agriculture news in Marathi,decline in ground water over nine thousand villages, Maharashtra | Agrowon

राज्यातील सव्वानऊ हजार गावांत पाणीपातळी खालावली

टीम अॅग्रोवन
मंगळवार, 19 नोव्हेंबर 2019

यंदा झालेल्या चांगल्या पावसामुळे भूजल पातळीत काही प्रमाणात वाढ झाली आहे. मात्र, रब्बी हंगामात पाण्याचा उपसा अधिक वाढला तर पुन्हा पाणीपातळी झपाट्याने खाली जाईल. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी योग्य नियोजन करून कमीत कमी उपसा कसा करता येईल, यावर भर द्यावा. जेणेकरून राज्यातील नऊ हजार ३५५ गावांत पिण्याच्या पाण्याची टंचाईसदृश्य परिस्थिती तयार होणार नाही.
- कौस्तुभ दिवेगावकर, संचालक, भूजल सर्वेक्षण आणि विकास यंत्रणा, पुणे

पुणे ः चालू वर्षी राज्यातील अनेक भागांत जोरदार पाऊस पडला असला तरी भूगर्भातील पाणीपातळी फारशी वाढलेली नाही. राज्यातील २६८ तालुक्यांतील सुमारे ९ हजार ३५५ गावांतील पाणीपातळी एक मीटरहून अधिक खोल गेली आहे. त्यापैकी ४ हजार १६४ गावांत पिण्याच्या पाण्याची टंचाईसदृश्य परिस्थिती असून पाण्यावाचून भूगर्भ तहानलेला असल्याचे चित्र स्पष्ट झाले आहे. 

यंदा कोकण, मध्य महाराष्ट्र आणि मराठवाड्यात चांगला पाऊस झाला. त्यामुळे या भागातील धरणे तुडुंब भरली होती. मात्र, विदर्भातील पश्चिम भागात अत्यंत कमी तर पूर्व भागात बऱ्यापैकी पाऊस झाला. त्यामुळे धरणेही भरली आहेत. मात्र, गेल्या वर्षी उन्हाळ्यात उन्हाची तीव्रता वाढल्याने झालेल्या भूजल साठ्यातून सिंचनासाठी, औद्योगिक वापरासाठी तसेच शहरीकरण व वाढत्या लोकसंख्येमुळे पिण्याच्या पाण्याच्या पाण्यासाठी मोठा उपसा झाला. त्यामुळे गेल्यावर्षी सुमारे १३ हजार ९८४ गावांमध्ये एक मिलिमीटरपेक्षा पाणी पातळी खोल गेलेली होती. गेल्या वर्षीच्या तुलनेत चालू वर्षी घट झाली असली तरी उन्हाळ्यात काही प्रमाणात टंचाई भासण्याची शक्यता आहे.

पर्जन्यमानाचा तुलनात्मक अभ्यास 
यंदा ऑक्टोबरअखेरीस तालुकानिहाय पर्जन्यमानासोबत तुलनात्मक अभ्यास करण्यात आला. त्यानुसार सरासरीच्या तुलनेत ३५५ तालुक्यांपैकी २५२ तालुक्यांत सरासरी, त्यापेक्षा जास्त पर्जन्यमान झालेले असून १०३ तालुक्यांत सरासरीच्या तुलनेत घट आढळून आली आहे. सरासरीच्या पर्जन्यामानाच्या तुलनेत तूट आलेल्या १०३ तालुक्यापैकी ८७ तालुक्यात ० ते २० टक्के तूट आढळून आली आहे. तर १४ तालुक्यांत २० ते ३० टक्के, दोन तालुक्यांत ३० ते ५० टक्के, तर ५० टक्क्यांपेक्षा जास्त तूट एकाही तालुक्यात आढळून आलेली नाही.

विहिरीच्या पाणीपातळीचा अभ्यास
भूगर्भातील पाणीपातळीचा अभ्यास करण्यासाठी राज्यात पाणलोट क्षेत्रनिहाय ३२ हजार ७६९ निरीक्षण विहिरी निश्चित केल्या आहेत. गेल्या ऑक्टोबर महिना अखेरमधील निरिक्षण विहिरीतील पाणी पातळीचा मागील पाच वर्षांतील ऑक्टोबर महिन्यातील सरासरी भूजल पातळीशी तुलनात्मक अभ्यास करण्यात आला. राज्यातील ३२ हजार ७६९ निरीक्षण विहिरीपैकी २० हजार ७५४ विहिरीमधील भूजल पातळीमध्ये सरासरीपेक्षा वाढ झाली असून १२ हजार १५ निरीक्षण विहिरींमधील भूजल पातळीमध्ये सरासरीच्या तुलनेत घट आढळून आलेली आहे. त्यामध्ये राज्यातील एकूण ९ हजार ३५५ गावांत भूजल पातळीमध्ये एक मीटरपेक्षा जास्त घट आढळून आहे. त्यापैकी ४,१६४ गावांत तीन मीटरपेक्षा घट आढळून आली आहे. एक हजार ९१० गावांमध्ये दोन ते तीन मीटर, तर तीन हजार २८१ गावांत एक ते दोन मीटरने घट आढळून आली आहे.

मराठवाड्यात ७४ तालुक्यांचा समावेश 
विदर्भापाठोपाठ मराठवाड्यातही भूजलपातळीचा अधिक झालेल्या पाण्याच्या उपशामुळे फार  मोठ्या प्रमाणात भूजल पातळी वाढलेली नाही. मराठवाड्यातील ७४ तालुक्यांतील ४ हजार ३०५ गावांत एक मीटरहून अधिक पाणी पातळी खोल असल्याचे निदर्शनास आले आहे. यात औरगाबाद, बीड, जालना, लातूर, उस्मानाबाद नांदेड जिल्ह्यातील सर्वाधिक गावांचा समावेश आहे. त्यापैकी ९९७ गावांत एक ते दोन मीटर, तर ८९२ गावांत दोन ते तीन मीटर, तर २ हजार ४१६ गावांत तीन मीटरहून अधिक खोल पाणी पातळी गेली आहे.  

कोकण, मध्य महाराष्ट्रात कमी गावे 
कोकण, मध्य महाराष्ट्रातील पाणीपातळी चांगलीच वाढ झाली आहे. त्यातच कमी झालेला उपशामुळे या भागातील पाणी पातळीत कमी झाली आहे. कोकण व मध्य महाराष्ट्रातील एकूण तीन हजार १६९ गावांत एक मीटरहून अधिक पाणीपातळी खोल गेल्याचे दिसून आले आहे. त्यापैकी एक हजार ३६९ गावांत एक ते दोन मीटर, तर ६६६ गावांत दोन ते तीन मीटर, तर ११३४ गावांत तीन मीटरहून अधिक पाणी पातळी खोल गेल्याचे स्पष्ट झाले आहे.

भूजल पातळी खोल जाण्याची कारणे 

  •  पिकांसाठी पाणी देण्याच्या पारंपरिक पद्धती
  •  बारामही ऊस, केळी, संत्री, द्राक्षे अशा पिकांसाठी भूजलाचा अतिवापर
  •  भूजल व्यवस्थापनाचा अभाव
  •  कमी पर्जन्यमान पर्यायाने कमी भूजल पुनर्भरण
  •  पर्जन्यमानाची तीव्रता व त्याचा कालावधी

पाणीटंचाई कालावधीसाठी खालील गृहितके धरली जातात 

क्षेत्र पर्जन्यमानातील तूट (टक्के)  स्थिर पाणी पातळीतील तूट संभाव्य टंचाई कालावधी
अवर्षणप्रवण व शाश्वत पर्जन्यमान   २० टक्क्यांपेक्षा जास्त तीन मीटरपेक्षा जास्त   ऑक्टोबरपासून पुढे
    दोन ते तीन मीटर  जानेवारीपासून पुढे
    एक ते दोन मीटर  एप्रिलपासून पुढे
    एक मीटरपर्यत   मॅनेजेबल टंचाई
अति पर्जन्यमान ५० टक्क्यांपेक्षा जास्त दोन ते तीन मीटर जानेवारीपासून पुढे
    एक ते दोन मीटर   एप्रिलपासून पुढे

      

विभागनिहाय भूजलपातळी खालावलेल्या गावांची संख्या

विभाग  तीन मीटरहून अधिक दोन ते तीन मीटर एक ते दोन मीटर एक मीटरपेक्षा जास्त
ठाणे ११    ४३    १८४    २३८
नाशिक  ५४१   २०४   ३९८ ११४३
पुणे  ५८२  ४१९   ७८७ १७८८
औरंगाबाद  २४१६     ८९२  ९९७ ४३०५  
अमरावती ५५२   २९९ ७८४ १६३५
नागपूर   ६२ ५२   १३   २४६
एकूण ४१६४    १९१०  ३२८१    ९३५५

    


इतर अॅग्रो विशेष
कर्जमाफीची पहिली यादी आज होणार जाहीर :...मुंबई : आमचे सरकार हे केवळ घोषणा करणारे नाही तर...
राज्यात गोंधळलेले सरकार: देवेेंद्र...मुंबई ः दिशा ठरत नाही आणि त्यांना सूरही गवसत...
कर्जमाफीच्या मुद्द्यावर राज्य सरकारची...मुंबई : आजपासून (ता. २४) सुरू होणारे अर्थसंकल्पी...
अकरा लाख टन रिफाइंड पामतेल आयातीला...नवी दिल्ली: केंद्र सरकारने रिफाइंड पामतेलाची...
कर्जमाफी बिनकामाची, तकलादू : राजू...नगर: पंतप्रधान पीकविमा योजना सरकारी...
पूर्व विदर्भात पावसाचा अंदाजपुणे  : पावसासाठी पोषक हवामान असल्याने पूर्व...
‘ठिबक’च्या ऑनलाइन अर्जासाठी मुदतवाढपुणे ः ठिबक सिंचन योजनेचा लाभ घेण्यासाठी ऑनलाइन...
विदर्भात पावसाची शक्यतापुणे: पूर्व आणि पश्चिमेकडील वाऱ्यांचा संगम होत...
सांगली जिल्ह्यातून सव्वादोन हजार टन...सांगली ः दुष्काळ, अवकाळी आणि अतिवृष्टीच्या...
शेती, पूरक उद्योग अन् आरोग्याचा जागरशेतकरी आणि ग्रामीण महिलांच्या जीवनात आश्वासक बदल...
ई-पीक पाहणी प्रकल्पाची प्रायोगिक...सिल्लोड : हंगामनिहाय किती क्षेत्रावर कोणत्या...
अठ्ठेचाळीस कृषी महाविद्यालयांची...पुणे : विद्यार्थ्यांकडून लक्षावधी रुपये शुल्क...
सिंधुदुर्गच्या पूर्व पट्ट्यात आंब्याला...सिंधुदुर्ग: फेब्रुवारी महिना संपत आला तरी...
पशुधनाचे मार्चमध्ये होणार लसीकरणपुणे ः गाई, म्हशी, शेळ्या, कालवडी आजारी पडू नये...
निर्धारित निर्यातीनंतरच बफर स्टॉकवरील...नवी दिल्ली: देशातील ज्या साखर कारखान्यांनी...
खारपाण पट्ट्यातील येऊलखेड बनले कृषी...अकोला: विदर्भाची पंढरी शेगाव हे संपूर्ण...
जळगाव ः कापसाच्या खेडा खरेदीला कमी...जळगाव ः कापसाची खेडा खरेदी मागील आठवड्यात...
इंडोनेशियात कच्च्या साखरेची जादा...कोल्हापूर : भारताच्या दृष्टीने साखर निर्यातीसाठी...
चांगदेव यात्रेला प्रारंभ; दिंड्या दाखलचांगदेव, जि. जळगाव ः सिद्धेश्वर योगिराज चांगदेव...
सर्व्हर डाउनच्या गोंधळामुळे द्राक्ष...नाशिक : केंद्रीय अप्रत्यक्ष कर आणि सीमा शुल्क...