agriculture stories in marathi products from Spine Gourd (kartoli) | Agrowon

करटोलीपासून प्रक्रिया पदार्थ 
सचिन शेळके, कृष्णा काळे 
रविवार, 18 ऑगस्ट 2019

करटोली ही रानभाजी असून, त्याच्या विशिष्ट चवीसाठी आवडीने खाल्ली जाते. डोंगरदऱ्यांमध्ये येणारी ही रानभाजी लागवडीचे काही प्रयोग झाले असले तरी हे काही रुळलेले पीक नाही. मात्र, या काहीशा कारल्यासारख्या चवीच्या व दिसणाऱ्या भाजीचे औषधी गुणधर्म महत्त्वाचे आहेत. 

स्थानिक नाव ः कुटले, करटोली, कातोंले 
शास्त्रीय नाव ः Momordica dioica 
इंग्रजी नाव : Spine Gourd 
संस्कृत नाव ः काटकोटाकी, ककोंटकी 
कूळ, कुटुंब ः क्युक्रविटसिटा 
जीनस ः मोमोर्डिका 
 

औषधी गुणधर्म 

करटोली ही रानभाजी असून, त्याच्या विशिष्ट चवीसाठी आवडीने खाल्ली जाते. डोंगरदऱ्यांमध्ये येणारी ही रानभाजी लागवडीचे काही प्रयोग झाले असले तरी हे काही रुळलेले पीक नाही. मात्र, या काहीशा कारल्यासारख्या चवीच्या व दिसणाऱ्या भाजीचे औषधी गुणधर्म महत्त्वाचे आहेत. 

स्थानिक नाव ः कुटले, करटोली, कातोंले 
शास्त्रीय नाव ः Momordica dioica 
इंग्रजी नाव : Spine Gourd 
संस्कृत नाव ः काटकोटाकी, ककोंटकी 
कूळ, कुटुंब ः क्युक्रविटसिटा 
जीनस ः मोमोर्डिका 
 

औषधी गुणधर्म 

  • करटोलीचा आहारामध्ये वापर केल्यास शरीरातील सी जीवनसत्त्वाचे प्रमाण वाढते, त्यामुळे शरीरातील विषारी घटकांचे प्रमाण कमी होण्यास मदत होते. 
  • गर्भवती स्त्रियांच्या आहारामध्ये करटोलीचा समावेश केल्यास गर्भाच्या वाढीस मदत होते. गर्भ चांगल्या प्रकारे विकसित होऊन जन्मतः विकृती दूर राहतात. 
  • बिटा - कॅरोटीन, अल्का कॅरोटीन, लुहेन, झिकझाँटीन व जीवनसत्त्व - सी अशा घटकांमुळे त्वचा निरोगी होते. 
  • जीवनसत्त्व सी मुळे केसांच्या समस्या दूर होतात. केसांची वाढ सुरू होऊन गळती बंद होते. 
  • जीवनसत्त्व अ असल्यामुळे डोळ्यांच्या आरोग्यासाठी उपयुक्त ठरते. 
  • ५ ग्रॅम करटोली पावडर ५ ग्रॅम साखरेमध्ये मिसळून दिवसातून दोन खाल्ल्यास मूळव्याध नियंत्रणात राहण्यास मदत होते. 
  • १ ग्लास दुधामध्ये १० ग्रॅम कराटोली पावडर मिसळून पिल्यास मूतखडा व मूत्रल विकार दूर होतात. 
  • यात तंतुमय पदार्थांचे प्रमाण भरपूर असल्याने पचनसंस्था व चयापचयाच्या क्रिया सुधारतात. 

करटोलीपासून बनवता येणारे विविध पदार्थ ः 
लोणचे 

  • प्रथम करटोली मधोमध चिरून त्याचे पातळ काप करून घ्यावेत. त्यात चवीनुसार मीठ घालून मिश्रण एकत्र करा. 
  • तेल तापवून त्यात मेथी दाणे परतून घ्या. मिक्सरमध्ये मेथी दाणे, मोहरी, हळद व हिंग घालून बारीक वाटून लोणच्याचा मसाला तयार करून घ्या. 
  • एका छोट्या कढईत तेल तापवून घ्या. 
  • तयार लोणच्याचा मसाला, लाल मिरच्याचे तुकडे, लिंबाचा रस व तापवून गार केलेले तेल, चिरलेल्या करटोलीत घालून मिश्रण एकत्रित करून घ्या. 
  • तयार झालेले करटोलीचे लोणचे निर्जंतुकीकरण केलेल्या काचेच्या बरणीत ठेवा. २ ते ३ दिवसांत लोणचे मुरते. चवीला उत्कृष्ट लागते. 

करटोली पावडर 

  • करटोली चिरून त्याचे काप करून घ्या. नंतर स्वच्छ पाण्याने धुऊन उन्हात वाळवावेत. किंवा ट्रे ड्रायरमध्ये ६० ते ७० अंश सेल्सिअस तापमानास २२ ते २४ तास वाळवून घ्यावेत. 
  • वाळलेली करटोली मिक्सरमध्ये किंवा पॅल्व्हरायझरमध्ये दळून त्याची भुकटी तयार करावी. 
  • करटोलीची भुकटी ही औषधी असून, त्याचा वापर हा बवासीर, किडणीस्टोन व अपचन यांवरील उपचारात केला जातो. 

करटोली चिप्स : 

  • २५० ग्रॅम करटोली पाण्याने स्वच्छ धुऊन घ्यावी. त्यात थोडेसे मीठ घालून मध्यम आकाराचे काप करावेत. 
  • त्यातील बिया काढून टाकाव्यात. त्यात थोडेसे मीठ घालून एका भांड्यात ३ ते १० तासांसाठी ठेवावे. मीठ आतपर्यंत मुरेल, त्यामुळे त्याचा कडसरपणा कमी होण्यास मदत होईल. सकाळी किंवा १० तासांनंतर त्यामधील मिठाचे द्रावण काढून काप थोडे पिळून घ्यावेत. चवीनुसार लाल तिखट, मिरची पावडर मिसळून घ्यावी. 
  • नंतर झालेले मिश्रण सूर्यप्रकाशात स्टीलच्या प्लेटमध्ये ठेवून २ दिवसांपर्यंत कडक वाळवून घ्यावे. काप वाळल्यानंतर हवाबंद स्थितीमध्ये एक वर्षापर्यंत टिकतात. 
  • तयार झालेले करटोलीचे काप गरजेनुसार मध्यम गरम तिळाच्या तेलात तळून घ्यावेत. आवश्यकतेनुसार त्यामध्ये जिरा भुकटी, मसाले टाकून तयार करावे. 

- सचिन शेळके, ८८८८९९२५२२ 
कृष्णा काळे, ८८०५९६८५३६ 
(साहाय्यक प्राध्यापक, लोकनेते गोपिनाथरावजी मुंडे अन्नतंत्र महाविद्यालय, लोदगा, लातूर)

इतर कृषी प्रक्रिया
केळीच्या जैवविविधतेत तमिळनाडूची श्रीमंतीऑगस्ट महिन्यात तमिळनाडू राज्याची राजधानी चेन्नई...
उसापासून साखर निर्मितीची प्रक्रिया जागतिक पातळीवर साखर उद्योग उत्तम विकसित झाला असून...
करटोलीपासून प्रक्रिया पदार्थ करटोली ही रानभाजी असून, त्याच्या विशिष्ट चवीसाठी...
कापूस पऱ्हाट्यांपासून ब्रिकेट, पेलेट...पांढरे सोने या नावाने ओळखले जाणारे कापूस पीक...
मिल्क केक बनविण्याची प्रक्रियामिल्क केक हा दिसायला कलाकंदप्रमाणे असला तरी...
जांभळापासून बनवा जॅम, जेली, टॉफी,पावडरजॅम     परिपक्व जांभळाची फळे निवडून...
नाचणी प्राक्रियेत संधीनाचणी हे पीक आरोग्याच्या दृष्टीने अत्यंत...
व्हॅनिलामुळे दूध लागते अधिक गोडगोड दुधामध्ये व्हॅनिला स्वादाचा अंतर्भाव केला...
आरोग्यवर्धक पौष्टिक राजगिराधान्यांच्या तुलनेत राजगिऱ्यामध्ये कॅल्शिअम हे...
औषधी अन् आरोग्यदायी करवंदकरवंदामध्ये नैसर्गिकरीत्या कॅल्शिअम भरपूर...
बेल फळापासून बनवा जॅम, कॅन्डी, स्क्वॅशबेलाचे फळ अतिशय गुणकारी आहे. बेलफळांचा वापर...
आरोग्यास उपयुक्त कुळीथआयुर्वेदशास्त्राने कुळथास आजारी व्यक्‍तींसाठी...
आरोग्यदायी शेवगा भुकटीचे उपयोगशेवगा वनस्पतीचे इंग्रजी नाव ड्रमस्टिक असे असून,...
केळीपासून बनवा जेली, प्युरी, ज्यूस केळीमध्ये अनेक पोषणमूल्ये आहेत. केळी शरीरातील...
उभारणी दूधप्रक्रिया उद्योगाचीप्रक्रिया प्रकल्पामध्ये दूध संकलन, गुणवत्ता...
प्रक्रियेसाठी भाताचा कोंडाभात कोंड्यामधील पोषक घटकांचे सक्रिय स्वरूप...
उभारूयात बांबू प्रक्रिया उद्योगलेखमालेतील मागील काही भागांत आपण बांबूची व्यापारी...
प्रक्रिया उद्योगात मक्याला मागणी मक्याचा औद्योगिक प्रक्रियेमध्ये वापर वाढतो आहे....
AGROWON_AWARDS : ज्वारी उत्पादनांची...अॅग्रोवन स्मार्ट कृषी उद्योजक पुरस्कार...
प्रक्रिया, औषधीनिर्मितीमध्ये जांभळाला...जांभूळ हा मधुमेहावरील नैसर्गिक उपाय आहे. त्याच्या...