्पती व तणांचे निर्मूलन करणे आवश्‍यक असते. निर्मूलनासाठी हाताने काढणी/ यांत्रिक पद्धतीने काढणी, रासायनिक पद्धत अाणि जैविक पद्धतीचा अवलंब केला जातो.

३) तळ्याची नांगरणी ः
तळ्याची नांगरणी ४ ते ५ इंच वरच्या थरापासून करणे आवश्‍यक आहे. यामुळे मातीची सुपीकता वाढविता येते. त्यामुळे मातीतील नैसर्गिक अन्नद्रव्ये पाण्यात लवकर मिसळण्यास मदत होते व त्याद्वारे पाण्याची नैसर्गिक उत्पादकता वाढून नैसर्गिक खाद्य (प्लवंग) भरपूर प्रमाणात तयार होण्यास मदत होते.

संपर्क ः रविंद्र बोंद्रे, ९४२३०४९५२०
(तारापोरवाला सागरी जीवशास्त्रीय संशोधन केंद्र, बांद्रा, मुंबई)


इतर कृषिपूरक
मिथेन उत्सर्जनावर नियंत्रणाची गरजजनावरे रवंथ करताना मोठ्या प्रमाणात मिथेन वायू...
सांसर्गिक गर्भपाताचे नियंत्रणसर्व वयोगटातील जनावरे सांसर्गिक गर्भपात आजारास...
लाळ्या खुरकूत आजाराचे नियंत्रणलाळ्या खुरकूत आजारामुळे जनावराच्या तोंडातून सतत...
गाई, म्हशींचे गाभण काळ, व्यायल्यानंतरचे...गाई, म्हशी गाभण असताना शेवटचे दिवस खूप महत्त्वाचे...
भातशेतीत कीड नियंत्रणासाठी बेडूक...भातशेतीमध्ये विविध किडींचे नैसर्गिक नियंत्रण...
गाई,म्हशीतील गर्भधारणेसाठी योग्य काळ वाढत्या दुग्धोत्पादन क्षमतेसोबतच उच्च उत्पादक गाई...
जनावरांतील फऱ्या आजाराचे नियंत्रणफऱ्या हा गायी आणि म्हशींचा तीव्र, ज्वर सूचक...
शेळ्या-मेंढ्यामधील मावा आजारमावा हा विषाणूपासून होणारा संसर्गजन्य आजार आहे....
रेशीम शेतीने दिली आर्थिक साथपांगरा शिंदे (ता.वसमत,जि.हिंगोली) येथील प्रयोगशील...
रेबीजकडे नको दुर्लक्ष...कुत्र्यांच्या चाव्यामुळे रेबीज आजाराचा प्रसार...
घटसर्पावर नियंत्रण, वाढवी दुग्ध उत्पादनघटसर्प आजार अतितीव्र आणि अत्यंत घातक आहे. बऱ्याच...
संगोपन शेळ्यांच्या स्थानिक जातींचेस्थानिक जाती नैसर्गिक निवडपद्धतीतून निर्माण...
शेतकऱ्यांना उभारी देणारी संत ज्ञानेश्‍...किनखेडा (ता.रिसोड,जि.वाशीम) येथील प्रगतशील शेतकरी...
व्यवस्थापन म्हशींच्या माजाचेदुग्ध व्यवसाय किफायतशीर होण्यासाठी म्हशीने दर १३...
सुधारीत पद्धतीने लाव्ही पक्षीपालनजपानी लाव्ही पक्षांची खाद्याची गरज फार कमी असते....
जनावरांची रक्त तपासणी महत्त्वाची...आजार करणारे रोगजंतू जनावरांच्या शरीरामधील आंतरिक...
गोठ्यातील माश्यांचे एकात्मिक व्यवस्थापनगोठ्यात होणाऱ्या अस्वच्छतेमुळे कीटकवर्गीय...
जनावरांतील परोपजिवींचे नियंत्रण...सध्याच्या काळातील परोपजिवींच्या प्रादुर्भावामुळे...
पावसाळ्यातील जनावरांचे व्यवस्थापनपावसाळ्यात मोठ्या प्रमाणात आर्द्रता वाढते आणि अशा...
दुधाळ जनावरांच्या आहारात कॅल्शिअम...जनावरांच्या खाद्यामध्ये विकसित होणारी बुरशी तसेच...