agriculture stories in Marathi, onion seed production technique | Agrowon

तंत्र कांदा बीजोत्पादनाचे...

डॉ. शैलेंद्र गाडगे, डॉ. राजीव काळे
रविवार, 10 नोव्हेंबर 2019

बीजोत्पादनासाठी निवडलेले कांदे गोल, मध्यम किंवा मोठ्या आकाराचे असावेत. रंग आकर्षक, एकसारखा असावा. बीजोत्पादनासाठी कांदा लागवड नोव्हेंबरच्या शेवटच्या आठवड्यापर्यंत करावी. बीजोत्पादनामध्ये ठिबक सिंचनाचा वापर फयदेशीर ठरतो.

बीजोत्पादनासाठी निवडलेले कांदे गोल, मध्यम किंवा मोठ्या आकाराचे असावेत. रंग आकर्षक, एकसारखा असावा. बीजोत्पादनासाठी कांदा लागवड नोव्हेंबरच्या शेवटच्या आठवड्यापर्यंत करावी. बीजोत्पादनामध्ये ठिबक सिंचनाचा वापर फयदेशीर ठरतो.

कांदा बीजोत्पादन शास्त्रीय पद्धतीने केले नाही, तर चांगल्या प्रतीचे बियाणे तयार होत नाहीत. हे लक्षात घेऊन कांदा बीजोत्पादन करताना लागवड ते पीक व्यवस्थापन शास्त्रीय पद्धतीनेच करावे. कांदा व लसूण संशोधन संचालनालयाने भीमा डार्क रेड, भीमा रेड, भीमा राज, भीमा सुपर, भीमा शक्ती, भीमा किरण, भीमा लाइट रेड, भीमा शुभ्रा, भीमा श्‍वेता आणि भीमा सफेद या कांद्याच्या जाती विकसित केल्या आहेत. बीजोत्पादनासाठी उत्तम प्रतीच्या कांद्यांची निवड करणे आवश्यक असते. बऱ्याच वेळा शेतकरी चांगल्या कांद्यांची बाजारात विक्री करतात आणि खराब कांदे बीजोत्पादनासाठी वापरतात. त्यामुळे नवीन पिढीमध्ये अनेक वैगुण्ये वाढीला लागतात.
बीजोत्पादनाच्या दृष्टीने कांदा हे पीक तापमानास अत्यंत संवेदनशील आहे. परागीकरणाच्या वेळी तापमान ३५ अंश सेल्सिअसपेक्षा जास्त वाढल्यास मधमाश्यांचा वावर कमी होतो. परिणामी, बीजोत्पादन कमी होते. तापमानाव्यतिरिक्त बीजोत्पादनासाठी स्वच्छ सूर्यप्रकाशदेखील आवश्यक असतो. स्वच्छ सूर्यप्रकाश आणि कोरडे हवामान, यामुळे फलधारणा चांगली होते. ढगाळ हवामान किंवा पावसामुळे रोगांचे प्रमाण वाढते.

जमीन ः

  • पाण्याचा चांगला निचरा होणारी मध्यम ते भारी जमीन निवडावी. चोपण किंवा क्षारयुक्त जमिनीत चांगले उत्पादन येत नाही.
  • हलक्या किंवा मुरमाड जमिनीत बीजोत्पादन घेऊ नये. अशा जमिनीत फुलांचे दांडे कमी निघतात. बी कमी प्रमाणात तयार होते.

मातृकांद्यांची निवड आणि लागवड ः

  • लागवडीसाठी मातृकांद्याची निवड काळजीपूर्वक करावी. कारण, तयार होणाऱ्या बीजाची शुद्धता आणि गुणवत्ता प्रत्येक पिढीतील कांदानिवडीवर अवलंबून असते.
  • लागवडीसाठी चपटे किंवा जाड मानेचे कांदे वापरू नयेत. कांदे गोल, मध्यम किंवा मोठ्या आकाराचे तसेच रंग आकर्षक आणि एकसारखा असावा.
  • लागवड नोव्हेंबरच्या शेवटच्या आठवड्यापर्यंत करावी.
  • लागवडीसाठी मध्यम आकाराचे कांदे निवडल्यास हेक्टरी २५ ते ३० क्विंटल कांदे बियाण्यांची आवश्‍यकता असते. कांद्याचे वजन ७० ते ८० ग्रॅम, तर व्यास ४.५ ते ६ सें. मी. इतका असावा.
  • प्रत्येक कांद्याचा वरचा एकतृतीयांश भाग कापून काढावा. शक्यतो एका डोळ्याचे कांदे निवडावेत.
  • कांदे निवडण्यापूर्वी ते चांगले सुकलेले असावेत. सालपट निघालेले, काजळी आलेले, कोंब आलेले किंवा सडलेले कांदे बीजोत्पादनासाठी वापरू नयेत.
  • १०० लिटर पाण्यामध्ये २०० मि. लि. कार्बोसल्फान आणि २०० ग्रॅम कार्बेन्डाझिम मिसळून बनविलेल्या द्रावणात कापलेले कांदे अर्धा तास बुडवून नंतर लावावेत.
  • लागवडीसाठी ४५ सें.मी. अंतरावर सऱ्या पाडाव्यात. सरीच्या एका बाजूवर ३० सें.मी. अंतरावर प्रक्रिया केलेले कांदे लावावेत. कांदे मातीमध्ये पूर्ण झाकले जातील, याची काळजी घ्यावी.
  • ठिबक सिंचनावरील लागवडीसाठी ५० सें. मी. अंतरावर सऱ्या पाडाव्यात. दोन सरींच्या तळाशी २० सें. मी. अंतरावर कांदे ठेवावेत. एक सर मोकळी सोडावी. कांदे ठेवलेल्या सरीचा माथा सपाट करावा. त्यामुळे सरींच्या तळाशी ठेवलेले कांदे मातीने चांगले झाकून जातात; शिवाय ठिबक सिंचनाच्या नळ्या पसरविण्यासाठी सपाट जागा तयार होते. एका जोड ओळीसाठी एक ठिबक सिंचनाची नळी वापरता येते.

खत व्यवस्थापन ः

  • लागवडीच्या २० दिवसाआधी चांगले कुजलेले शेणखत जमिनीत पसरवून नांगरट करावी.
  • हेक्टरी १०० किलो नत्र, ५० किलो स्फुरद, ५० किलो पालाश आणि ५० किलो गंधक या रासायनिक खतांची शिफारस करण्यात आली आहे. कांदा लागवडीच्या आधी स्फुरद, पालाश आणि गंधक यांच्या पूर्ण आणि नत्राच्या निम्म्या मात्रा द्याव्यात. खत जमिनीत चांगले मिसळावे.
  • उरलेले ५० किलो नत्र दोन भागांत विभागून द्यावे. कंद लागवडीनंतर ३० दिवसांनी पहिला, तर ५० दिवसांनी दुसरा भाग द्यावा.
  • कांदा पिकास लोह, तांबे, जस्त, मँगेनीज, बोरॉन आदी सूक्ष्म द्रव्यांचीदेखील आवश्‍यकता असते. सूक्ष्म द्रव्यांची कमतरता आढळल्यास सल्फेटच्या रूपात १ ग्रॅम पावडर प्रतिलिटर पाण्यात मिसळून फवारणी करावी. फवारणीवेळी त्यामध्ये चिकटद्रव्ये ०.६ मि.लि. प्रतिलिटर पाणी या प्रमाणात मिसळावे.
  • सूक्ष्म द्रव्यांची फवारणी लागवडीनंतर ५० ते ७० दिवसांच्या दरम्यान करावी. दांड्यावर फुले उमलल्यानंतर फवारणी करू नये.

पाणी नियोजन ः

  • लागवडीनंतर पहिले पाणी हलके द्यावे. पहिल्या पाण्यानंतर लगेच कोंब फुटून निघतात. उघडे पडलेले कांदे मातीने झाकून घ्यावेत आणि दुसरे पाणी द्यावे.
  • मध्यम ते भारी जमिनीत लागवड केल्यास ८ ते १० दिवसांच्या अंतराने हलके पाणी द्यावे.
  • कांदापिकाची मुळे १५ ते २० सें. मी. खोल जातात. त्यामुळे तेवढाच भाग ओला राहील, इतकेच पाणी देणे गरजेचे असते. पाणी जास्त झाले तर कंद सडतात.
  • हलक्या जमिनीत पाणी ६ ते ८ दिवसांच्या अंतराने द्यावे. पाणी कमी पडल्यास बी वजनाने हलके राहते आणि त्याची उगवण क्षमता कमी होते.
  • ठिबक सिंचनावर बीजोत्पादन चांगल्या प्रकारे घेता येते. एक मीटर अंतरावर ठिबक सिंचनाच्या नळ्या पसरवून, नळीच्या दोन्ही बाजूंनी कांदा लागवड करून पाणी देता येते. ठिबक सिंचनामुळे पाणी देणे सुलभ होते, तसेच पाण्याची ३० ते ३५ टक्के बचत होऊन तणांचे प्रमाण कमी राहते.

संपर्क ःडॉ. शैलेंद्र गाडगे ः ९९२२४९०४८३
(कांदा व लसूण संशोधन संचालनालय, राजगुरुनगर, जि. पुणे)
....


इतर ताज्या घडामोडी
नरनाळा किल्ला पर्यटन विकासासाठी...अकोला  : अकोला जिल्ह्याच्या सर्वसाधारण...
पीक फेरपालटातून रोगांचा प्रादुर्भाव...येत्या हवामान बदलाच्या काळामध्ये कीड आणि रोगांचा...
मंगळवेढ्यात डाळिंबाच्या सौद्यांना...मंगळवेढा, जि. सोलापूर : मंगळवेढा कृषी उत्पन्न...
अकोला जिल्ह्यातील सात गावे झाली ‘...अकोला  ः जिल्ह्यातील सात गावांची राज्य...
वाशीम जिल्ह्यात ७७७ कोटींंची कर्जमुक्ती...वाशीम : राज्याचे मुख्यमंत्री उद्धव ठाकरे...
शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नवाढीसाठी कृषी...नाशिक : ग्रामीण भागातील गरीब शेतकऱ्यांचे उत्पन्न...
सांगलीत ‘माणगंगा’वर ताब्याच्या...सांगली : आटपाडीतील माणगंगा सहकारी साखर...
सोलापूर जिल्हा नियोजन आराखड्यात ७४.४५...सोलापूर : जिल्ह्याच्या सन २०२०-२०२१ च्या जिल्हा...
सूक्ष्म सिंचन साधनांमुळे आदिवासी शेतकरी...हिंगोली : ‘‘वसंतराव नाईक मराठावाडा कृषी...
मोर्शी येथे ‘कामदार’ कार्यालयाचे उद्‌...अमरावती  ः शेतकरी, कष्टकऱ्यांचे प्रश्‍न...
प्राप्त निधी वेळेत खर्च करा : भुजबळ नाशिक : ‘जिल्हा वार्षिक योजनेंतर्गत प्राप्त...
सोलापूरजिल्ह्याच्या ३४९.८७ कोटींच्या...सोलापूर : जिल्ह्यासाठी २०२०-२१ या आर्थिक...
खानदेशात रब्बीचे क्षेत्र दुप्पटजळगाव ः खानदेशात रब्बी हंगामाची स्थिती...
वाघाच्या बंदोबस्तासाठी गावकऱ्यांचा...भंडारा  ः वाघाच्या दहशतीमुळे शेतीकामे...
मराठवाड्यातील पाणीसाठ्यात झपाट्याने घटऔरंगाबाद : ऑक्‍टोबरमध्ये हिटऐवजी पावसाचे आगमन...
'युरियावरील लिकिंग रोखा'अंमळनेर, जि. जळगाव  ः सध्या रब्बी हंगाम...
थकीत ऊसबिलाप्रश्नी नांदेडमध्ये ...नांदेड ः परभणी जिल्ह्यातील सोनपेठ तालुक्यातील...
संपूर्ण कर्जमाफीच्या मागणीसाठी भाजपचा...कोल्हापूर  ः महाविकास आघाडीने जाहीर केलेली...
सीताफळ लागवडीची संपूर्ण माहिती शासनाने...अकोला  ः सीताफळ लागवडीची संपूर्ण माहिती...
केंद्र सरकारकडे प्रलंबित प्रश्नांच्या ...मुंबई  ः ‘‘महाराष्ट्राच्या हिताचे प्रश्न...