agriculture stories in Marathi Summer Ground Nut plantation | Agrowon

उन्हाळी भुईमुगाची शास्त्रीय लागवड पद्धत

जितेंद्र दुर्गे, सविता कणसे
मंगळवार, 16 फेब्रुवारी 2021

खरीप हंगामाच्या तुलनेत उन्हाळी हंगामात जास्त उत्पादन मिळू शकते. मात्र त्यासाठी योग्य वेळी पेरणीसोबत अन्य व्यवस्थापन शास्त्रीय पद्धतीने करणे आवश्यक आहे.

खरीप हंगामाच्या तुलनेत उन्हाळी हंगामात जास्त उत्पादन मिळू शकते. मात्र त्यासाठी योग्य वेळी पेरणीसोबत अन्य व्यवस्थापन शास्त्रीय पद्धतीने करणे आवश्यक आहे.

हवामान ः
उन्हाळी हंगामात भुईमुगाची पेरणी १५ जानेवारी ते १५ फेब्रुवारीपर्यंत करावी. पेरणीवेळी रात्रीचे किमान तापमान १८ अंश सेल्सिअसपेक्षा जास्त असावे याकडे लक्ष द्यावे. फुलोरा अवस्थेत या पिकाला दिवसाचे तापमान २४ ते २५ अंश सेल्सिअस लागते, अन्यथा फुलधारणा क्षमतेवर विपरीत परिणाम होतो. अति उशिरा पेरणी केल्यास फुलोऱ्याच्या कालावधीत तापमान वाढलेले असते.

जमीन ः
भुईमूग पिकासाठी मध्यम प्रकारचा भुसभुशीत, चुना (म्हणजेच कॅल्शिअम) व सेंद्रिय पदार्थ यांचे योग्य प्रमाण असलेली, पाण्याचा उत्तम निचरा होणारी जमीन योग्य.

  • जमीन तयार करताना नांगरणीची खोली फक्त १२ ते १५ सेंमी एवढीच राखावी. जास्त खोल नांगरणीमुळे जमिनीत शेंगा खोल पोसतात. काढणीवेळी झाडे उपटताना अथवा वखराद्वारे काढताना आऱ्या तुटून शेंगा जमिनीत राहून उत्पादनात घट येते.
  • नांगरणी पश्‍चात उभी - आडवी वखरणी करून जमीन भुसभुशीत करावी. शेवटच्या वखरणी पूर्वी अथवा रोटाव्हेटर मारण्यापूर्वी चांगले कुजलेले शेणखत २ टन प्रति एकर द्यावे.
  • भुईमुगाच्या वाण व दाण्याच्या आकारमानानुसार बियाण्याचे प्रमाण राखावे.
  • मध्यमपेक्षा कमी आकाराच्या बियाणांसाठी - एकरी ४० किलो प्रति एकर,
  • मध्यम आकाराच्या बियाण्यासाठी - ५० किलो बियाणे प्रति एकर,
  • टपोऱ्या दाण्याच्या वाणासाठी - ६० किलो बियाणे प्रति एकर.

वाण निवड ः

  • भुईमूग उत्पादकांनी वाणाची निवड करताना परिसरात उपलब्ध वाण, वाणाची उत्पादकता (क्विंटल प्रति एकर), वाणाची उन्हाळी हंगामात वातावरणाशी जुळवून घेण्याची क्षमता यांचा विचार करूनच लागवडीसाठी निवड करावी.
  • भुईमूग पिकाचे पसऱ्या (स्प्रेडिंग), निमपसऱ्या (सेमी स्प्रेडिंग) तसेच उपट्या (ईरेक्ट - बंची) असे तीन प्रकारचे वाण लागवडीखाली आहेत. महाराष्ट्रात प्रामुख्याने उपट्या वाणांची लागवडीसाठी शिफारस आहे. संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी उन्हाळी हंगामात लागवडीसाठी एसबी - ११, टीएजी- २४, फुले उन्नती, टीजी-२६, जेएल -२४ (फुले प्रगती) या वाणांची शिफारस आहे.
  • टीपीजी -४१ या मोठ्या दाण्याच्या वाणाची शिफारस पश्‍चिम महाराष्ट्र, जळगाव, धुळे व अकोला जिल्ह्यांसाठी.
  • जे एल -२२० (फुले व्यास) या मोठ्या दाण्याच्या वाणाची शिफारस जळगाव, धुळे व अकोला जिल्ह्यांसाठी.
  • जेएल-५०१ हे वाण महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ, राहुरी यांच्या परिक्षेत्रातील सर्व जिल्ह्यांसाठी शिफारशीत.
  • जेएल -७७६ (फुले भारती) हे वाण उत्तर महाराष्ट्रासाठी शिफारशीत.

बीजप्रक्रिया ः
पेरलेल्या बियाणे व रोपावस्थेत प्रादुर्भाव होणाऱ्या बुरशीजन्य रोगांपासून संरक्षणासाठी पेरणीपूर्वी बीजप्रक्रिया आवश्यक असते. पेरणीपूर्वी साधारणत: अर्धा तास आधी भुईमुगाच्या बियाण्याला थायरम ५ ग्रॅम अथवा कार्बेन्डाझिम २ ग्रॅम अथवा मॅन्कोझेब ३ ग्रॅम किंवा ट्रायकोड्रर्मा कल्चर (भुकटी) ४-५ ग्रॅम अथवा ट्रायकोडर्मा द्रवरूप कल्चर ३-५ मि.लि. प्रति किलो बियाणे या प्रमाणे लावावे. थोड्या अवधीसाठी बियाणे सावलीत वाळवून मग पेरणीसाठी वापरावे. या व्यतिरिक्त भुईमुगाचे रायझोबिअम कल्चर (द्रव) ५ मि.लि. अथवा (भुकटी) २५ ग्रॅम प्रति किलो बियाणे, पीएसबी कल्चर (द्रव) ५ मि.लि. अथवा (भुकटी) २५ ग्रॅम प्रति किलो बियाणे आणि केएसबी (द्रव) ५ मि.लि. प्रति किलो बियाणे या प्रमाणे बीजप्रक्रिया करावी.

पेरणीचे अंतर ः
पेरणी पद्धत, वाणाच्या वाढीचा प्रकार, वाणाचा कालावधी, बियाण्याचा आकार यांसारख्या बाबी विचारात घेऊनच पेरणीचे अंतर राखावे. शिफारशीत दिल्याप्रमाणे उन्हाळी भुईमूग पिकासाठी ३० सेंमी × १० सेंमी, ३० सेंमी × १५ सेंमी, ४५ सेंमी × १० सेंमी, यानुसार दोन ओळींतील तसेच दोन झाडांतील अंतर राखता येते. पेरणीची खोली साधारणत: ५-६ सेंमी एवढी राखावी

ओलित व्यवस्थापन ः

  • वाणपरत्वे भुईमुगाचा कालावधी ९० ते ९५ दिवसांपासून ११० ते ११५ दिवस या दरम्यान असतो. उन्हाळी भुईमुगासाठी तुषार सिंचन फायद्याचे ठरते. पेरणीपूर्वीचे ओलित देऊन जमीन भिजवून घ्यावी. वाफसा आल्यावर अथवा जमिनीचा वरचा पापुद्रा सुकल्यावर लगेच पेरणी करावी.
  • पेरणीनंतर ४-५ दिवसांनी पाणी द्यावे अथवा उगवण झाल्यानंतर लगेचच पुन्हा ओलित द्यावे.
  • यानंतर पीक फुलोरा अवस्थेत येईपर्यंत पाण्याचा ताण द्यावा. मात्र जमिनीला भेगा पडू देऊ नयेत.
  • फुले येण्याची अवस्था (पेरणीपासून २२ -३० दिवस), येथून ठरावीक अंतरानुसार पाण्याच्या पाळ्या द्याव्यात.
  • आऱ्या सुटण्याची अवस्था (पेरणीपासून ४०- ४५ दिवस), शेंगा पोसण्याची अवस्था(पेरणीपासून ६५-७० दिवस) या वेळी पाण्याची पाळी चुकवू नये.
  • उन्हाळी भुईमुगाला जमिनीचा प्रकार, मगदूर, सेंद्रिय पदार्थांचे प्रमाण, चुनखडीचे प्रमाण यानुसार वेगवेगळ्या पाण्याच्या पाळ्या लागू शकतात.
  • -एप्रिल मे महिन्यात गव्हाचा गव्हांडा व गव्हाचे बारीक काड पिकाच्या ओळीमधील जागेमध्ये पातळ थरात पसरल्यास पाण्याच्या पाळीतील अंतर वाढवता येते.
  • भुईमुगाचे ओलित व्यवस्थापन करतेवेळी जमिनीला भेगा पडणार नाही, याची कटाक्षाने काळजी घ्यावी.
  • आऱ्या जमिनीत जाताना तसेच शेंगा पोसताना जमिनीतील ओलाव्याची वाफसा स्थिती राखावी.

खत व्यवस्थापन ः

रासायनिक खतांच्या व्यवस्थापनामध्ये पेरणी वेळी प्रति एकर ३-४ बॅग जिप्सम व आऱ्या सुटताना ३.४ बॅग जिप्सम दोन वेळा विभागून द्यावे. भुईमूग पिकाला प्रति एकर ४-५ किलो झिंक सल्फेट तसेच २ किलो बोरॅक्स पेरणीचे वेळी देण्याचीही शिफारस आहे.

रासायनिक खते देण्यासाठी पुढीलपैकी कोणत्याही एका पर्यायाचा अवलंब करावा.
शिफारशीनुसार घ्यावयाची अन्नद्रव्यांची मात्रा (किलो / एकर ) शिफारशीनुसार लागणारी रासायनिक खतांची मात्रा (किलो / एकर) खते द्यावयाची योग्य वेळ व मात्रा
नत्र स्फुरद पालाश    
१० २० १२ डीएपी-४३.५ किलो (साधारणत: एक बॅग), एमओपी -२० किलो (साधारणत: अर्धा बॅग) डीएपी (एक बॅग) एमओपी (अर्धा बॅग)
१० २० १२ १८:१८:१०-१११.२ किलो (साधारणत: सव्वादोन बॅग) १८:१८:१०
(सव्वादोन बॅग)
१० २० १२ २०:२०:००:१३-५० किलो (साधारणत: एक बॅग), एसएसपी - ६२.५ किलो (साधारणत: सव्वा बॅग), एमओपी-२० किलो (साधारणत: अर्धा बॅग) रणीच्या वेळी
२०:२०:००:१३-५० (एक बॅग), एसएसपी (सव्वा बॅग), एमओपी (अर्धा बॅग)
१० २० १२ १०:२६:२६-७६.९५ किलो (साधारणत: दीड बॅग ) पेरणीच्या वेळी
१०:२६:२६ (दीड बॅग)
१० २० १२ १४:३५.१४ - ५७.१५ किलो (साधारणत: सव्वा बॅग ) पेरणीच्या वेळी
१४:३५:१४ (सव्वा बॅग)
१० २० १२ १५:१५:१५ - ८० किलो (साधारणत:पावणेदोन बॅग), एसएसपी -५२ किलो
(साधारणत: एक बॅग )
पेरणीच्या वेळी १५:१५:१५ (पावणेदोन बॅग), एसएसपी (एक बॅग)
१० २० १२ युरिया -२१.७ किलो (साधारणत: अर्धा बॅग), (साधारणत: अडीच बॅग),
एमओपी -२० किलो (साधारणत: अर्धा बॅग)
पेरणीच्या वेळी युरिया (अर्धा बॅग), एसएसपी (अडीच बॅग), एमओपी (अर्धा बॅग)

प्रा. जितेंद्र दुर्गे, ९४०३३०६०६७
(सहयोगी प्राध्यापक (कृषी विद्या), श्री. शिवाजी कृषी महाविद्यालय, अमरावती.)


इतर तेलबिया पिके
उन्हाळी भुईमुगाची शास्त्रीय लागवड पद्धतखरीप हंगामाच्या तुलनेत उन्हाळी हंगामात जास्त...
उन्हाळी भुईमुगातील एकात्मिक कीड...भुईमूग पीक तीनही हंगामांत घेतले जाणारे पीक...
तीळ पिकातील किडींचे एकात्मिक व्यवस्थापनतीळ पिकामध्ये तीळ + मूग (३:३), तीळ + सोयाबीन (२:१...
उन्हाळी भुईमूगाचे लागवड तंत्रउन्हाळी हंगामामध्ये भरपूर सूर्यप्रकाश आणि...
उन्हाळी सोयाबीन बिजोत्पादन तंत्रगत खरीप हंगामामध्ये काढणीवेळी झालेल्या पावसाने...
करडईवरील मावा किडीचे व्यवस्थापनसध्याच्या वातावरणामध्ये करडई पिकावर मावा किडीचा...
करडईची सुधारित लागवड करडई हे रब्बी हंगामातील महत्त्वाचे तेलबिया पीक...
भारतातील तेलबियांची परिस्थितीभारतामध्ये तेलबियांची विविधता अधिक असून, जागतिक...
खत, पाणी व्यवस्थापनातून वाढवा करडई...योग्य प्रकारे लागवडीसह खत व्यवस्थापन, विरळणी आणि...
सुधारित जवस वाणांची लागवड कराजवसाच्या सुधारित वाणाची निवड केल्यास...
अधिक पावसामुळे उद्भवलेल्या सोयाबीन...गेल्या पंधरा ते वीस दिवसांपासून सतत व अधिक...
सोयाबीनवरील हिरव्या उंट अळीचे नियंत्रणसद्य परिस्थितीत सोयाबीन वाढीच्या अवस्थेत असून...
सोयाबीन पिकांवरील किडींचे एकात्मिक...सोयाबीन पिकात ९० ते ११० दिवसात येणाऱ्या ...
सोयाबीन पाने पिवळी पडण्याचे कारण जाणून...यंदाच्या खरीप हंगामात सुरवातीला समाधानकारक पाऊस...
तीळ लागवड तंत्रतीळ हे भारतातील सर्वांत जुने तेलबिया पीक आहे....
सोयाबीन लागवडीतील समस्यावरील उपाययोजनासोयाबीनचे योग्य वाण निवडताना... सध्या बाजारात...
सूर्यफूल लागवड नियोजन जमीन : सूर्यफूल लागवडीसाठी पाण्याचा चांगला...
गादीवाफ्यावर भुईमूग लागवड फायदेशीरजून महिन्याचा पहिल्या आठवडा ते शेवटचा आठवड्याच्या...
सोयाबीन उत्पादन वाढीचे व्यवस्थापन...सोयाबीन पिकाखालील क्षेत्र झपाट्याने वाढत आहे. हे...
रुंद वरंबा सरी पद्धती भुईमुगासाठी आहे...भुईमुगाची पेरणी जानेवारीच्या तिसऱ्या व चौथ्या...