agriculture stories in marathi agrowon agralekh on cooperative movement in india | Agrowon

विना `सहकार` नाही उद्धार
विजय सुकळकर
शनिवार, 17 नोव्हेंबर 2018
आता सहकारला पुन्हा लोकचळवळ बनवायचे असेल, तर प्रथमतः लोकप्रतिनिधींनी आपली मानसिकता बदलायला हवी.

ग्रामीण आणि शहरी भागांचा संतुलित विकास साधत असताना येणाऱ्या काळात सहकार ही लोकचळवळ बनेल, असा विश्वास उपराष्ट्रपती व्यंकय्या नायडू यांनी मुंबईतील एका कार्यक्रमादरम्यान नुकताच व्यक्त केला आहे. मागील दीड-दोन दशकांपासून सहकाराला उतरती कळा लागणे सुरू झाले असून, सध्या अत्यंत वाईट अवस्थेत हे क्षेत्र आहे. सहकाराचा असा ऱ्हास देश विकासाच्या दृष्टीने घातक आहे. त्यामुळे सहकार चळवळ पुन्हा उभी करावी लागेल, असे एक प्रकारे आवाहन उपराष्ट्रपतींनी केले आहे. स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर केवळ सरकारच्या भरवशावर विकास होणे शक्य नव्हते. खासगी उद्योग आपापल्या परीने उभे राहून त्यांची वाटचाल सुरू होती, परंतु त्यात देशातील सर्वसामान्य नागरिकांचा थेट सहभाग नव्हता. देशाच्या सर्वसमावेशक विकासाच्या अनुषंगाने आपण सहकार हा मधला मार्ग निवडला होता. खरे तर आपल्या राज्यात सहकाराची बीजे सुमारे १०० वर्षांपूर्वी रोवली गेली. ‘एकमेकांच्या सहकार्यातून सर्वांचाच विकास’ या संकल्पनेवर राज्यात सहकार रुजला, फुलला. १९६०, ७०, ८० ही दशके सहकाराच्या दृष्टीने अनुकूल असा काळ होता. याच काळात सहकारी साखर कारखाने, सूतगिरण्या, दूध संघ, पतसंस्था, बॅंका, खरेदी-विक्री संघ आदी शेती संलग्न क्षेत्रात राज्याने उल्लेखनीय कामगिरी केली. याचा फायदा सहकाराशी संबंधित सर्वांनाच झाला. राज्यातील सहकाराचा आदर्श पुढे देशभर
पोचला.

सर्वांसाठी तळमळीने काम करणारे कार्यकर्ते जोपर्यंत सहकारात होते, तोपर्यंत सहकार चळवळीला देशभर भरभराट लाभली होती. सर्वांच्या हितापेक्षा स्वहित जपण्यास सहकारात सुरवात झाली, राजकारणाची कीड लागली आणि या किडीने सहकारला गिळंकृत केले. आज सहकार क्षेत्रातील बहुतांश संस्था आजारी आहेत. काही संस्था बंद पडल्या तर अनेक बंद पडण्याच्या मार्गावर आहेत. नवीन आर्थिक धोरण, मुक्त अर्थव्यवस्थेचा रेटाही सहकारला सहन झाला नाही. याच काळात सहकारला असलेला सरकारचा आधारही काढून घेण्यास सुरवात झाली. पूर्वी राष्ट्रीय सहकारी विकास महामंडळातर्फे सहकारी संस्थांना कर्ज मिळत होते. या कर्जाची हमी सरकार घेत होते. शासनाकडूनही अनेक सहकारी संस्थाना मोठे भागभांडवल, अनुदान मिळत होते. हे सर्व आता कमी झाले आहे, किंबहुना बंदच झाले आहे. विशेष म्हणजे बदलत्या काळानुसार सहकारने तंत्रज्ञानाचा अवलंब केला नाही. आपले मनुष्यबळ प्रशिक्षित केले नाही. या सर्वांचा परिपाक म्हणजे आपल्या राज्यात, देशात सहकार चळवळ मोडकळीस आली आहे.

आता सहकारला पुन्हा लोकचळवळ बनवायचे असेल तर प्रथमतः लोकप्रतिनिधींनी आपली मानसिकता बदलायला हवी. सहकार म्हणजे स्वाहाकार नसून सहकार म्हणजे सर्वांचा उद्धार हे लक्षात घ्यायला हवे. सहकारात जलद निर्णय होत नाहीत, कामे गतीने मार्गी लागत नाहीत, हे सत्य असून, शासन आणि प्रशासनाने अनुक्रमे कायदे-नियमावलीत दुरुस्ती आणि कामकाजात बदल करून सहकारला गतिमान करावे. शासनाने सहकारच्या भागभांडवलात वाढ करावी. सहकारी संस्थांनीसुद्धा तंत्रज्ञानाचा अवलंब आणि मनुष्यबळास प्रशिक्षित करून सरकारी तसेच खासगी क्षेत्राशी स्पर्धा वाढवायला हवी. असे झाले तरच सहकारी चळवळीला लोकचळवळीचे स्वरूप प्राप्त होऊन या क्षेत्राची पुन्हा भरभराट पाहावयास मिळेल.

इतर अॅग्रो विशेष
युवा कृषी कौशल्य विकासासाठी सहकार्य करारपुणे ः आंतरराष्ट्रीय युवा कौशल्य दिनाचे औचित्य...
महाराष्ट्राला ‘स्किल कॅपिटल' बनवावेः...मुंबई ः महाराष्ट्र शासनाच्या छत्रपती राजाराम...
कोकण, घाटमाथ्यावर हलक्या सरींचा अंदाज पुणे ः  उत्तर भारतामध्ये असलेल्या कमी...
तीन हजार शेतकऱ्यांच्या मूल्यांकनाचा...कोल्हापूर ः कृषी कौशल्य विकास प्रशिक्षण पूर्ण...
सांगली जिल्ह्यातील द्राक्ष उत्पादकांचे...सांगली : जिल्ह्यातील एक हजारांवर द्राक्ष उत्पादक...
कर्जमाफीतील तक्रार निवारणासाठी समिती...पुणे ः छत्रपती शिवाजी महाराज शेतकरी सन्मान...
विविध तंत्रांच्या वापरातून प्रयोगशील...भोसी (जि. हिंगोली) येथील गोरखनाथ हाडोळे विविध...
उत्कृष्ठ व्यवस्थापनातून खरीप कांद्याचे...बुलडाणा जिल्ह्यातील डोणगाव येथील आखाडे कुटुंबाने...
‘पक्षाघाता’च्या साथीत कायदा बासनात"व्हेन मेन आर प्युअर लॉज आर युजलेस. व्हेन मेन आर...
चिंता वाढविणारी उघडीपराज्यात मॉन्सूनच्या पावसाचा काहीसा जोर कमी झाला...
ऊन-सावल्यांच्या खेळात पावसाची दडी;...पुणे : मॉन्सून सक्रिय नसल्याने राज्याच्या बहुतांश...
पीकविम्यासाठी आतापर्यंत साडेतीन लाख...पुणे  : पंतप्रधान पीकविमा योजनेसाठी चालू...
कमी खर्चात वाइननिर्मितीचे तंत्र विकसित...पुणे : महाराष्ट्र विज्ञान वर्धिनीच्या आघारकर...
शेंगासोबतच शेवग्याची पावडर ठरतेय...संपूर्ण २० एकर क्षेत्रांमध्ये शेवगा लागवडीचा...
मराठवाड्यात दुष्काळाची धग कायमऔरंगाबाद : पावसाळा सुरू होऊन महिना उलटला,...
मराठा उमेदवारांच्या खुल्या प्रवर्गातील...मुंबईः मराठा आरक्षणाला स्थगिती असताना खुल्या...
मराठवाड्यात ४८ टक्‍के पेरणी; पिके...औरंगाबाद : मराठवाड्यातील खरिपाच्या ४९ लाख ९६...
बिस्किटउद्योगातून आर्थिक प्रगतीमौजे सांगाव (ता. कागल, जि. कोल्हापूर) येथील...
शेती, शिक्षण अन् ग्रामविकासात ‘वसुधा’...धुळे येथील वन्य सुस्थापन धारा (वसुधा) ही...
।। जातो माघारी पंढरीनाथा । तुझे दर्शन...पंढरपूर, जि. सोलापूर सावळ्या विठुरायाचे दर्शन आणि...