agriculture stories in Marathi Agribots are future | Agrowon

आधुनिक काळाची गरज ः कृषी यंत्रमानव

डॉ. गोपाळ शिंदे, तनजीम खान
शुक्रवार, 5 फेब्रुवारी 2021

कोणत्याही क्षेत्रात आधुनिकीकरण आवश्यक असते. शेतीमध्येही रोबोटिक्स, मशिन लर्निंग, कॉम्प्युटर व्हिजन यांसारख्या नवीन तंत्रज्ञानाचा स्वीकार करणे आवश्यक आहे. यातून कृषी क्षेत्राचा चेहरा बदलला जाणार आहे.

जागतिक पातळीवर आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर शेतीमध्ये ज्या वेगाने वाढत आहे, त्या तुलनेमध्ये भारत अद्याप प्रचंड मागे आहे. अलीकडे शेतीमध्ये कष्टाच्या कामासाठी मनुष्यबळ उपलब्धता कमी होत चालली आहे. सामान्यपणे एकच काम दिवसभर करण्यामध्ये ताकद, कुशलता यांचा वापर होत असला, तरी माणसाला बुद्धिमत्तेचा वापर करावा लागत नाही. त्यात त्याच्या मेंदूला नवे काही करण्याचे किंवा सृजनशीलतेचे आव्हान असत नाही. परिणामी, अशा कामांना माणूस लवकर कंटाळतो. त्यातून चुका होण्याचा संभव असतो. विशेषतः यंत्राच्या बरोबर काम करताना दुर्लक्ष होण्यातून अपघात होण्याची शक्यता वाढते. अशा दैनंदिन, त्याच त्या कामांसाठी आधुनिक तंत्रज्ञानयुक्त यंत्रमानव उपयोगी ठरतात. त्याला इंग्रजीमध्ये ‘ॲग्रीबोट’ असेही म्हणतात. परदेशामध्ये दरडोई क्षेत्र अधिक असल्याने विविध मोठ्या आकारांच्या यंत्रांसोबतच यंत्रमानवांचा वापरही वाढत आहे.

आपल्याला यंत्रमानव असे म्हटले, की दरवेळी मानवाच्या आकारातील यंत्र डोळ्यासमोर येते. मात्र हे ॲग्रीबोट कामाच्या प्रकारानुसार वेगवेगळ्या आकारांत उपलब्ध आहेत. शेतीमध्ये विविध कामांच्या अनुषंगाने त्यांची निर्मिती केली जाते. ही यंत्रे पिकांमध्ये छाटणी, फवारणी, तणनियंत्रण, कापणी किंवा वेचणी अशा कामांसाठी वापरता येतात. अशी यंत्रे केवळ एका कामांसाठी किंवा अनेक कामांसाठी तयार केलेली असतात. बहुतेक ॲग्रीबोट हे जीपीएस (उपग्रहाद्वारे दिशादर्शन व समन्वय करणारी प्रणाली) तंत्रज्ञानाने स्वयंचलित ठरवलेली कार्ये करू शकतात. त्यासाठी संगणकीय प्रणालीमध्ये योग्य त्या सूचना भरलेल्या असतात. त्यात शेतकरी काही गरजेनुसार बदल करू शकतो. किंवा काही रोबोटमधील जीपीएसद्वारे शेतकरी स्वत: काही सूचना किंवा मार्गदर्शन करून चालवू शकतो. अशा यंत्रामध्ये विविध प्रकारचे सेन्सर वापरले जातात. वेगवेगळ्या प्रकारचे कॅमेरे हे कृत्रिम दृष्टीसारखे काम करतात. त्याच प्रमाणात काही निर्णय त्या त्या वेळच्या गरजेनुसार घेण्यासाठी यंत्रमानवामध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्ता (artificial intelligence) दिलेली असते.

उपयुक्तता ः
१) आधुनिक यंत्रमानवामुळे कामांचा वेग प्रचंड वाढतो.
२) धोकादायक स्थितीतही काम करणे शक्य.
३) कडाक्याच्या उन्हापासून ते गोठवणक्षम तापमानातही काम करण्याची क्षमता.
४) पुनरावृत्ती असलेली कार्ये न कंटाळता करण्याची क्षमता.
५) ठरलेल्या अचूकतेने कार्य शक्य.

महत्त्व व फायदे -

  • आज भारतातील शेती ही संपूर्णपणे मानवी आणि पशुबळांच्या कष्टाने केली जाते. त्यांच्या जीवशास्त्रीय मर्यादा आहेत. त्या तुलनेमध्ये यंत्रमानव (ॲग्रीबोट) हे वेगवेगळ्या आकारामध्ये उपलब्ध होऊ शकतात. गरजेनुसार अगदी कीटकांच्या, पक्ष्यांच्या, माणसांच्या आकाराचेही यंत्रमानव विविध उद्योगांमध्ये वापरले जातात. आवश्यकतेनुसार त्यांचा वापर शेतकरी करू शकतात.
  •  प्रारंभिक किमती जास्त असल्या तरी भविष्यात जसजसा त्यांचा वापर वाढत जाईल, तसे ते कमी किमतीतही उपलब्ध होत जातील.
  •  यामध्ये विविध गोष्टींसाठी सेन्सर असल्यामुळे यंत्र खराब होण्याची शक्यता कमी असते. परिणामी, देखभाल, दुरुस्तीवरील खर्च अत्यंत कमी राहू शकतो.

शेतीत उपयुक्तता
कापणीसाठी व कलमासाठी.
मशागतीसाठी. (लेव्हलिंगपासून नांगरणीपर्यंतची सर्व कामे.)
फवारणी.
स्वयंचलित पेरणी.
पिकांची काढणी किंवा वेचणी.
पिकांना सिंचन, खते देणे.

यंत्रमानवाचे घटक ः

१) सेन्सर ः हे साधन वेगवेगळ्या दुव्यांना (उदा. आवाज, दाब, प्रकाश, हालचाल इ.) योग्य ते प्रतिसाद देते. उदा. प्रॉक्झिमिटी सेन्सर, टच सेन्सर, सॉईल मॉइश्‍चर सेन्सर, एअर फ्लो सेन्सर, टेंपरेचर सेन्सर, ऑप्टिकल सेन्सर, इलेक्ट्रोकेमिकल सेन्सर, माइक्रोफोन्स, कॅमेरा, कार्यवाहक
२) प्रत्यक्ष कामांसाठी, स्थिरतेसाठी आवश्यक ते यांत्रिकी घटक ः यात यंत्रमानवाची जोडणी कामाच्या स्वरूपानुसार योग्य ते रूप दिले जाते. उदा. एन्ड इफेक्टर, ग्रीप्ट मॅन्युप्युलेटर, नट बोल्ट, रोबोट चॅसिस, पंप, क्लॅम्प, बॉडी किंवा फ्रेम, ड्राइव्ह ट्रेन इ.
३) कामे करण्यासाठी आवश्यक ती ऊर्जा पुरवणारे घटक ः विद्युत ऊर्जेची उपलब्धता करणारी उपकरणे, किंवा वाहून तिथपर्यंत नेणारी उपकरणे. उदा. स्विचेस, डीसी मोटार, इलेक्ट्रॉनिक कीट, वीजपुरवठा इ.

तनजीम खान, ८०८७२२२८४८‍
(कनिष्ठ अभियंता - यांत्रिकी, नाहेप-कास्ट, वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ, परभणी.)


इतर टेक्नोवन
इलेक्ट्रिक वाहने डिझेल वाहनांशी नक्कीच...डिझेल इंजिनवर चालणारी वाहने आणि शेतीपयोगी...
जमीन सपाटीकरणासाठी लेझर लॅंड लेव्हलरट्रॅक्टरचलित लेझर मार्गदर्शित लेव्हलरमध्ये...
सायकलचलित गिरणीमुळे घरगुती पीठ मिळवणे...नागपूर : उत्तर प्रदेश राज्यातील गोरखपूर येथील...
कोकरांच्या वेगवान वाढीसाठी मिल्क...मेंढ्यांच्या मांसाला वाढणारी मागणी पुरवण्यासह...
निचऱ्यासाठी मोल नांगर, सबसॉयलरभारी काळ्या जमिनीमधून प्रभावी निचरा होण्यासाठी...
पीकविषयक माहितीसाठी मोबाईल ॲपकोणत्याही ॲपची उपयुक्तता ही त्यामध्ये असलेली...
मालमत्ता मोजणीसाठी आधुनिक तंत्रज्ञानाचा...पंचायतराज मंत्रालयाच्या प्रस्तावानुसार तयार...
शेती व्यवस्थापनात सेन्सर तंत्रज्ञानड्रोनमधील सेन्सर हे पिकांची स्थिती किंवा...
ऊस पिकासाठी ठिबक सिंचन पद्धतीचा वापरउसासाठी योग्य ठिबक सिंचन शक्यतो १६ मी.मी....
रेशीम उत्पादकाने सुरू केली कच्चा धागा...सातारा जिल्ह्यातील अंतवडी येथील सूरज महेंद्र...
सौरऊर्जेवरील वैशिष्ट्यपूर्ण स्वयंचलित...पीक संरक्षणाच्या  खर्चात वाढ होत असून,...
सूक्ष्म सिंचनामध्ये स्वयंचलित यंत्रणासूक्ष्म सिंचनामुळे पाण्याची मोठ्या प्रमाणात बचत...
सीआयसीआर’ने विकसित केली कापूस वेचणी बॅग नागपूर ः कापूस वेचणीतील महिलांचे श्रम कमी व्हावे...
बटाटा साठवणीत हवा खेळती ठेवणारी प्रणालीदक्षिण कर्नाटकमध्ये सामान्यतः सरासरी तापमान कमाल...
पेंढा कापणी, गोळा करणारे ‘स्ट्रॉ कंबाइन...अलीकडे विविध पिकांच्या काढणीसाठी कंबाइन...
कच्च्या हळदीपासून भुकटी करण्याचे वेगवान...* १२ ते २४ तासांत ओल्या हळदीपासून भुकटी शक्य *...
सेंद्रिय शेतीचे तंत्र केले आत्मसातआगर (ता. डहाणू, जि. पालघर) येथील चंद्रकांत पाटील...
कृषी क्षेत्रामध्ये महिला अनुकूल यंत्रे...प्रत्येक क्षेत्रामध्ये महिलांचे योगदान कौतुकास्पद...
हरितगृहावरील पांढरा थर शेवंती पिकाला...शेवंतीसारख्या प्रकाशासाठी संवेदनशील पिकामध्ये...
ग्रामीण उत्पादनांच्या विक्रीसाठी ऑनलाइन...मोबाईल हाती आला तरी अद्याप शेतकरी व ग्रामीण...