Agriculture news in marathi success story of soyabean grower farmers from buldhana district | Agrowon

बीबीएफ तंत्रासह प्रयोगशीलतेतून साधली पिकांची उत्पादनवाढ

गोपाल हागे
गुरुवार, 2 जुलै 2020

भोसा येथील प्रयोगशील शेतकरी केशवराव खुरद अनेक वर्षांपासून सोयाबीन, तूर, उडीद, मूग आदी विविध पिकांची आंतरपीक पद्धती व बीबीएफ तंत्राचा वापर करून यशस्वी बीजोत्पादन घेत आहेत. त्यातून उत्पादन खर्चात बचत करून त्यांनी अर्थकारणही सुधारले आहे.

बुलडाणा जिल्ह्यात मेहकरपासून २५ किलोमीटरवरील अति दुर्गम भागात भोसा हे ७० टक्के आदिवासी लोकवस्ती असलेले गाव आहे. येथील प्रयोगशील शेतकरी केशवराव खुरद अनेक वर्षांपासून सोयाबीन, तूर, उडीद, मूग आदी विविध पिकांची आंतरपीक पद्धती व बीबीएफ तंत्राचा वापर करून यशस्वी बीजोत्पादन घेत आहेत. त्यातून बियाणे तसेच उत्पादन खर्चात बचत करून त्यांनी अर्थकारणही सुधारले आहे.

बुलडाणा जिल्ह्यात भोसा (ता. मेहकर) हे दुर्गम आदिवासी बहुल गाव आहे. येथील केशवराव खुरद यांनी प्रयोगशील शेतकरी म्हणून ओळख मिळवली आहे. तीन भावांची मिळून त्यांची १२० शेती आहे. बालरोग तज्ज्ञ असलेले बंधू डॉ. सुभाष हे मेहकर येथे राहतात. प्रभाकर हे देखील मेडिकल व्यवसायाच्या निमित्ताने तेथे राहतात. केशवराव मात्र पूर्णवेळ शेती करतात.

समस्यांवर उपाय
गावातील जमीन हलकी ते मध्यम स्वरूपाची असून एक ते दोन फुटांवर खडक, मुरूम लागतो. पाऊस जास्त झाल्यास पिके पिवळी होतात तर खंड पडल्यास पिके सुकायला लागतात. परिणामी उत्पादनात कुठल्याही कारणाने घट येते. केशवराव यांना नवे तंत्रज्ञान वापरण्याचा ध्यास आहे. त्यामुळे अशा समस्यांवर उपाय शोधण्याचा त्यांनी प्रयत्न केला. सन २०१२ मध्ये तत्कालीन कृषी सहायक विठ्ठल धांडे यांनी त्यांना रुंद वरंबा सरी यंत्र अर्थात बीबीएफ तंत्रज्ञानाची माहिती दिली. त्यांच्यामार्फत यंत्राची उपलब्धताही झाली. पहिल्या वर्षी पाच एकरांत सोयाबीनची पेरणी केली. यावेळी जास्त पाऊस झाल्याचा जसा अनुभव आला. तसा पावसाचा खंडही अनुभवला. अशावेळी पीक चांगले तग धरून राहण्यासाठी मोठी मदत झाली. फवारणी करणेही सोयीस्कर झाले. सोयाबीनचे उत्पादन दरवर्षीपेक्षा अडीच पोते अधिक झाल्याचे दिसून आले. त्यानंतर केशवरावांनी बीबीएफ तंत्राचा जो वापर सुरू केला त्यात आजगायत सातत्य ठेवले आहे. मुख्य व आंतरपीक पद्धती व बीजोत्पादन हे त्यांच्या शेतीचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य़ आहे.

अडचणींवर केली मात
बीबीएफ यंत्राद्वारे आंतरपीक म्हणून तूर घेताना आलेल्या अडचणी केशवरावांनी धांडे यांच्या मार्गदर्शनातून दूर केल्या. आंतरपिकात विविध प्रयोग सुरू केले. बीबीएफ यंत्राला चारच फण असल्याने तुरीसारखे आंतरपीक घेणे अवघड गेले. परंतु पुढील वर्षी (२०१३) चार ओळी सोयाबीनच्या बीबीएफ तंत्राद्वारे घेतल्या. त्यानंतर बैलचलीत यंत्राद्वारे दोन ओळी तुरीच्या घेतल्या. दोन्ही बाजूस सरी निघाली. सन २०१४ मध्ये यात आणखी बदल केला. मधल्या वरंब्यावर मजुरांच्या साह्याने प्रत्येकी सहा इंचावर तूर दोन ते तीन दाणे टोकण पद्धत असा वापर सुरू केला.

बियाणे वापर व बचत
केशवराव सांगतात की बीबीएफ पद्धतीत एकरी बियाणे वापरात
बचत होते. उदाहरण द्यायचे तर पारंपरिक पद्धतीत सोयाबीनचे एकरी ३० ते ३५ किलो बियाणे लागते. सोयाबीन अधिक तूर पद्धतीत हेच बियाणे १७ किलोपर्यंत तर तुरीचे दोन ते तीन किलोपर्यंत लागते.

उडीद अधिक तूर पद्धत

  • उडीद- चार किलो
  • तूर- दोन किलो

मूग अधिक तूर पद्धत

  • मूग - ४ किलो
  • तूर - २ किलो.

यांत्रिक सुधारणा
केशवराव यांनी यांत्रिक पद्धतीने शेती करताना बीबीएफ पेरणी तंत्रात आवश्‍यक बदल केले आहेत. पारंपरिक पद्धतीने पेरणीस लागणारा वेळ, मजुरीची समस्या व वाढलेली मजुरी यावर त्यांनी उपाय शोधण्याचा प्रयत्न केला. प्रचलित पेरणी यंत्राच्या सात फणांच्या ऐवजी पाच फणांची रचना केली. मधोमध एक फण व दोन्ही बाजूचे दोन फण अशा पद्धतीने पेरणी यंत्राची रचना केली. मधला फण तूर पेरणीसाठी ठेवून दोन्ही बाजूंच्या फणाने सोयाबीन किंवा उडीद पेरणी करता आली. यामुळे ४- १ हे प्रमाण (सोयाबीन अधिक तूर) ठेवता आले. हे प्रमाण बीबीएफ प्रमाणेच होते. पीक १५ ते २० दिवसांचे झाल्यावर डवऱ्याला दोरी बांधून सरी काढल्या जाते.

पीक उत्पादकता
बहुतांशी हंगामी पिकांचे केशवराव खाजगी कंपनीसाठी बीजोत्पादन घेतात. यामध्ये प्रत्येक पिकाची उत्पादकता टिकवण्याचा त्यांनी सातत्याने प्रयत्न केला आहे. अलीकडील काळातील प्रातिनिधिक उत्पादन

वर्ष पीक क्षेत्र (अंदाजे) पीक उत्पादकता एकरी
२०१२ सोयाबीन पाच एकर ७ ते ८ क्विंटल
२०१३ सोयाबीन अधिक तूर (४ः २) ४० एकर सोयाबीन ८ क्विंटल, तूर ४ क्विंटल
  मूग अधिक तूर (४ः२) ८ एकर मूग ४ , तूर ४ क्विंटल
  उडीद अधिक तूर (४ः२) १० एकर उडीद ६, तूर ४ क्विंटल
(सन २०१३ मध्ये अत्यंत कमी पाऊस असूनही उत्पादकता टिकवण्याचा प्रयत्न)
२०१४ सोयाबीन अधिक तूर (४ः२) ३५ एकर सोयाबीन ९, तूर ६ क्विंटल
  उडीद अधिक तूर (४ः१) १५ एकर उडीद ५, तूर ६ क्विंटल
(सन२०१४ मध्ये अति पाऊस असूनही असे उत्पादन मिळाले)
२०१५ सोयाबीन अधिक तूर (४ः१) ४० एकर सोयाबीन ११, तूर ६ क्विंटल
 

उडीद अधिक तूर (४ः१)

१० एकर उडीद ८, तूर ७ क्विंटल
२०१६ सोयाबीन अधिक तूर (४ः१) ३५ एकर सोयाबीन ८, तूर ४ क्विंटल.
  उडीद अधिक तूर (४ः१) १५ एकर उडीद ६, तूर ४ क्विंटल
  खरीप ज्वारी ४ एकर ज्वारी १२ क्विंटल
(या वर्षी सरासरी कमी पाऊस झाला. तरीही इतरांच्या तुलनेत उत्पादन चांगले मिळाले. २०१७-१८ मध्ये २०१६ प्रमाणेच नियोजन केले. त्या दरम्यान उत्पादन मिळाले.)
२०१९ सोयाबीन अधिक तूर (४ः१) ५० एकर सोयाबीन १०, तूर ७ ते ८ क्विंटल
  उडीद अधिक तूर १५ एकर उडीद ८ ते १० क्विंटल. तूर ६ क्विंटल

खर्च व दरांचा तपशील
केशवराव म्हणाले की बियाणेनिर्मिती असल्याने त्यानुसार दर मिळतात. पीक पद्धती कोणतीही असली तरी एकरी खर्च हा किमान १५ ते २० हजार रुपये असतोच. क्विटंलमध्ये सोयाबीनला ४०००, मूग ५०००, तूर ६०००, उडीद ६००० ते ७००० रुपये असे दर मिळतात.

यंदाचे नियोजन---
या हंगामात बीबीएफ तंत्राने सोयाबीन अधिक तूर असे चार एकरांत तर उडीद अधिक तूर असे दहा एकरात लागवडीचे नियोजन झाले. यंदा पट्टा पद्धतीने सोयाबीन अधिक तूर ३० एकर आणि उडीद अधिक तूर १० एकरात लागवड झाली आहे.

बीबीएफचे झालेले फायदे

  • बियाण्यात सरासरी ३० ते ४० टक्के बचत होते.
  • पाऊस कमी झाल्यास झाडांची संख्या कमी असल्याने पाण्यासाठी स्पर्धा कमी होऊन पीक पाण्याचा ताण जास्त दिवस सहन करते.
  • पाऊस जास्त झाल्यास सरीद्वारे अतिरिक्त पाणी निघून जाते. निचरा चांगला होऊन वाफसा लवकर येण्यास मदत होते.
  • पीक गादीवाफ्यावर असल्याने मुळांना व पिकाला खेळती हवा मिळते. फांद्या, फुले व शेंगा भरपूर लागतात.
  • आंतरपीक तुरीला दोन्ही बाजूंनी सरी असल्याने जास्त पावसात चिबड होत नाही व मर रोग लागत नाही. अंतर रुंद असल्याने फवारणी व संरक्षित ओलीत करणे सोयीचे जाते.
  • किडीचे प्रमाण कमी राहिल्यामुळे फवारणीत बचत होते.
  • उत्पादन खर्चात बचत होते व उत्पादनात वाढ होते.

बीबीएफ यंत्राची उपलब्धता व अनुदान

  • शेतकऱ्यांची गरज लक्षात घेता काही कंपन्यांनी चार फणी, सहा फणी, सात फणी व नऊ फणी बीबीएफ व टोकण यंत्र बाजारात विक्रीसाठी उपलब्ध केले आहेत. त्यांच्या किंमत ४८ हजार रुपयांपासून ते ६५ हजारांपर्यंत आहेत. या तंत्रज्ञानाचा प्रसार व्हावा व शेतकऱ्यांना प्रोत्साहित करण्यासाठी २०१७-१८ पर्यंत वैयक्तिक व गटासाठी ९० टक्के अनुदान दिले जात होते. उदाहरणार्थ चार फणी बीबीएफची किंमत ४८ हजार तर अनुदान ४३ हजार ४०० रुपयांपर्यंत मिळत होते.
  • बीबीएफ यंत्रासाठी विविध योजनांचे पाठबळ देण्यात आले आहे. राष्ट्रीय अन्न सुरक्षा अभियान, राष्ट्रीय गळीत धान्य योजना, विदर्भ सधन सिंचन आणि २०१७-१८ पासून उन्नत शेती समृद्ध शेतकरी मोहिमेअंतर्गत कृषी यांत्रिकीकरण योजनेतून ४० ते ५० टक्के अनुदान दिले जात आहे. यासाठी कोणत्याही लक्षांकाची अट न ठेवता प्राधान्य देण्यात आले आहे. यंदाच्या वर्षात कोरोनामुळे विविध योजनांचे अनुदान उपलब्ध नाही. अशीच स्थिती बीबीएफबाबत निर्माण झालेली आहे.

बुलडाण्यात राबविला होता प्रयोग
सन २०१२-१३ मध्ये तत्कालीन जिल्हा अधीक्षक कृषी अधिकारी प्रमोद लहाळे यांनी प्रत्येक कृषी सहायक विभागात एक बीबीएफ यंत्र याप्रमाणे नियोजन केले होते. त्यानुसार या तंत्राचा प्रसार करण्यात आला. त्यातून या तंत्राबाबतचे महत्त्व शेतकऱ्यांना पटले. जिल्ह्यातील मेहकर तालुक्यात बीबीएफ व पट्टा पद्धतीने पेरणी करण्याच्या क्षेत्रात वाढ झाली आहे. कृषी विभागाने तालुक्यात खरीप हंगामाच्या सुरुवातीस उपविभागीय कृषी अधिकारी नारायण देशमुख, तालुका कृषी अधिकारी सत्येंद्र चिंतलवाड, कृषी सहायक विठ्ठल धांडे (विश्‍वी) यांच्या मार्गदर्शनाखाली गावोगावी सभा व प्रात्यक्षिकाद्वारे प्रसिद्धी केली. यामुळे यंदा बीबीएफ व पट्टा पद्धतीने पेरणीखालील क्षेत्र २५० हेक्टरपेक्षा अधिक झाले आहे.
 

बीबीएफ वापरताना येणाऱ्या अडचणी

  • जमिनीत वाफसा नसल्यास पेरणीस अडचण येते
  • आंतरपीक घेताना पेरणी यंत्राद्वारे पेरणी करणे अडचणीचे ठरते. परंतु यंत्रात काही सुधारणा करून त्यावर मात केली. परंतु मजुरी खर्च आला.
  • मोठ्या क्षेत्रावर एकाच वेळी पेरणी करण्यासाठी वेळ वाढतो.

खुरद यांचा व्हिडिओ राज्यभर प्रसारित
केशवराव यांच्या बीबीएफ प्रयोगाचा व्हिडिओ ॲग्रोवनच्या वऱ्हाड व्हॉटस ॲप ग्रूपला शेअर झाला. त्याची दखल राज्याचे कृषी सचिव एकनाथ डवले यांनी घेतली, कृषी सहायक विठ्ठल धांडे यांना तो राज्यभर प्रसारित करण्यासाठी सूचना केल्या. त्यानंतर तो प्रत्येक जिल्ह्यातील गावागावांत पोचवण्याचे प्रयत्न झाले.
 

कृषी विद्यापीठाने सांगितले तंत्राचे महत्त्व
डॉ. पंजाबराव देशमुख कृषी विद्यापीठ बीबीएफ यंत्राच्या चाचण्या घेत आहे. चार दात्यांचे यंत्र पेरणीच्या दृष्टीने अतिशय चांगले व योग्य आहे. या यंत्रामुळे पेरणीस वेळ लागतो, क्षेत्र कमी होते अशा स्वरूपाच्या शेतकऱ्यांच्या प्रतिक्रिया येतात. मात्र गादीवाफ्याचा योग्य परिणाम साधावयाचा असेल व जमिनीत पाणी जिरवायचे असेल तर हे तंत्र योग्य आहे. शिवाय अधिकचे पाणी सरीद्वारे निघूनही जाते. जर फण्या वाढवून तासांची संख्या वाढवली तर मध्यभागी असलेल्या तासांना पुरेसा ओलावा मिळणार नाही. अशा प्रकाराची शक्यता आहे. सोबतच या यंत्राचा शेवटचा फाड हा ट्रॅक्टरच्या चाकामागेच चालला पाहिजे. त्याचे अनेक फायदे होतात. विद्यापीठाने बीबीएफ यंत्राचा प्रसार विविध माध्यमांतून सुरू केला आहे. यंदा या तंत्राच्या साह्याने अकोला जिल्ह्यातील उगवा गावात साडेतीन एकरात कापूस पेरला आहे.
शैलेश ठाकरे- ९७६३७०५१००
विभाग प्रमुख, कृषीशक्ती अवजारे विभाग
डॉ. पंजाबराव देशमुख कृषी विद्यापीठ, अकोला

आमच्या भागातील एका शेतकरी दरवर्षी हरभऱ्याचे एकरी १० क्विंटल उत्पादन घ्यायचे. त्यांना मी बीबीएफ पद्धतीने हरभरा लावण्याचे महत्त्व समजावून दिले. एवढेच नव्हे तर उत्पादनवाढ मिळवून देण्याचे आवाहन स्वीकारून स्वतः त्यांची लावणही करून दिली. या तंत्राद्वारे व्यवस्थापन करून त्यांना एकरी १४ क्विंटल हरभरा उत्पादन मिळवून दिले.
- केशवराव खुरद, ९७६४९१९२४६

संपर्क- विठ्ठल धांडे-९४२२९४१०७


फोटो गॅलरी

इतर यशोगाथा
प्रयोगशीलतेला प्रयत्नवादाची जोड फळबाग...पुणे जिल्ह्यात धालेवाडी (ता. पुरंदर) येथील संदीप...
बारमाही भाजीपाला शेतीतून आर्थिक बळकटीमेहू (जि.जळगाव) येथील अनिल अर्जून पाटील यांनी २१...
गोठवलेले शहाळ्यातील पाणी... तेही...शहाळ्यातील पाणी आपण नेहमी पितो. मात्र, तेच...
वैद्यांनी जपला यांत्रिकीकरणाचा वारसागरज ही शोधाचा जननी असते. त्यातूनच निंभोरा बोडखा (...
प्रतिकूल हवामानात घडवली बीबीएफ’...जालना कृषी विज्ञान केंद्र, खरपुडी-जालना (केव्हीके...
भाजीपाला शेतीतून अर्थकारणाला गतीडोंगरगाव (ता.जि.अकोला) शिवारातील योगेश नागापुरे...
कीडनाशकांवरील बंदी- शेतकऱ्यांसाठी तारक...केंद्रीय कृषी मंत्रालयाने २७ कीडनाशकांवर बंदी...
कुक्कुटपालन, भात रोपवाटिका व्यवसायातून...विंग (ता. खंडाळा,जि.सातारा)  गावातील तेरा...
सोयाबीनच्या बीजोत्पादनाचा ‘मृदगंध’सोलापूर जिल्ह्यात पांगरी (ता.बार्शी) येथील मृदगंध...
खपली गहू बिस्किटे, हळद पावडर उद्योगात...दसनूर (जि.जळगाव) येथील वैशाली प्रभाकर पाटील यांनी...
एकात्मिक शेतीतून वरूडकरांची शाश्‍वत...हंगामी पिकांसह फळबागा, पूरक उद्योगांची जोड,...
प्रयत्नवादातून उभारले फळबागांचे नंदनवननव्या पिढीतील शेतकरी बदलत्या काळाची व बाजारपेठेची...
सहा गुंठ्यात पंचवीसहून अधिक सेंद्रिय...मखमलाबाद (जि. नाशिक) येथील सुनील दराडे घराशेजारील...
ट्रॅक्टरचलित मडपंपाद्वारे शेणस्लरी...साखर कारखान्यातील मोठ्या पदावरून स्वेच्छानिवृत्ती...
उच्चशिक्षित युवा महिला झाली व्यावसायिक...पळशी (जि. सांगली) येथील शैला शिंदे या उच्चशिक्षित...
दुग्धव्यवसायातून साधली गाडेकरांनी भरभराटशेळकेवाडी (अकलापूर) (ता. संगमनेर. जि. पुणे) येथील...
महिला बचत गट बनवतो २६ प्रकारचे मसालेपाहुणेवाडी (ता.बारामती, जि.पुणे) येथील सुवर्णा...
‘कोरडवाहू‘ला दिशा देण्यासाठी संस्था...कोरडवाहू क्षेत्राचे पुनरुज्जीवन करण्यासाठी...
ग्राहकसेवेला सर्वोच्च प्राधान्य देणारा...नाशिक शहराजवळ शिवनगर (पंचवटी) येथील क्षीरसागर...
बेरड जातीच्या कोंबडीपालनाने अर्थकारण...प्रयत्नवाद, सातत्याने प्रयोग करण्यातला उत्साह,...