agriculture stories in marathi agrowon देशी कपाशीतील संशोधनाची शंभरीstraight cotton varieties research station at 100 years | Agrowon

देशी कपाशीतील संशोधनाची शंभरी

डॉ. अशोक ढवण
शनिवार, 7 डिसेंबर 2019

परभणी येथील कापूस संशोधन केंद्र, मेहबूब बागची स्थापना देशी कापसाचे संशोधन व विस्तार करण्यासाठी सन १९१८ मध्ये निजाम राजवटीत करण्यात आली. या संशोधन केंद्राच्या स्थापनेला आज (ता. ७ डिसेंबर) १०० वर्ष पूर्ण होत आहेत. त्या निमित्ताने झालेल्या संशोधनाचा घेतलेला आढावा. 
 

परभणी येथील कापूस संशोधन केंद्र, मेहबूब बागची स्थापना देशी कापसाचे संशोधन व विस्तार करण्यासाठी सन १९१८ मध्ये निजाम राजवटीत करण्यात आली. या संशोधन केंद्राच्या स्थापनेला आज (ता. ७ डिसेंबर) १०० वर्ष पूर्ण होत आहेत. त्या निमित्ताने झालेल्या संशोधनाचा घेतलेला आढावा. 
 

मेहबूब बाग येथील कापूस संशोधन केंद्राने मागील १०० वर्षांत केलेल्या संशोधनामुळे देशी कापसाच्या धाग्याची लांबी १७ ते १८ मिमी पासून ३२ मिमीपर्यंत वाढविण्यात यश आले आहे. त्याचबरोबर अधिक उत्पादन व अन्य गुणधर्मात सरस असणारे वाण विद्यापीठ शेतकऱ्यांच्या सेवेत देण्यासाठी सक्षम झाले आहे. यामध्ये डॉ. एल. ए. देशपांडे यांचे संशोधन विशेष उल्लेखनीय आहे.

संशोधन केंद्राच्या उपलब्धी 

  •    विद्यापीठ स्थापनेपूर्वी या कापूस संशोधन केंद्रामार्फत देशी कापसाचे गावरानी १२, गावरानी २२ व गावरानी ४६ हे वाण विकसित करण्यात आले. परंतु, या वाणांची एकरी उत्पादकता कमी होती. 
  •    विद्यापीठ स्थापनेनंतर देशी कापसाची उत्पादकता, धाग्यांची लांबी व इतर गुणधर्म वाढविण्यावर संशोधन करण्यात आले. १९८० मध्ये देशी कापसाचा पीए ३२ (एकनाथ) हा वाण कोरडवाहू लागवडीसाठी प्रसारित केला. 
  •    या वाणाची हेक्टरी उत्पादकता १० ते ११  क्विंटल होती. सन २०१२ मध्ये पीए ०८ हा तंतूविरहीत सरकी असणारा, तेलाचे अधिक प्रमाण व तेलात गॉसिपॉल या हानिकारक रासायनिक घटकाचे प्रमाण कमी असणारा वाण विकसित केला. सन २०१३ मध्ये पीए ५२८ हा रुईचा अधिक उतारा तसेच २७ ते २८ मिमी धाग्याची लांबी असणारा वाण विकसित करण्यात आला. हे सर्व देशी कापसाचे वाण कोरडवाहू लागवडीस योग्य आहेत तसेच रसशोषक किडींना प्रतिकारक आहेत. 
  •    या केंद्रामार्फत २०१८ मध्ये पीए ७४० हा वाण मराठवाड्यासह  आंध्रप्रदेश, कर्नाटक, तमिळनाडू, तेलंगणा या राज्यांसाठी प्रसारित करण्यात आला आहे. त्याच्या धाग्यांची लांबी २८ ते २९ मिमी आहे. 
  •    सन २०१९ मध्ये अखिल भारतीय सामन्वयित कापूस सुधार प्रकल्पाद्वारे पीए ८१२ हा वाण प्रसारित करण्यात आला. सर्वात जास्त धाग्याची लांबी व मजबुती असलेला हा देशी कापसाचा वाण आहे. 

जागतिक संशोधन 

  •  पूर्वी देशी -कापसाची उत्पादकता कमी होती. देशी कपाशीतील पैदास आणि संशोधनातून उत्पादकतेमध्ये वाढ झाली.
  •  बोंडाचा आकार पूर्वी लहान होता. संशोधनातून अमेरिकन कपाशी सारखे गुणधर्म देशी वाणांमध्ये परिवर्तित केल्यामुळे देशी कपाशीच्या बोंडाचा आकार वाढला.
  •  पारंपरिक देशी कपाशीचा धागा निकृष्ट होता. कापूस संशोधन केंद्राने अमेरिकन प्रजातीमधील धाग्याचे सरस गुणधर्म या देशी प्रजातीमध्ये आणले. 

भारतातील सर्वप्रथम वाण

  •     पीए २५५ ः धाग्याचे सरस गुणधर्म असणारा भारतातील सर्वप्रथम वाण (१९९९)
  •     पीए ४०२ ः देशी व अमेरिकन या प्रजातींच्या आंतरजातीय संकराद्वारे विकसित जगातील सर्वप्रथम वाण (२००८)
  •     पीए ०८ ः तंतुविरहित सरकी असणारा एकमेव वाण (२०१२)
  •     पीए ५२८ ः लांब धागा व रुईचा सर्वाधिक उतारा (३९ टक्के) असलेला देशी वाण (२०१३) 
  •     पीए ८१२ ः जगातील प्रसारित देशी वाणांमध्ये धाग्याची लांबी सर्वाधिक असणारा वाण (२०१९) 

(लेखक परभणी येथील वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठाचे  कुलगुरू आहेत.)


इतर अॅग्रो विशेष
रासायनिक अवशेषमुक्त शेती हेच भवितव्य:...नाशिक : रासायनिक खते व कीटकनाशकांच्या...
विदर्भ, कोकणात उद्यापासून पावसाचा अंदाजपुणे : राज्याच्या किमान तापमानात चढ-उतार सुरूच...
कौशल्य, कृषी, उद्योग विभाग देतील...परभणी: पंतप्रधान कौशल्य विकास योजना आणि...
शेतकरीविरोधी कायद्यांबाबत सहा महिन्यांत...पुणे : शेतकरी आत्महत्यांना पूरक ठरणारे कायदे रद्द...
राज्यातील बाजार समित्या निवडणुका पुढे...पुणे: ज्या बाजार समित्यांच्या निवडणुका...
अण्णासाहेब पाटील महामंडळाने १०००...नगर : अण्णासाहेब पाटील आर्थिक मागास विकास...
शेती, जलसंधारण अन् शिक्षणाचा घेतला वसामांडाखळी (जि. परभणी) येथील मातोश्री जिजाऊ ग्राम...
रेशीम संजीवनीरेशीम उद्योगाचा विस्तार व विकास करण्याच्या...
ऑनलाइन बॅंकिंग करताय, सावधान!आधुनिक युगात विज्ञानामुळे नवनवीन शोधांमुळे मानव...
‘पोकरा’मध्ये अखेर जबाबदाऱ्यांचे विभाजनअकोला ः पोकरा प्रकल्पाच्या अंमलबजावणीत कृषी...
कृत्रिम रेतन नियंत्रण कायदा कधी? पुणे: पशुधनाच्या आरोग्याला घातक असलेली सध्याची...
किमान तापमानात होतेय घटपुणे : गेल्या काही दिवसांपासून गायब झालेली थंडी...
सात-बारा कोरा करण्याची सुबुद्धी सरकारला...पंढरपूर, जि. सोलापूर: विधानसभा...
सरकारी पीकविमा कंपनी हवी : शेतकरी...नागपूर ः खासगी कंपन्या तयार नसतील तर केंद्राने...
साखर कारखान्यांना लवकरच ‘पॅकेज’मुंबई ः राज्यातील आजारी सहकारी साखर कारखान्यांना...
कमी दरात तूर घेऊन विकली हमीभावाने; दोन...यवतमाळ ः गेल्या हंगामात शेतकऱ्यांकडून कमी दरात...
सेंद्रिय भाजीपाल्याला तयार केले ‘...झुलपेवाडी (जि. कोल्हापूर) येथील चिकोत्रा सेंद्रिय...
शेतकरीहितालाच हवे सर्वोच्च प्राधान्यसहकार क्षेत्रात पूर्वीपासूनच काँग्रेस,...
सोशल मीडिया आणि बॅंकिंग जगात आज कोट्यवधी लोक संवाद करणे आणि माहिती...
बीड जिल्ह्यातील चिंचवडगावमध्ये...बीड: थंड प्रदेशात घेतले जाणारे स्ट्रॉबेरीचे...