agriculture stories in marathi agrowon agralekh on farm ponds | Agrowon

शेततळे की गळके भांडे
विजय सुकळकर
बुधवार, 26 जून 2019

बहुतांश शेतकरी शेताच्या खराब भागात मग तो उंचावर असला तरी, त्या ठिकाणी शेततळे घेतात. अशा शेततळ्यात पाणीच येत नाही. त्यामुळे ते जमिनीत झिरपणे आणि त्यापासून संरक्षित सिंचन हे दोन्ही उद्देश साध्य होत नाहीत.
 

मा  गेल त्याला शेततळे योजनेची सांगड रोजगार हमी योजनेशी घालून राज्य शासनाचे ५० हजार अधिक मनरेगातून ४५ हजार असे ९५ हजार रुपये अनुदान शेततळ्यासाठी आता मिळणार असल्याचे मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी नुकतेच स्पष्ट केले आहे. शेततळ्याच्या आकारमानानुसार ५० हजारांपासून ते दीड लाखापर्यंत खर्च येतो. मात्र, त्यासाठी अगोदर केवळ २२ हजार ते ७० हजार, अर्थात जेमतेम निम्मेच अनुदान मिळत होते. शेततळ्यासाठीचे अनुदान एक लाखापर्यंत करा, अशी शेतकऱ्यांची मागणी मागील अनेक वर्षांपासूनची होती. ९५ हजार रुपये अनुदान मिळणार असल्याने ही मागणी आता जवळपास पूर्ण झाली, असेच म्हणता येईल. अनुदानाची रक्कम वाढली तरी शेततळे खोदाईसाठी शेतकऱ्याला अगोदर खर्च करावा लागतो. दुष्काळ, नापिकीमुळे राज्यातील बहुतांश शेतकरी शेततळ्यासाठीचा खर्च अगोदर करू शकत नाहीत. त्यामुळे अनुदान वाढवीत असताना ते टप्प्याटप्प्याने शेतकऱ्यांना मिळाले तर शेततळे करण्यासाठी अनेक शेतकरी पुढे येतील.

राज्यात मागेल त्याला शेततळे अशी योजना असली तरी, जिल्हानिहाय उद्दिष्टे दिली जातात. अनेक जिल्ह्यांत उद्दिष्टापेक्षा कमी अर्ज आले असताना त्यातूनही अत्यंत कमी शेततळ्यांचे काम पूर्ण होते. सुरवातीला या योजनेला प्रतिसाद मिळत नव्हता; परंतु आता निकषांमध्ये थोडे बदल केल्यामुळे बऱ्यापैकी प्रतिसाद मिळतोय. राज्यात एक लाख ६० हजारहून अधिक शेततळी निर्माण झाली असून, दोन लाख ३० हजार शेततळ्यांची आखणी करून ठेवण्यात आली असल्याचेही मुख्यमंत्री सांगतात. खरे तर राज्यात किती शेततळी झाली याला काहीच अर्थ नाही. खोदलेल्या किती शेततळ्यांमध्ये पाणी साठलेले आहे, साठलेले किती पाणी भूगर्भात जिरले, अथवा या पाण्याचा उपयोग संरक्षित सिंचनासाठी किती झाला, याचा आढावा घेतला तर बहुतांश शेततळी ही गळकी भांडी असल्याचे दिसून येते. 

राज्यातील अनेक शेततळ्यांचे काम तांत्रिकदृष्ट्या योग्य पद्धतीने पूर्ण केले जात नाही. इनलेट-आउटलेटचे शेततळे जमिनीच्या उताराकडे खोलगट भागात व्हायला हवीत. पावसाळ्यात शेतातून वाहणारे पाणी अशा शेततळ्यांत अडावे, अडलेले पाणी भूगर्भात जिरावे, अशी याची संकल्पना आहे. परंतु बहुतांश शेतकरी शेततळ्यासाठी जागेची योग्य निवड करीत नाहीत. शेताच्या खराब भागात मग तो उंचावर असला तरी, त्या ठिकाणी शेततळे घेतात. अशा शेततळ्यात पाणीच येत नाही. त्यामुळे ते जमिनीत झिरपणे आणि त्यापासून संरक्षित सिंचन हे दोन्ही उद्देश साध्य होत नाहीत. अशा वेळी कृषी विभागाकडून शेतकऱ्यांना योग्य ते मार्गदर्शन व्हायला हवे. परंतु त्यांच्यावरही उद्दिष्टपूर्तीचा बडगा असतो. त्यामुळे कुठेही करा, पण शेततळे करा, अशा मानसिकतेतून ते याकडे दुर्लक्ष करतात. इनलेट-आउटलेटच्या काही शेततळ्यांत पाणी आले तरी खडकाच्या प्रकाराचा अभ्यास न झाल्यामुळे ते जमिनीत झिरपण्याऐवजी बाष्पीभवनाद्वारे उडून जाते. काही शेतकऱ्यांनी शेततळ्यात साठलेल्या पाण्याचा उपयोग संरक्षित सिंचनासाठी करायचे ठरविले, तर तिथे विजेचा पुरवठा नसतो. विजेसाठी मागणी केली तरी त्याचा पुरवठा वेळेवर होत नाही. काही शेतकरी प्लॅस्टिक अस्तरीकरणाचे शेततळे करतात. विहीर अथवा बोअरवेलमध्ये पाणी उपलब्ध असताना ते अशा शेततळ्यांत साठवून ठेवून नंतर त्याचा उपयोग शेतीसाठी केला जातो. याकरिता शेततळे खोदाई आणि प्लॅस्टिक अस्तरीकरणासाठी अनुदान मिळते. अशा शेततळ्यांचा बऱ्यापैकी उपयोग सिंचनासाठी होतो; परंतु यांची संख्या तुलनेने खूपच कमी आहे. त्यातच मागील काही वर्षांपासून तीव्र पाणीटंचाईने यात पाणी साठविण्यापासून ते त्याचा सिंचनासाठी वापर करणे अधिक कठीण आणि खर्चिकही ठरत आहे. त्यामुळे येथून पुढे करण्यात येणाऱ्या शेततळ्यांमध्ये केवळ पैसाच नाही, तर पाणीही जिरेल, याची काळजी शासनाने घ्यायला हवी. 

इतर अॅग्रो विशेष
युवा कृषी कौशल्य विकासासाठी सहकार्य करारपुणे ः आंतरराष्ट्रीय युवा कौशल्य दिनाचे औचित्य...
महाराष्ट्राला ‘स्किल कॅपिटल' बनवावेः...मुंबई ः महाराष्ट्र शासनाच्या छत्रपती राजाराम...
कोकण, घाटमाथ्यावर हलक्या सरींचा अंदाज पुणे ः  उत्तर भारतामध्ये असलेल्या कमी...
तीन हजार शेतकऱ्यांच्या मूल्यांकनाचा...कोल्हापूर ः कृषी कौशल्य विकास प्रशिक्षण पूर्ण...
सांगली जिल्ह्यातील द्राक्ष उत्पादकांचे...सांगली : जिल्ह्यातील एक हजारांवर द्राक्ष उत्पादक...
कर्जमाफीतील तक्रार निवारणासाठी समिती...पुणे ः छत्रपती शिवाजी महाराज शेतकरी सन्मान...
विविध तंत्रांच्या वापरातून प्रयोगशील...भोसी (जि. हिंगोली) येथील गोरखनाथ हाडोळे विविध...
उत्कृष्ठ व्यवस्थापनातून खरीप कांद्याचे...बुलडाणा जिल्ह्यातील डोणगाव येथील आखाडे कुटुंबाने...
‘पक्षाघाता’च्या साथीत कायदा बासनात"व्हेन मेन आर प्युअर लॉज आर युजलेस. व्हेन मेन आर...
चिंता वाढविणारी उघडीपराज्यात मॉन्सूनच्या पावसाचा काहीसा जोर कमी झाला...
ऊन-सावल्यांच्या खेळात पावसाची दडी;...पुणे : मॉन्सून सक्रिय नसल्याने राज्याच्या बहुतांश...
पीकविम्यासाठी आतापर्यंत साडेतीन लाख...पुणे  : पंतप्रधान पीकविमा योजनेसाठी चालू...
कमी खर्चात वाइननिर्मितीचे तंत्र विकसित...पुणे : महाराष्ट्र विज्ञान वर्धिनीच्या आघारकर...
शेंगासोबतच शेवग्याची पावडर ठरतेय...संपूर्ण २० एकर क्षेत्रांमध्ये शेवगा लागवडीचा...
मराठवाड्यात दुष्काळाची धग कायमऔरंगाबाद : पावसाळा सुरू होऊन महिना उलटला,...
मराठा उमेदवारांच्या खुल्या प्रवर्गातील...मुंबईः मराठा आरक्षणाला स्थगिती असताना खुल्या...
मराठवाड्यात ४८ टक्‍के पेरणी; पिके...औरंगाबाद : मराठवाड्यातील खरिपाच्या ४९ लाख ९६...
बिस्किटउद्योगातून आर्थिक प्रगतीमौजे सांगाव (ता. कागल, जि. कोल्हापूर) येथील...
शेती, शिक्षण अन् ग्रामविकासात ‘वसुधा’...धुळे येथील वन्य सुस्थापन धारा (वसुधा) ही...
।। जातो माघारी पंढरीनाथा । तुझे दर्शन...पंढरपूर, जि. सोलापूर सावळ्या विठुरायाचे दर्शन आणि...