agriculture stories in marathi Clean & microbes free milk mission | Agrowon

स्वच्छ दूध उत्पादनाची तत्त्वे

डॉ. विवेक गोंगल
मंगळवार, 30 जून 2020

दूध उत्पादनामध्ये भारताने आघाडी घेतली असली तरी स्वच्छ दुधाच्या बाबतीत आपल्याला प्रचंड काम करावे लागणार आहे. दूध काढण्यापासून संकलन, वाटपापर्यंत प्रत्येक टप्प्यावर स्वच्छतेला प्राधान्य द्यावे लागणार आहे.

दूध उत्पादनामध्ये भारताने आघाडी घेतली असली तरी स्वच्छ दुधाच्या बाबतीत आपल्याला प्रचंड काम करावे लागणार आहे. दूध काढण्यापासून संकलन, वाटपापर्यंत प्रत्येक टप्प्यावर स्वच्छतेला प्राधान्य द्यावे लागणार आहे.

केवळ दूध उत्पादन वाढवण्याकडे आपले सर्व लक्ष एकवटले आहे. मात्र, स्वच्छ दूध उत्पादनाची सर्व तंत्रज्ञान अंगीकारणे आणि अवलंबणे अत्यावश्यक ठरणार आहे. त्यावरच व्यवसायाचे आर्थिक गणित अवलंबून असते. स्वच्छ दूध उत्पादनात रोगजंतूविरहित दुधाची मागणी सर्वत्र होऊ लागली आहे. गायीच्या दूध हे कितीही पोषक असले तरी त्यात अस्वच्छतेमुळे हानिकारक सूक्ष्मजीव असल्यास त्याचा फायदा होणार नाही. भविष्यात जंतूविरहित दुधाची मागणी दिवसेंदिवस वाढत जाणार आहे. गॅट करारामुळे एप्रिल २००४ नंतर पाश्चराईज्ड ग्रेडचे दूध म्हणजे प्रति मिलिलीटर दुधात जास्तीत जास्त ३०,००० जंतू असा निकष आहे. यापेक्षा अधिक जंतू आढळल्यास असे दूध एकतर नाकारले जाईल किंवा त्याचे दर कमी मिळतील. जागतिक स्पर्धेत दूध व्यवसाय टिकणे कठीण होईल.

मोठ्या गोठ्यामध्ये व्यावसायिक दूध उत्पादनात हाताने दूध काढण्याऐवजी दूध संकलन यंत्राचा वापर गरजेचा बनत आहे. यामुळे मनुष्यबळामध्ये बचत होण्यासोबतच स्वच्छताही शक्य होते.

दूध संकलनातील महत्त्वाच्या बाबी :

  1. जनावरांचा गोठा आणि दूध काढण्याची जागा शक्यतो वेगळी असावी.
  2. दूध काढताना आसपासचा परिसर स्वच्छ ठेवावा.
  3. दुभती जनावर वेगळी करून त्यांच्या कमरेचा भाग, मागील मांड्या, शेपटी यावरून खरारा करावा.
  4. कोमट पाण्यात अगदी कमी प्रमाणात पोटॅशिअम परमॅंगनेटचे खडे टाकून तयार केलेल्या सौम्य द्रावणाने दुभत्या जनावरांची कास व सड धुवावेत.
  5. कास आणि सड स्वच्छ फडक्याने किंवा टॉवेलने पुसून स्वच्छ करावेत. यामुळे रक्ताभिसरण वाढून दुधाळ जनावर तरतरीत होते.
  6. दूध संकलकाने स्वतःचे हात पोटॅशिअम परमॅंगनेटच्या द्रावणाने स्वच्छ धुणे.
  7. प्रत्येक सडातील पहिल्या दोन-तीन धारा स्वतंत्र कपात काढाव्यात. नंतरच दुधाच्या भांड्यात दूध काढावे. कपात काढलेले दूध (२० ते २५ मिली) फेकून द्यावे. कारण त्यात जंतूचे प्रमाण जास्त असते.
  8. दूध काढण्याची प्रक्रिया पूर्ण मूठ पद्धतीने सुमारे सात ते आठ मिनिटांत पूर्ण करावी.
  9. दूध काढण्यासाठी विशिष्ट आकाराची भांडी वापरावीत.
  10. दूध काढताना जनावरांस शक्यतो वाळलेली वैरण, घास खायला घालू नये. फक्त अंबोण द्यावे.
  11. स्वच्छ दूध कोरड्या स्टीलच्या भांड्यात काढून घ्यावे.
  12. दूध संकलनानंतर गाय-म्हशीचे चारही सड औषधी द्रावणात बुडवून घ्यावेत.

योग्य ती स्वच्छता राखून दूध संकलन करत राहिल्यास गाय-म्हशीच्या कासेचे आरोग्य अबाधित राहते. त्यांना सुप्त स्तनदाह होण्याची शक्यता अजिबात नसते. तसेच दूध उत्पादनातही काही प्रमाणात वाढ दिसून येते.

डॉ. विवेक गोंगल, ७५०७४६६७२५
(पशुउत्पादन व व्यवस्थापन विभाग, पशुवैद्यकीय महाविद्यालय, राजेंद्रनगर, हैदराबाद.)


इतर कृषिपूरक
मिथेन उत्सर्जनावर नियंत्रणाची गरजजनावरे रवंथ करताना मोठ्या प्रमाणात मिथेन वायू...
सांसर्गिक गर्भपाताचे नियंत्रणसर्व वयोगटातील जनावरे सांसर्गिक गर्भपात आजारास...
लाळ्या खुरकूत आजाराचे नियंत्रणलाळ्या खुरकूत आजारामुळे जनावराच्या तोंडातून सतत...
गाई, म्हशींचे गाभण काळ, व्यायल्यानंतरचे...गाई, म्हशी गाभण असताना शेवटचे दिवस खूप महत्त्वाचे...
भातशेतीत कीड नियंत्रणासाठी बेडूक...भातशेतीमध्ये विविध किडींचे नैसर्गिक नियंत्रण...
गाई,म्हशीतील गर्भधारणेसाठी योग्य काळ वाढत्या दुग्धोत्पादन क्षमतेसोबतच उच्च उत्पादक गाई...
जनावरांतील फऱ्या आजाराचे नियंत्रणफऱ्या हा गायी आणि म्हशींचा तीव्र, ज्वर सूचक...
शेळ्या-मेंढ्यामधील मावा आजारमावा हा विषाणूपासून होणारा संसर्गजन्य आजार आहे....
रेशीम शेतीने दिली आर्थिक साथपांगरा शिंदे (ता.वसमत,जि.हिंगोली) येथील प्रयोगशील...
रेबीजकडे नको दुर्लक्ष...कुत्र्यांच्या चाव्यामुळे रेबीज आजाराचा प्रसार...
घटसर्पावर नियंत्रण, वाढवी दुग्ध उत्पादनघटसर्प आजार अतितीव्र आणि अत्यंत घातक आहे. बऱ्याच...
संगोपन शेळ्यांच्या स्थानिक जातींचेस्थानिक जाती नैसर्गिक निवडपद्धतीतून निर्माण...
शेतकऱ्यांना उभारी देणारी संत ज्ञानेश्‍...किनखेडा (ता.रिसोड,जि.वाशीम) येथील प्रगतशील शेतकरी...
व्यवस्थापन म्हशींच्या माजाचेदुग्ध व्यवसाय किफायतशीर होण्यासाठी म्हशीने दर १३...
सुधारीत पद्धतीने लाव्ही पक्षीपालनजपानी लाव्ही पक्षांची खाद्याची गरज फार कमी असते....
जनावरांची रक्त तपासणी महत्त्वाची...आजार करणारे रोगजंतू जनावरांच्या शरीरामधील आंतरिक...
गोठ्यातील माश्यांचे एकात्मिक व्यवस्थापनगोठ्यात होणाऱ्या अस्वच्छतेमुळे कीटकवर्गीय...
जनावरांतील परोपजिवींचे नियंत्रण...सध्याच्या काळातील परोपजिवींच्या प्रादुर्भावामुळे...
पावसाळ्यातील जनावरांचे व्यवस्थापनपावसाळ्यात मोठ्या प्रमाणात आर्द्रता वाढते आणि अशा...
दुधाळ जनावरांच्या आहारात कॅल्शिअम...जनावरांच्या खाद्यामध्ये विकसित होणारी बुरशी तसेच...