agriculture stories in marathi Fertilizer feast and famine: Solving the global nitrogen problem  | Agrowon

नत्राच्या दुहेरी समस्यांवर मात करण्यासाठी रणनीती 

वृत्तसेवा
मंगळवार, 20 ऑगस्ट 2019

जागतिक पातळीवर नत्राचे प्रदूषण आणि शेतीसाठी खतांची उपलब्धता अशा दोन्ही पद्धतीने नत्र किंवा नायट्रोजन या विषयाकडे पाहावे लागेल. कॅलिफोर्निया डेव्हिस विद्यापीठातील संशोधकांनी या दुहेरी आव्हानाला सामोरे जाण्यासाठी पाच रणनीती ठरवल्या आहेत. त्यातून वाढत्या लोकसंख्येसाठी अन्नाची उपलब्धता करण्याबरोबरच प्रदूषणाच्या म्हणजे हरितगृह वायू उत्सर्जनाच्या समस्येवर मात करता येईल. 

जागतिक पातळीवर नत्राचे प्रदूषण आणि शेतीसाठी खतांची उपलब्धता अशा दोन्ही पद्धतीने नत्र किंवा नायट्रोजन या विषयाकडे पाहावे लागेल. कॅलिफोर्निया डेव्हिस विद्यापीठातील संशोधकांनी या दुहेरी आव्हानाला सामोरे जाण्यासाठी पाच रणनीती ठरवल्या आहेत. त्यातून वाढत्या लोकसंख्येसाठी अन्नाची उपलब्धता करण्याबरोबरच प्रदूषणाच्या म्हणजे हरितगृह वायू उत्सर्जनाच्या समस्येवर मात करता येईल. 

कृषी आणि अर्थव्यवस्थेमध्ये नत्राची साखळी अत्यंत महत्त्वाची आहे. कोणत्याही पिकाच्या उत्पादनामध्ये नायट्रोजनयुक्त खतांचा मोठा वाटा असतो. मात्र, विकसनशील देशामध्ये नत्राची कमतरता भासते, तर काही देशांमध्ये नत्राचा अतिरिक्त वापर व त्यातून उद्भवणारी प्रदूषणाच्या समस्या पुढे येत आहेत. कॅलिफोर्निया डेव्हिस विद्यापीठातील संशोधकांच्या गटाने या समस्येवर मात करण्यासाठी पाच रणनीती आखल्या आहे. त्यात 
१. नत्रयुक्त खतांचा अत्यंत काटेकोर वापर करणे आवश्यक आहे. पिकांच्या वाढीच्या योग्य अवस्थेमध्ये त्यांचा योग्य प्रमाणात वापर करणे. त्यासाठी आवश्यक त्या खास शिफारशी तयार कराव्या लागतील. 
२. आवश्यक तिथेच नत्राचा वापर करणे. 
३. पर्यावरणातील नायट्रोजन प्रदूषण कमी करणे. 
४. अन्नपदार्थ वाया जाण्याचे प्रमाण कमी करणे. 
५. शाश्वत अन्न उत्पादनांचा विचार करण्यासाठी ग्राहकांना उद्युक्त करणे. 
या विषयी अधिक माहिती देताना संशोधक बेंजामिन हौल्टन यांनी सांगितले, की नत्र हे मानवापुढे असलेले दुहेरी आव्हान आहे. त्यातील कोणत्याही एका बाजूवर लक्ष केंद्रित करून दुसऱ्याकडे दुर्लक्ष करू शकत नाही. जगातील काही लोकांकडे अन्नधान्य पिकांच्या उत्पादनासाठी आवश्यक इतकीही नत्रखते उपलब्ध नाहीत. तर दुसरीकडे मोठ्या प्रमाणात वापरामुळे व पाण्यासोबत होणाऱ्या निचऱ्यामुळे प्रदूषणाची समस्या उद्भवत आहे. 

अर्थशास्त्र ः 

सबसहारण आफ्रिका आणि लॅटीन अमेरिकेतील अनेक शेतकऱ्यांसाठी खतांच्या किमती हा वापरातील सर्वांत मोठा अडसर ठरत आहे. बाजारपेठेच्या अर्थगणितांप्रमाणे खतेनिर्मितीचा खर्च, वाहतूक आणि फायदा यांचा विचार करता त्या सामान्यांच्या आवाक्याबाहेर जात आहेत. यावर काही देशांतर्फे अनुदान देण्याचा पर्याय वापरला जात असला तरी तो अल्पकालीन फायदेशीर ठरू शकतो. प्रत्यक्ष शेतकऱ्यांपर्यंत खते पोचवण्यासाठी देशादेशांमधील धोरणांमध्ये समन्वयांची आवश्यकता आहे. शेतकरी पातळीवरही खतांचा शाश्वत व अत्याधुनिक पद्धतीने काटेकोर वापर वाढवला पाहिजे. 
यासाठी आंतरराष्ट्रीय पातळीवर धोरण त्वरित तयार करण्याची आवश्यकता आहे. काही गट उदा. आंतरराष्ट्रीय नायट्रोजन पुढाकार या सारखे काही गट यासाठी प्रयत्न करत असू, त्याला संयुक्त राष्ट्रसंघाच्या आयपीसीसी संस्थांतर्फे संशोधनात्मक पाठबळ मिळत आहे. 

उपाय ः 

  • २०५० पर्यंत १० अब्ज लोकांच्या अन्नधान्यांची सोय करण्यासाठी खतांचा वापर ४० टक्क्यांनी वाढवला पाहिजे. 
  • खतांच्या वापराच्या पद्धतीमध्ये योग्य बदल करावे लागतील. 
  • सावकाश उपलब्ध होणाऱ्या खतांचा वापर वाढवावा लागेल. 
  • विद्राव्य खतांचा वापर, नवी सेन्सर प्रणाली, ड्रोन यातून नत्राची कार्यक्षमता वाढवणे. 
  • सध्या यातील काही तंत्रे ही महागडी असून, त्यांचा वापर करण्याचे आव्हान उचलावे लागेल. यामुळे नत्राचे प्रदूषण रोखता येईल.

वाया जाणारे अन्न आणि आहार 

एकूण उत्पादित केलेल्या अन्नापैकी एक चतुर्थांश भाग हा वाया जातो. अन्नाच्या कुजण्यातून तयार होणारे मिथेन आणि नायट्रस ऑक्साइडसारखे हरितगृह वायू तापमानवाढीसाठी कारणीभूत ठरतात. प्रथम वाया जाणारे अन्न कमी करणे हे ध्येय असले पाहिजे. वाया जाणाऱ्या पण चांगल्या अन्नापासून पशुखाद्यनिर्मितीला प्राधान्य द्यावे लागेल. त्यातूनही उष्टे, खरकटे किंवा बुरशी लागलेल्या अन्नापासून कंपोस्टिंगचा विचार करावा लागेल. 
हे निष्कर्ष ‘अर्थस् फ्युचर’ या संशोधनपत्रिकेमध्ये मांडण्यात आले आहेत. 

 


इतर ताज्या घडामोडी
जालना जिल्ह्यातील दोन मंडळांत जोरदार...औरंगाबाद : मराठवाड्यातील आठही जिल्ह्यात गुरुवारी...
नाशिक जिल्ह्यात धरणांच्या पाणलोट...नाशिक : जिल्ह्यात मोठे ७, तर मध्यम १७ असे एकूण २३...
परभणी, हिंगोली जिल्ह्यांत दहा लाख...परभणी  ः महाराष्ट्र राज्य सहकारी कापूस...
नाशिक जिल्ह्यात पावसाचे जोरदार पुनरागमननाशिक : जिल्ह्यात जुलैअखेर पावसाने उघडीप...
पिंपळनेरला कांदा मार्केट सुरू करापिंपळनेर, जि.धुळे  : पिंपळनेर (ता.साक्री)...
शासकीय मका खरेदी बंदमुळे शेतकऱ्यांना...भडगाव, जि. जळगाव  : शासकीय मका खरेदिला...
बार्शीतील ४३ हजार शेतकरी दुष्काळ...मळेगाव, जि. सोलापूर  ः दीड वर्षांपूर्वी भीषण...
पावसाळी वातावरणामध्ये येणाऱ्या...सध्या द्राक्ष लागवडीखालील सर्वच भागात बऱ्यापैकी...
धिंगरी अळिंबीचे उत्पादन तंत्रधिंगरी आळिंबी ही कमी खर्चात चांगला आर्थिक फायदा...
आणखी तीन सोयाबीन बियाणे कंपन्यांविरुद्ध...अकोला : या हंगामासाठी बाजारपेठेत आणलेले...
नगर जिल्ह्यातील पॉलिहाउसधारक बेदखलनगर ः जूनमध्ये आलेल्या निसर्ग चक्रीवादळाने नगर...
ऐन श्रावणातही नाशिकचा फुलबाजार...नाशिक : धार्मिक दृष्टीने महत्त्वाचा जिल्हा...
तुरीवरील शेंगा पोखरणाऱ्या अळीचे नियंत्रणमागील काही दिवसापासून सतत ढगाळ हवामान...
राज्यात टोमॅटो १०० ते ६०० रूपये क्रेटअकोल्यात ३५० ते ६०० रुपये क्रेट अकोला...
रत्नागिरी जिल्ह्यातील नद्यांना पूर,...रत्नागिरी : सलग दुसऱ्या दिवशीही पावसाने...
पंढरपुरात ७ ते १३ ऑगस्ट दरम्यान...सोलापूर  : कोरोना विषाणूची साखळी तोडण्यासाठी...
फळपीक विमा निकषात बदलाची गरज :...अमरावती : जिल्ह्यामध्ये संत्रा फळपीक मोठ्या...
सातारा जिल्ह्यात दमदार पाऊस सातारा : जिल्ह्यात मंगळवारी दमदार पाऊस झाल्याने...
कोयना धरण परिसरात मुसळधार पाऊस सातारा : कोयना धरण क्षेत्रात मंगळवारी मुसळधार...
कोल्हापूर बाजार समितीवर अखेर प्रशासक कोल्हापूर : नोकर भरती वरून वादग्रस्त ठरलेल्या...