agriculture stories in Marathi How plants compete for underground real estate affects climate change | Agrowon

मुळांच्या वाढीवर अन्य रोपांच्या स्पर्धेचा परिणाम तपासला

वृत्तसेवा
बुधवार, 9 डिसेंबर 2020

मुळांसाठी ऊर्जा पुरवताना वनस्पती मुळांना अन्य झाडांशी अन्नद्रव्ये मिळवण्यासाठी करावी लागणारी स्पर्धाही लक्षात घेत असल्याचे दिसून आले आहे.

वनस्पतीच्या मुळांमध्ये कार्बनची साठवण कशा प्रकारे होते, त्यावर परिणाम करणारे घटक कोणते, याचा मागोवा प्रिन्सटन विद्यापीठातील संशोधकांनी घेतला आहे. मुळांसाठी ऊर्जा पुरवताना वनस्पती मुळांना अन्य झाडांशी अन्नद्रव्ये मिळवण्यासाठी करावी लागणारी स्पर्धाही लक्षात घेत असल्याचे दिसून आले आहे. जेव्हा झाडांची जास्त गर्दी असते, त्यावेळी मुळांमध्ये अधिक ऊर्जेची गुंतवणूक केली जाते. जेव्हा मुळांना अधिक स्पर्धा नसते, त्यावेळी मुळांकडे पाठवली जाणारी ऊर्जा ही कमी असते.

जागतिक पातळीवर उपलब्ध जैविक वस्तुमान ( बायोमास) आणि कार्बन यांचा विचार केला असता जमिनीवरील बायोमासपेक्षा जमिनीखालील बायोमासचे प्रमाण लक्षणीय अधिक (एकूण जैविक वस्तुमानाचा तिसरा भाग) असल्याचे दिसून येते. जमिनीमध्ये एखाद्या झाडांची मुळांची वाढ नेमक्या कशा प्रकारे होईल, याविषयी आपण सर्वसामान्यपणे अज्ञानी असतो. मात्र, शास्त्रज्ञांच्या पातळीवर मुळांच्या वाढीच्या विविध घटकांचा अभ्यास करण्याचा किंवा अंदाज लावण्याचा प्रयत्न सातत्याने होत असतो. सर्वसामान्यपणे प्रकाश संश्लेषण किंवा सूर्यप्रकाशाच्या उपलब्धतेसाठी एकमेकांशी स्पर्धा करणारी झाडे आपण नेहमी पाहत असतो. मातीमध्येही अशाच प्रकारची एक स्पर्धा अन्नद्रव्ये मिळवण्यासाठी मुळांद्वारे सातत्याने सुरू असते. या स्पर्धेसाठी आवश्यक ती ऊर्जा ही पुन्हा झाडांकडून मुळांना पुरवली जाणे आवश्यक असते. म्हणजेच आजूबाजूला असलेल्या अन्य झाडांच्या मुळांच्या स्पर्धेनुसार हे ऊर्जेचे प्रमाण कमी जास्त होत असते. प्रिन्सटन विद्यापीठातील पीएच. डी. चे विद्यार्थी किरो कॅबल व सहकाऱ्यांनी मुळांच्या जमिनीखालील या जीवनशैलीचा अभ्यास केला आहे. त्याचे निष्कर्ष सायन्स या संशोधन पत्रिकेमध्ये प्रकाशित करण्यात आले आहेत.
मुळांच्या विविध संरचना आणि त्यामध्ये झाडांद्वारे होणारी ऊर्जेची गुंतवणूक याचा अभ्यास करण्यात आला. हरितगृहामधील प्रयोगांमध्ये झाडांच्या एकट्या अवस्थेत (कमी स्पर्धेमध्ये) किंवा शेजारी अन्य झाडे असताना नोंदी व निरिक्षणे करण्यात आली. त्याविषयी माहिती देताना पर्यावरण आणि उत्क्रांती जीवशास्त्राचे प्रो. स्टिपन पॅकला यांनी सांगितले, की आजवर शास्त्रीय संशोधनापेक्षाही वेगळी निरीक्षणे त्यातून उपलब्ध होत गेली. प्रयोगामध्ये मुळांच्या संरचनांचे निरीक्षण करण्याची आम्ही एक नवीन पद्धतीही तयार केली. मातीला अजिबात धक्का न लावताही साध्या गणितीय पद्धतीने मुळांचा विस्तार जाणून घेता येतो.
कॅबल यांनी सांगितले, की वनस्पतींच्या जमिनीच्या वर असलेल्या विविध अवयवांचा मोठ्या प्रमाणात अभ्यास झाला आहे. त्यातून मोठ्या प्रमाणात बायोमास मिळवण्याचा प्रयत्नही होतो. मात्र, जमिनीखाली सर्वांत महत्त्वाचा अवयव म्हणजे मुळे, विशेषतः मुळांद्वारे साठवल्या जाणाऱ्या कार्बन या विषयी फारच कमी अभ्यास झाला आहे. मुळांच्या एकूण विस्ताराचा विचार केला असता एकूण जैविक वस्तूमानापैकी तिसरा भाग हा मुळांचा भरतो.

मुळांचे सामान्यतः दोन प्रकार पडतात. एक म्हणजे पांढरी किंवा बारीक मुळे, जी मातीतून पाणी आणि अन्नद्रव्यांचे शोषण करतात. मोठी किंवा जुनी मुळे ही अन्नद्रव्ये झाडांच्या अन्य अवयवापर्यंत पोचवण्याचे काम करतात. एकूण मुळांचे आकारमान किंवा जैविक वस्तुमान नेमके किती असावे, त्यासाठी किती ऊर्जा गुंतवायची हे त्या झाडाकडून कळत न कळत ठरवले जाते. त्यामध्ये या मुळांना अन्य झाडांशी कराव्या लागणाऱ्या स्पर्धेचाही विचार केला जात असावा. त्यानुसार दोन संभाव्य प्रारुपांचा संशोधकांनी विचार केला.

१) शेजारी झाडांसोबत सहकार्याच्या भावनेतून होणारी मुळांची वाढ व संरचना निर्मिती ः या पद्धतीमध्ये स्पर्धेची गरज नसल्यामुळे कमी प्रमाणात मुळे तयार केली जातात. त्यांची गुंतागुंत कमी राहील.
२) अन्नद्रव्यांची उपलब्धता मर्यादित असताना वनस्पतींना त्याची जाणीव होते. विशेषतः अन्य एखाद्या शेजारच्या झाडाकडून अधिक प्रमाणात अन्नद्रव्यांचे शोषण होत असल्याची स्थिती असताना. अशा स्थितीत मुळांची संरचना आखूड केली जाते. प्रत्यक्ष खोडाखालीच मुळांची वाढ करण्याची रणनीती झाडांकडून राबवली जाते.
नैसर्गिक निवडीच्या तत्त्वामध्ये दुसरी बाब अधिक वेळा घडते. प्रत्येक झाड आपल्या स्वतःच्या वाढीला प्रथम प्राधान्य देते. त्यातून तयार होणारी स्पर्धेमुळे मुळांमधील त्या वनस्पतींची गुंतवणूकही वाढते.

असे आहेत निष्कर्ष ः

  • मुळांच्या वाढीचा प्रारूप व अंदाज मिळवण्यासाठी संशोधकांनी हरितगृहामध्ये मिरची एकटी आणि जोडीमध्ये झाडे वाढवली. या दोन्ही प्रकारामध्ये मुळांची वाढ नेमक्या कशा प्रकारे होते, याचा दोन वेगवेगळ्या रंगाद्वारे नोंदी घेण्यात आल्या. त्यानंतर प्रत्येक रोपांच्या मुळांच्या संरचनेचे एकूण जैविक वस्तुमान मोजण्यात आला. त्याचा मुळे आणि फुटवे यांच्या गुणोत्तर मांडण्यात आले. त्यातून वनस्पतींने फुटवे आणि मुळे यामध्ये कशा प्रकारे गुंतवणूक केली, याचा अंदाज मिळाला. वनस्पतीने जमिनीखालील मुळांच्या वाढीसाठी ऊर्जा आणि कार्बन वापराचे प्रमाण कसे बदलले, याच्या नोंदी घेतल्या.
  • रोपे एकमेकाच्या अधिक जवळ लावली असता, त्यांच्या मुळांची वाढ अधिक वेगाने होते. त्यातून मातीखालील अन्नद्रव्यांसाठी एकमेकांशी स्पर्धा करू शकतात. रोपे जर एकमेकापासून दूर लावली तर मुळांची वाढ त्या तुलनेमध्ये कमी होते.
  • वनस्पती अन्य जातीच्या वनस्पतींसह वाढवून पाहिली. मिरची रोपांनी मुळांमध्ये स्थानिक पातळीवर अधिक गुंतवणूक केली. म्हणजेच दूरवर पसरण्याऐवजी खोडाखालीच खोलवर जाऊन अन्न मिळवले. अन्य शेजाऱ्यांच्या मुळांशी स्पर्धा कमी होईल, असे पाहिले. वास्तविक संशोधकांना एकापेक्षा जास्त वनस्पतींमध्ये अधिक स्पर्धा होऊन अन्नद्रव्यांची कमतरता भासेल, अशा अपेक्षा होती. मुळांची संरचना बदलली असली तरी त्यांचे बायोमास वाढलेले होते. मात्र, एकूण बियांचे उत्पादनाशी या बायोमासची तुलना केली असताना फारसा फरक पडला नसल्याचे स्पष्ट झाले.
  • वनस्पती हवेतील कार्बन डायऑक्साईडचे शोषण करून विविध प्रकारे वापर किंवा साठवण करते. पानांसह मुळांमध्ये कार्बनची साठवण होत असते.

इतर ताज्या घडामोडी
सोयाबीन पेंडची आयात शुल्काविना करावीनागपूर : भारतात सोयाबीन पेंडचे दर गगनाला...
दूधदरात पुन्हा दोन रुपयांची कपातनगर ः कोरोना संसर्ग वरचेवर वाढत असल्याने लॉकडाउन...
देशातील पहिले कृषी निर्यात मार्गदर्शन...पुणे ः राज्यातील शेतकरी व उदयोन्मुख...
उत्तर भारतातील कापूस लागवड पूर्णत्वाकडेजळगाव ः देशात उत्तर भारतातील कापूस लागवडीने वेग...
कृषी खात्यातील बदल्या लांबणीवरपुणे ः ऐन कोरोना कालावधीत बदल्यांचा घाट रचलेल्या...
खाद्यतेल दरात गतवर्षीपेक्षा ८० टक्के वाढनागपूर : शेंगदाण्याची निर्यात तसेच पाम तेलावरील...
पूर्व विदर्भात ४५ लाख क्विंटल धान खराब...गोंदिया : भात उत्पादक पूर्व विदर्भातील पाच...
पशुवैद्यक करणार घरपोच सेवा बंदनागपूर : पशुवैद्यकांना फ्रंटलाइन वर्कर्स व कोरोना...
सोयाबीन बियाणे निर्बंध मध्य प्रदेशकडून...पुणे ः परराज्यांत सोयाबीन बियाणे विक्रीवर निर्बंध...
‘महाबीज’चे सोयाबीन बियाणे दर ‘जैसे थे’अकोला : खरीप हंगामासाठी ‘महाबीज’ने सोयाबीन...
देशाच्या तुलनेत निम्मी साखर एकट्या...कोल्हापूर : देशाच्या साखरनिर्यात कोट्यापैकी जवळ...
‘गोकुळ’चा कल सत्तांतराकडेकोल्हापूर : अत्यंत चुरशीने झालेल्या कोल्हापूर...
‘सह्याद्री’च्या पर्वतरांगेमधून...नाशिक : सह्याद्रीच्या पर्वतरांगेत पश्‍चिम घाट...
राज्यात आंब्याचा हंगाम ऐन बहरातअकोल्यात बदाम आंबा ४००० ते ४५०० रुपये क्विंटल...
सोशल मीडियाद्वारे ६५ टन कलिंगड विक्रीपुणे : कोरोनामुळे सलग दुसऱ्या वर्षी एप्रिल...
मध्य प्रदेश सरकारकडून बियाणे विक्रीवर...पुणे ः सोयाबीन बीजोत्पादनात देशात सर्वात मोठा...
पशुखाद्य निर्मितीचा कच्चा माल दुपटीने...सांगली : पशुखाद्य तयार करण्यासाठी लागणाऱ्या...
दक्षिण भागात गारपिटीची शक्यतापुणे :  गेल्या काही दिवसांपासून उन्हाचा चटका...
परभणी जिल्ह्यात कडक निर्बंध लागूपरभणी ः  कोरोनाचा प्रसार रोखण्यासाठी...
परभणी जिल्ह्यात लघु तलावांत सरासरी १९...परभणी ः वाढते तापमान, बाष्पीभवनाचा वाढलेला वेग,...