agriculture news in Marathi,decline in ground water over nine thousand villages, Maharashtra | Agrowon

राज्यातील सव्वानऊ हजार गावांत पाणीपातळी खालावली

टीम अॅग्रोवन
मंगळवार, 19 नोव्हेंबर 2019

यंदा झालेल्या चांगल्या पावसामुळे भूजल पातळीत काही प्रमाणात वाढ झाली आहे. मात्र, रब्बी हंगामात पाण्याचा उपसा अधिक वाढला तर पुन्हा पाणीपातळी झपाट्याने खाली जाईल. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी योग्य नियोजन करून कमीत कमी उपसा कसा करता येईल, यावर भर द्यावा. जेणेकरून राज्यातील नऊ हजार ३५५ गावांत पिण्याच्या पाण्याची टंचाईसदृश्य परिस्थिती तयार होणार नाही.
- कौस्तुभ दिवेगावकर, संचालक, भूजल सर्वेक्षण आणि विकास यंत्रणा, पुणे

पुणे ः चालू वर्षी राज्यातील अनेक भागांत जोरदार पाऊस पडला असला तरी भूगर्भातील पाणीपातळी फारशी वाढलेली नाही. राज्यातील २६८ तालुक्यांतील सुमारे ९ हजार ३५५ गावांतील पाणीपातळी एक मीटरहून अधिक खोल गेली आहे. त्यापैकी ४ हजार १६४ गावांत पिण्याच्या पाण्याची टंचाईसदृश्य परिस्थिती असून पाण्यावाचून भूगर्भ तहानलेला असल्याचे चित्र स्पष्ट झाले आहे. 

यंदा कोकण, मध्य महाराष्ट्र आणि मराठवाड्यात चांगला पाऊस झाला. त्यामुळे या भागातील धरणे तुडुंब भरली होती. मात्र, विदर्भातील पश्चिम भागात अत्यंत कमी तर पूर्व भागात बऱ्यापैकी पाऊस झाला. त्यामुळे धरणेही भरली आहेत. मात्र, गेल्या वर्षी उन्हाळ्यात उन्हाची तीव्रता वाढल्याने झालेल्या भूजल साठ्यातून सिंचनासाठी, औद्योगिक वापरासाठी तसेच शहरीकरण व वाढत्या लोकसंख्येमुळे पिण्याच्या पाण्याच्या पाण्यासाठी मोठा उपसा झाला. त्यामुळे गेल्यावर्षी सुमारे १३ हजार ९८४ गावांमध्ये एक मिलिमीटरपेक्षा पाणी पातळी खोल गेलेली होती. गेल्या वर्षीच्या तुलनेत चालू वर्षी घट झाली असली तरी उन्हाळ्यात काही प्रमाणात टंचाई भासण्याची शक्यता आहे.

पर्जन्यमानाचा तुलनात्मक अभ्यास 
यंदा ऑक्टोबरअखेरीस तालुकानिहाय पर्जन्यमानासोबत तुलनात्मक अभ्यास करण्यात आला. त्यानुसार सरासरीच्या तुलनेत ३५५ तालुक्यांपैकी २५२ तालुक्यांत सरासरी, त्यापेक्षा जास्त पर्जन्यमान झालेले असून १०३ तालुक्यांत सरासरीच्या तुलनेत घट आढळून आली आहे. सरासरीच्या पर्जन्यामानाच्या तुलनेत तूट आलेल्या १०३ तालुक्यापैकी ८७ तालुक्यात ० ते २० टक्के तूट आढळून आली आहे. तर १४ तालुक्यांत २० ते ३० टक्के, दोन तालुक्यांत ३० ते ५० टक्के, तर ५० टक्क्यांपेक्षा जास्त तूट एकाही तालुक्यात आढळून आलेली नाही.

विहिरीच्या पाणीपातळीचा अभ्यास
भूगर्भातील पाणीपातळीचा अभ्यास करण्यासाठी राज्यात पाणलोट क्षेत्रनिहाय ३२ हजार ७६९ निरीक्षण विहिरी निश्चित केल्या आहेत. गेल्या ऑक्टोबर महिना अखेरमधील निरिक्षण विहिरीतील पाणी पातळीचा मागील पाच वर्षांतील ऑक्टोबर महिन्यातील सरासरी भूजल पातळीशी तुलनात्मक अभ्यास करण्यात आला. राज्यातील ३२ हजार ७६९ निरीक्षण विहिरीपैकी २० हजार ७५४ विहिरीमधील भूजल पातळीमध्ये सरासरीपेक्षा वाढ झाली असून १२ हजार १५ निरीक्षण विहिरींमधील भूजल पातळीमध्ये सरासरीच्या तुलनेत घट आढळून आलेली आहे. त्यामध्ये राज्यातील एकूण ९ हजार ३५५ गावांत भूजल पातळीमध्ये एक मीटरपेक्षा जास्त घट आढळून आहे. त्यापैकी ४,१६४ गावांत तीन मीटरपेक्षा घट आढळून आली आहे. एक हजार ९१० गावांमध्ये दोन ते तीन मीटर, तर तीन हजार २८१ गावांत एक ते दोन मीटरने घट आढळून आली आहे.

मराठवाड्यात ७४ तालुक्यांचा समावेश 
विदर्भापाठोपाठ मराठवाड्यातही भूजलपातळीचा अधिक झालेल्या पाण्याच्या उपशामुळे फार  मोठ्या प्रमाणात भूजल पातळी वाढलेली नाही. मराठवाड्यातील ७४ तालुक्यांतील ४ हजार ३०५ गावांत एक मीटरहून अधिक पाणी पातळी खोल असल्याचे निदर्शनास आले आहे. यात औरगाबाद, बीड, जालना, लातूर, उस्मानाबाद नांदेड जिल्ह्यातील सर्वाधिक गावांचा समावेश आहे. त्यापैकी ९९७ गावांत एक ते दोन मीटर, तर ८९२ गावांत दोन ते तीन मीटर, तर २ हजार ४१६ गावांत तीन मीटरहून अधिक खोल पाणी पातळी गेली आहे.  

कोकण, मध्य महाराष्ट्रात कमी गावे 
कोकण, मध्य महाराष्ट्रातील पाणीपातळी चांगलीच वाढ झाली आहे. त्यातच कमी झालेला उपशामुळे या भागातील पाणी पातळीत कमी झाली आहे. कोकण व मध्य महाराष्ट्रातील एकूण तीन हजार १६९ गावांत एक मीटरहून अधिक पाणीपातळी खोल गेल्याचे दिसून आले आहे. त्यापैकी एक हजार ३६९ गावांत एक ते दोन मीटर, तर ६६६ गावांत दोन ते तीन मीटर, तर ११३४ गावांत तीन मीटरहून अधिक पाणी पातळी खोल गेल्याचे स्पष्ट झाले आहे.

भूजल पातळी खोल जाण्याची कारणे 

  •  पिकांसाठी पाणी देण्याच्या पारंपरिक पद्धती
  •  बारामही ऊस, केळी, संत्री, द्राक्षे अशा पिकांसाठी भूजलाचा अतिवापर
  •  भूजल व्यवस्थापनाचा अभाव
  •  कमी पर्जन्यमान पर्यायाने कमी भूजल पुनर्भरण
  •  पर्जन्यमानाची तीव्रता व त्याचा कालावधी

पाणीटंचाई कालावधीसाठी खालील गृहितके धरली जातात 

क्षेत्र पर्जन्यमानातील तूट (टक्के)  स्थिर पाणी पातळीतील तूट संभाव्य टंचाई कालावधी
अवर्षणप्रवण व शाश्वत पर्जन्यमान   २० टक्क्यांपेक्षा जास्त तीन मीटरपेक्षा जास्त   ऑक्टोबरपासून पुढे
    दोन ते तीन मीटर  जानेवारीपासून पुढे
    एक ते दोन मीटर  एप्रिलपासून पुढे
    एक मीटरपर्यत   मॅनेजेबल टंचाई
अति पर्जन्यमान ५० टक्क्यांपेक्षा जास्त दोन ते तीन मीटर जानेवारीपासून पुढे
    एक ते दोन मीटर   एप्रिलपासून पुढे

      

विभागनिहाय भूजलपातळी खालावलेल्या गावांची संख्या

विभाग  तीन मीटरहून अधिक दोन ते तीन मीटर एक ते दोन मीटर एक मीटरपेक्षा जास्त
ठाणे ११    ४३    १८४    २३८
नाशिक  ५४१   २०४   ३९८ ११४३
पुणे  ५८२  ४१९   ७८७ १७८८
औरंगाबाद  २४१६     ८९२  ९९७ ४३०५  
अमरावती ५५२   २९९ ७८४ १६३५
नागपूर   ६२ ५२   १३   २४६
एकूण ४१६४    १९१०  ३२८१    ९३५५

    


इतर अॅग्रो विशेष
गोदामांत ९० लाख टन साखर पडून; बंदरात...सोलापूर : अडचणीत सापडलेला साखर उद्योग २०१४-१५...
‘डिपिंग ऑईल’ची चढ्यादराने अनाधिकृत...नाशिक/सोलापूर : जिल्ह्यात द्राक्ष मालाला उठाव...
राज्यात दिवसभरात वाढले १२० रुग्ण;...पुणे : राज्यात सोमवारी १२० नवीन रुग्णांची...
मराठवाड्यात १०० वर लघु मध्यम प्रकल्प...औरंगाबाद : मराठवाड्यातील ८७३ लघु, मध्यम, मोठ्या...
रब्बी कांदा उत्पादन २५ लाख टनांनी वाढणारपुणे : देशाच्या कांदा बाजारपेठांमध्ये यंदाच्या...
भाजीपाल्याच्या नव्या लागवडीबाबत संभ्रम...कोल्हापूर : ‘कोराना’च्या संकटामुळे गेल्या काही...
अर्धबंदिस्त शेळीपालनाने वाढवले शेतीचे...कृषी विषयात पदवीचे शिक्षण पूर्ण झाल्यावर...
पूर्व विदर्भात पावसाला पोषक हवामानपुणे  : राज्यात तापमानाचा पारा सातत्याने...
`अमूल`कडून शेतकऱ्यांना मंदीतही २००...पुणे : राज्यातील डेअरी उद्योग सध्या अतिशय बिकट...
राज्यात कोरोना रुग्णसंख्या ७४८;...मुंबई : राज्यातील कोरोनाचा विळखा वाढत चालला...
केंद्र सरकारकडून रासायनिक खत अनुदानात...पुणे: ऐन लॉकडाऊनच्या गोंधळात केंद्र सरकारने...
शेतकरी कंपन्यांची संकलन केंद्रे...पुणे:  ‘ई-नाम’ प्रणालीत गेल्या दोन...
कोरोनामुळे हापूस अडचणीत; मुंबई बाजार...मुंबई : मुंबई कृषी उत्पन्न बाजार समितीच्या वाशी...
कोरोनामुळे ‘टोमॅटो बेल्ट’ लॉकडाऊन; पुणे...पुणेः गेल्या काही वर्षात जिल्‍ह्यातील जुन्नर, खेड...
कोल्हापूर कृषी महाविद्यालयाकडून...कोल्हापूर : येथील कोल्हापूर कृषी महाविद्यालयाच्या...
राज्यात उष्ण, दमट हवामानाचा अंदाज;...पुणे : तापमानाचा पारा चाळीशी पार गेल्याने उन्हाचा...
राज्यात आत्तापर्यंत तेरा हजार टन...नगर ः कोरोना संसर्गाच्या पार्श्‍वभूमीवर...
प्रयोगशीलतेतून मिळवले आर्थिक स्थैर्यनाशिक जिल्ह्यातील आडगाव येथील शिवाजी शंकर देशमुख...
...शेतकरी मात्र 'फार्म क्वाॅरंटाइन' !सांगली : कोरोनाने सर्वांची झोप उडाली आहे. संपूर्ण...
केसरची चव यंदा दुर्मिळ; संकटांमुळे आंबा...औरंगाबाद: यंदा बहुतांश आंबा बागांना मोजकाच मोहर...