agriculture stories in marathi control of uzy fly on cocoons | Agrowon

रेशीम कीटकावरील उझी माशीचे एकात्मिक नियंत्रण
एस. सी. बोकन, डॉ. पी. आर. झंवर, डॉ. डी. आर. कदम
बुधवार, 25 सप्टेंबर 2019

रेशीम कीटक व अळीवर उपजीविका करणारी परोपजीवी कीड म्हणजे उझी माशी (शा. नाव - एक्झोरिस्टा बॉम्बीस) होय. या उझी माशीच्या प्रादुर्भावामुळे कोषांचे ५ ते १५ टक्क्यापर्यंत नुकसान होते. कर्नाटकमध्ये प्रादुर्भावाचे प्रमाण अधिक असून, महाराष्ट्रातील काही जिल्ह्यांमध्ये प्रादुर्भाव दिसून येत आहे.

रेशीम कीटक व अळीवर उपजीविका करणारी परोपजीवी कीड म्हणजे उझी माशी (शा. नाव - एक्झोरिस्टा बॉम्बीस) होय. या उझी माशीच्या प्रादुर्भावामुळे कोषांचे ५ ते १५ टक्क्यापर्यंत नुकसान होते. कर्नाटकमध्ये प्रादुर्भावाचे प्रमाण अधिक असून, महाराष्ट्रातील काही जिल्ह्यांमध्ये प्रादुर्भाव दिसून येत आहे.

महाराष्ट्र राज्यात तुतीची लागवड व रेशीम शेतीचे प्रमाण वाढत आहे. या रेशीम कीटक व अळीवर प्रादुर्भाव करणाऱ्या उझी माशीमुळे ऑगस्ट २०१८ मध्ये परभणी जिल्ह्यातील पूर्णा व गंगाखेड तालुक्यांत काही तुरळक ठिकाणी नुकसान झाले होते. मात्र, राज्यातील हवामान उष्ण आणि कोरडे असल्यामुळे उझी माशीचा प्रादुर्भाव कर्नाटक राज्याच्या तुलनेत कमी आहे.

उझी माशीचा प्रादुर्भाव वर्षभर आढळतो. बदलत्या पर्जन्यमान, तापमान आणि आर्द्रतेनुसार उझी माशीची अंडी देण्याची आणि अंडी फुटण्याची क्षमता बदलते. खरीप हंगामात ऑक्टोबरपर्यंत प्रादुर्भाव जास्त राहतो.
नुकसान कालावधी : उझी माशीचा प्रादुर्भाव वर्षभर होतो. मुख्यत्वे करून खरीप हंगामात होतो. उझी माशी जीवनक्रमातील चार अवस्था १) अंडी २) अळी (मॅगट) ३) कोष (प्युपा) ४) प्रौढ माशी.

नुकसानीचा प्रकार : उझी माशी एक किंवा दोन पांढऱ्या दुधाळ रंगाची, टाचणीच्या डोक्याच्या आकाराची अंडी ४ थ्या किंवा ५ व्या वाढीच्या अवस्थेतील अळीच्या त्वचेवर अंडी घालते. उझी माशीचा अंडी उबवण काळ ४८ ते ६२ तासांचा असतो. अंडी फुटून अळ्या (मॅगट) बाहेर पडल्यानंतर तिच्या छाती जवळील हुकच्या साहाय्याने छिद्र करून रेशीम कीटकाच्या शरीरात प्रवेश करतात. त्या ठिकाणी काळा डाग पडतो. या रेशीम कीटकांच्या शरीरावरील काळ्या डागावरून उझी माशीचा प्रादुर्भाव झालेला ओळखता येतो.

उझी माशी नियंत्रण
१. प्रादुर्भावापासून बचाव पद्धत :

  • महाराष्ट्रामध्ये शक्यतो ९९ टक्के कच्चे शेडनेट संगोपनगृह आहेत. हळूहळू पक्के सिमेंट काँक्रीटमध्ये बांधकाम करून घ्यावे. सर्व खिडक्या व दरवाज्यांना नायलॉन वायर मेष जाळी संरक्षण करावे. म्हणजे उझी माशी कीटक संगोपन गृहात सरळ प्रवेश करणार नाही. संगोपनगृहात प्रवेश व्यवस्थेऐवजी बाहेर ढाळज वजा (ॲन्टीरुम) मध्ये प्रवेश करून नंतर दुस-या दरवाज्यामधून आत प्रवेश व्यवस्था असावी. उझी माशीला प्रवेशापासून मज्जाव होईल. संगेापनगृहात उंदीर प्रवेश विरहित करण्यासाठी शेडनेट बंद करावेत. कोठेही छिद्र ठेवू नये.
  • उझी माशी प्रादुर्भाव असलेल्या ठिकाणावरून उदा. कोष विक्री केलेल्या बाजारातून पोते किंवा बारदाना पुन्हा आणू नये. बारदाण्यासोबत उझी माशीचे मॅगट, प्युपा किंवा कोष येणार नाही याची खबरदारी घ्यावी.
  • उझी माशी प्रादुर्भावग्रस्त गावात एक दीड महिना कोषाचे पीक बंद ठेवावे.
  • रेशीम कीटक संगोपनगृहाचे सर्व दारे खिडक्या, नायलॉन जाळीच्या साह्याने सील बंद करून घ्यावेत.

उझी सापळा : प्रत्येक खिडकीत खालच्या बाजूस, आतून व बाहेरून छोटे पांढऱ्या रंगाचे प्लॅस्टिक ट्रे अंडीपूंज आणल्यापासून कोष काढणी म्हणजे २० दिवसापर्यंत ठेवावेत. ट्रेमध्ये १ लिटर पाण्यात एक गोळी (उझी साइड) या प्रमाणे द्रावण मिश्रण ठेवावे. दरवाजे खिडक्या नेहमी बंद ठेवाव्यात. म्हणजे उझी माशीचा शिरकाव संगोपनगृहात होणार नाही.

२. भौतिकरित्या प्रवेश अटकाव पद्धत :

  • सर्व खिडक्यांना उझी सापळे लावल्याने प्रवेश करण्याऐवजी प्रौढ उझी माशी सापळ्यात तेथेच मरते. प्रत्येक पॉकेटमध्ये १२ गोळ्या असतात.
  • संगोपनगृह, कोष खरेदी केंद्र, अंडीपूजनिर्मिती केंद्र अशा सर्व ठिकाणी मॅगट, प्युपा गोळा करून जाळून नष्ट कराव्यात. या सर्व ठिकाणी, जमिनीच्या भेगा बुजवून घ्याव्यात.
  • गोळा केलेल्या मॅगट किंवा प्युपा ०.५ टक्के डिटर्जंटच्या द्रावणात टाकून नष्ट कराव्यात. तिसऱ्या रेशीम कीटकाच्या वाढीच्या अवस्थेपासून पुढे उझी माशीचे सापळे कोष विणन काळापर्यंत ठेवावेत.
  • रेशीम कीटकांना उझी माशी नाशक गोळी किंवा सापळ्याचा त्रास होत नसून हे पर्यावरण सहयोगी तंत्रज्ञान होय.

उझी माशीची अंडी नष्ट करण्यासाठी म्हैसूर येथील केंद्रीय रेशीम संशोधन आणि प्रशिक्षण संस्थेद्वारे शिफारशीत उपाययोजना ः
अ) जैविक पद्धत : निसोलायनेक्स थायमस ही उझी माशीच्या कोषावर उपजीविका करणारी परोपजीवी कीटक आहे. एका उझी माशीच्या कोषावर ४० ते ६० निसोलायनेक्स कीटक तयार होतात. या कीटकाची पुनरुत्पादन करण्यासाठी घरमाशी (हाउस फ्लाय) च्या कोषावर परोपजीवीकरण केले जाते. अशा ५० कोषाचे एक नायलॉन नेटचे पाऊच तयार केले जाते. त्यातून १० हजार निसोलयनेक्स कीटक ३ ते ५ दिवसांत बाहेर पडतात.

ब) संगोपनगृहात परोपजीवी कीटक सोडण्याची पद्धत : रेशीम कीटकाच्या वाढीच्या ५ व्या अवस्थेत म्हणजे चौथी कात अवस्था संपल्यानंतर तिसऱ्या ते पाचव्या दिवसापर्यंत २ पाऊच निसोलयनेक्स परोपजीवी कीटक प्रती १०० अंडीपूज या प्रमाणात ठेवावेत. कोष काढणीनंतर हेच पाऊच खताच्या खड्याजवळ ठेवावेत. संचालक, रेशीम संशोधन आणि प्रशिक्षण संस्था, म्हैसूर येथून पैसे भरून निसोलायनेक्स परोपजीवी कीटक मागवता येतात.

३. सांस्कृतिक पद्धत : कोष काढणीनंतर कीटकांची विष्ठा, रॅकवर शिल्लक राहिलेल्या वाळलेल्या फांद्यापासून वेगळी करावी. रेशीम कीटकाची विष्ठा शेतात उघड्यावर किंवा खताच्या खड्ड्यावर फेकू नये. त्यात शेकडो उझी माशीच्या सुप्त अवस्था (कोष) असतात. रेशीम कीटकाची विष्ठा पॉलथीन बॅगमध्ये १५ ते २० दिवसापर्यंत बंद अवस्थेत ठेवावी. म्हणजे उझी माशी विष्ठेतून बाहेर पडणार नाही किंवा कीटकांची विष्ठा खड्ड्यात लगेच गाडून टाकावी किंवा जाळून नष्ट करावी.

वरील रासायनिक उपाय आणि जैविक उपाय एका वेळी वापर केला तर उझी माशीवर जवळपास ७७ टक्के नियंत्रण मिळवता येईल. उझीसाइड, जैविक उपाय व उझी ट्रॅप या तिन्ही उपायांचा एकाच वेळी वापर केल्यास ८४ टक्के नियंत्रण करता येईल.

बोकन. एस. सी. (पीएच. डी. स्कॉलर), ९९२१७५२०००
डॉ. डी. आर. कदम (सहयोगी प्राध्यापक), ९४२१६२१९१०

(कृषी कीटकशास्त्र विभाग, वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ, परभणी

फोटो गॅलरी

इतर कृषिपूरक
राजगिरा ः मुबलक पोषकद्रव्यांचा स्रोत अन्नप्रक्रिया उद्योगांमध्ये विविध प्रकारचे...
वर्षभर हिरव्या चाऱ्यासाठी मुरघास...सर्वसाधारणपणे ऑगस्ट ते जानेवारी महिन्यापर्यंत...
शेळ्या-मेंढ्यांतील देवी आजारदेवी आजाराचा प्रादुर्भाव झाल्याने सुरवातीला लालसर...
जनावरांच्या आहारात असावीत योग्य चिलेटेड...गाई, म्हशींकडून जास्त दूध उत्पादन,...
नियंत्रण गोचीड, कीटकजन्य आजारांचेआपल्या परिसरात टॅबॅनस/स्टोमोक्‍सीस या प्रजातींचे...
संगोपन जातिवंत गोवंशाचेआज वसुबारस... प्राचीन काळापासून या दिवशी गोधनाची...
चीक ः वासरांसाठी अमृत, मात्र दुभत्या...प्रौढ म्हशींना चीक पाजणे ही व्यवस्थापनातील चुकीची...
नंदुरबारची वैशिष्ट्यपूर्ण सातपुडी कोंबडीबाएफ संस्थेतील तज्ज्ञांनी सातपुडी कोंबड्यांच्या...
शेळ्या, मेंढ्यांमधील जिवाणूजन्य आजारशेळ्या, मेंढ्यांमध्ये आंत्रविषार, सांसर्गिक...
रेशीम कीटकावरील रोगांचे नियंत्रण रेशीम कीटकास प्रामुख्याने होणारे रोग ः  १...
रेशीम कीटकावरील उझी माशीचे एकात्मिक...रेशीम कीटक व अळीवर उपजीविका करणारी परोपजीवी कीड...
जैव-सांस्कृतिक आत्मियता जाणून डांगी...अकोले तालुक्यातील (जि. नगर) कळसूबाई- हरिश्चंद्रगड...
नावीन्यपूर्ण संकल्पना रुजवीत यशस्वी...लासलगाव (जि. नाशिक) येथील शंतनू नानासाहेब पाटील...
चावणाऱ्या माश्या, कृमींपासून जनावरांचे...सध्याच्या काळात रक्त शोषण करणाऱ्या कीटकवर्गीय...
विषारी वनस्पती, कीडनाशकांची जनावरांना...ॲस्परजीलस बुरशीची वाढ झालेला मका जनावरांच्या...
शेळ्यांसाठी गोठ्याची रचनागोठ्याचा आकार, शेळ्यांच्या संख्येनुसार ठरवावा. ऊन...
संगोपन रेशीम कीटकांचेएक एकर तुती लागवड क्षेत्रासाठी बाल्य अवस्थेसाठी...
फळे पिकवणे, धान्य साठवणुकीच्या पारंपरिक...शहादा तालुक्यात गेली तीसेक वर्षे आदिवासींसोबत काम...
परसबागेतील कोंबड्यांसाठी आरोग्य, खाद्य...केंद्रीय पक्षी संशोधन संस्था विकसित केलेल्या...
पट्टा पद्धतीनेच करा तुती लागवडतुती लागवडीसाठी सपाट, काळी, कसदार, तांबडी,...