agriculture stories in Marathi Technowon, Jaggary making technique | Agrowon

ऊर्जा कार्यक्षम गूळ प्रक्रिया यंत्र

प्रा. विशाल सरदेशपांडे
बुधवार, 16 ऑक्टोबर 2019

साखरेच्या तुलनेत गूळ हा अधिक प्रमाणात पौष्टीक, सात्त्वीक असून, ग्रामीण पातळीवरील गुऱ्हाळे हा लघुउद्योग आहे. त्यांचे सबलीकरण महत्त्वाचे असल्याचे मत महात्मा गांधींनी म्हटले होते. (हरिजन १०/०८/ १९३५) तसे पाहिले तर आजही ८५ वर्षांनंतर हे विचार तंतोतंत लागू पडत असले तरीही गुऱ्हाळांची कार्यक्षमता वाढवण्याची आवश्यकता होती. त्यासाठी उष्णता अभियांत्रिकी पूरक तंत्रज्ञानावर आधारीत संसाधन कार्यक्षम गूळ प्रक्रिया यंत्र विकसित केले आहे.

साखरेच्या तुलनेत गूळ हा अधिक प्रमाणात पौष्टीक, सात्त्वीक असून, ग्रामीण पातळीवरील गुऱ्हाळे हा लघुउद्योग आहे. त्यांचे सबलीकरण महत्त्वाचे असल्याचे मत महात्मा गांधींनी म्हटले होते. (हरिजन १०/०८/ १९३५) तसे पाहिले तर आजही ८५ वर्षांनंतर हे विचार तंतोतंत लागू पडत असले तरीही गुऱ्हाळांची कार्यक्षमता वाढवण्याची आवश्यकता होती. त्यासाठी उष्णता अभियांत्रिकी पूरक तंत्रज्ञानावर आधारीत संसाधन कार्यक्षम गूळ प्रक्रिया यंत्र विकसित केले आहे.

गेल्या काही वर्षांमध्ये गुळाचा दरडोई वापर १३.६ किलोवरून ३.६ किलो (२०१४) इतका कमी झाला आहे. गुळाचा वापर कमी होण्याच्या मुख्य कारणामध्ये गूळ निर्मितीतील कमतरता आणि ग्राहकांचे साखरेकडे वाढत चाललेले आकर्षण हे होय. 
पूर्वी गुऱ्हाळ हे मुख्यतः मुख्यतः मोठ्या शेतकऱ्यांकडून स्वतःच्या शेतातील ऊस व परिसरातील उसावर प्रक्रियेसाठी तयार केले जाई. मात्र, गेल्या दशकांमध्ये कुटुंबाचे धारणाक्षेत्र कमी होत गेले. यामुळे गुऱ्हाळघर चालविण्याइतपत क्षेत्र एका कुटुंबाकडे राहिले नाही. त्याच प्रमाणे सहकारी आणि खासगी साखर कारखान्यांचे जाळे ग्रामीण भागामध्ये पसरत गेले. शेतकऱ्याला स्वतः गूळ निर्मितीची सर्व उठाठेव करण्याऐवजी ऊस साखर कारखान्यांना देणे जास्त सोयीचे वाटू लागले. 

कुशल मजुरांची कमतरता ः

गुऱ्हाळामध्ये गुळाच्या निर्मितीसाठी कुशल व मेहनती कामगाराची गरज लागते. यामध्ये कुशल कामगार म्हणजे ‘गुळव्या’ (गूळ बनल्याचे ठरविणारा) व ‘जळव्या’ (इंधन/ जाळ घालणारा). गुळव्या हा आपल्या अनुभवाच्या जोरावर गूळ बनविण्याच्या प्रक्रियेत वेगवेगळे निर्णय घेऊन गूळ बनवितो. जळव्या हा आदेशानुसार खालीक जाळ कमी जास्त करतो. गुळाच्या उत्तम प्रतीसाठी गुळव्याचे कौशल्य अत्यंत महत्त्वाचे ठरते. गुऱ्हाळ मालक तळ हातावरच्या फोडाप्रमाणे गुळव्याला जपत असतात. फोड. गुळव्यासारख्या अलीकडे मजुरांची कमतरता हा सर्वत्रच चिंतेचा विषय आहे. त्यात कोणत्याही कुशल कामगाराला सतत जपत राहणे शक्य होत नाही.
कुशल कामगाराअभावी हा उद्योग कधीही बंद होऊ शकतो. अशा स्थितीत कुशल कामगारावर अवलंबून राहत उद्योग करणे गुऱ्हाळ मालकांना जोखमीचे ठरते.

गूळ निर्मितीतील अन्य अडचणी ः

  • कमी कार्यक्षम भट्टी ः पारंपरिक भट्टीची कार्यक्षमता कमी असल्यामुळे अधिक बायोमास जाळले जाते. पर्यायाने ऊर्जेसाठी केवळ उसाची चुईट्या किंवा चोथऱ्या पुरेशा पडत नाहीत. परिणामी खर्चात वाढ होते.  
  • परंपरागत गुऱ्हाळांची मांडणी व आरेखन हे साधारणपणे स्वच्छता ठेवण्यामध्ये अडचणीचे ठरते. तसेच कामगारांच्या कार्यक्षमतेला मारक ठरते. - बऱ्याच गुऱ्हाळांमध्ये गुळाचा रंग (तांबूस व पिवळा) व कठीणपणा मिळविण्यासाठी कृत्रिम रंग व काही रसायनांचा वापर केला जातो. हे रंग व रसायने मानवी शरिरासाठी अपायकारक ठरतात. त्याच प्रमाणे त्यांच्या वापराने टिकवण क्षमता कमी होते. 
  • पूर्वी गुळाच्या मोठ्या ढेपी असत. अलीकडे त्यांचा आकार ग्राहकांच्या मागणीनुसार अर्धा ते एक किलोपर्यंत कमी झाला आहे. मात्र, शहरी धावपळीच्या जीवनामध्ये दर वापरावेळी तो फोडणे, खडे करणे अडचणीचेच ठरते. अशा काही कारणांप्रमाणेच रंग, रसायने, अस्वच्छता यामुळे ग्राहक गूळ वापरण्यास निरूत्साही होतो व साखरेकडे वळतो.

अडचणीवर मात करण्यासाठी प्रक्रिया यंत्र

गूळ उत्पादक शेतकरी व गूळ वापरणारे ग्राहक यांच्या गरजा लक्षात घेऊन आम्ही संसाधन कार्यक्षम गूळ प्रक्रिया यंत्राची (Resource Efficient Jaggery Processing Plant) ची निर्मिती केली आहे. हा सुधारीत पद्धतीचा प्रकल्प पुण्याजवळ बसवला असून, तो गेल्या आठ महिन्यांपासून कार्यरत आहे.
या प्रकल्पामध्ये परंपरागत गुऱ्हाळाला आधुनिक तंत्रज्ञानाची जोड दिली आहे. यातील भट्टीची संरचना ही ज्वलन कार्यक्षमतेला पूरक अशी केली आहे. उष्णता अभियांत्रिकी निकषांवर भट्टीचे आकारमान व क्षेत्रफळ यांचा योग्य समन्वय साधला आहे. उष्णतेचे जास्तीत जास्त वहन कढाईकडे होणे, ज्वलनासाठी पुरेशा प्रमाणात ऑक्सिजन (हवा) उपलब्ध होणे यासाठी खास चिमणीचा वापर केला आहे.

  • भट्टीवर बसवलेली कढई की साधारणपणे माणसांच्या कमरेच्या उंचीची असून, कामगारांचे कष्ट आणि जोखिम कमी होते. त्या भोवती चालण्यासाठी सुलभ अशी रचना केली आहे.
  • भट्टी आणि कढईचे तापमान मोजले जाण्यासोबत त्याच्या ज्वाला योग्य प्रमाणात ठेवण्यासाठी संगणकाद्वारे स्वयंचलित यंत्रणा बसवली आहे. परिणामी जळव्या आणि गुळव्या या दोघांच्या कष्टामध्ये बचत होणार आहे. माफक प्रशिक्षणामध्ये कमी कौशल्यांमध्येही उत्तम दर्जाचा गूळ बनवणे शक्य होणार आहे.
  • कोणत्याही रसायनाच्या वापराशिवाय एकाच प्रतीचा गूळ बनवणे शक्य होते.
  • भट्टीच्या सुलभ रचनेमुळे स्वच्छता ठेवणेही सोपे झाले आहे.

कमी जागेमध्ये गुऱ्हाळ ः

REJP Plant हा १००० स्क्वें. फूट (एक गुंठा) जागेत बसतो. यामध्ये आपल्याला २४ तासांत ४०० ते ५०० किलो गुळाची निर्मिती करता येते. हा प्रकल्प चालविण्यासाठी एका शिफ्टमध्ये ४ कामगारांची गरज लागते. या प्रकल्पाची ठळक वैशिष्ट्ये ः  
१) औद्योगिक शिस्त- गूळ प्रक्रियेत वैज्ञानिक तंत्रज्ञानाचा वापर 
२) कामगारांची कार्यक्षमता- स्वयंचलित यंत्रणा वापरून कामगारांच्या श्रमाचा योग्य उपयोग
३) प्रक्रिया नियंत्रण- थोड्या परिश्रमात कोणीही गूळ बनवू शकेल असे तंत्रज्ञान
४) नेटके डिझाईन- कमी जागेत व कमी वेळात उभे करण्याजोगे नेटके डिझाईन
५) फायदेशीर उद्योग पर्याय- रसायन विरहीत, स्वच्छ प्रक्रियेद्वारे चांगल्या प्रतिची गुळाची निर्मिती ज्यास चांगली मागणी व योग्य/ जास्त दर.

संपर्क ः ८७८८४६०७६६
(प्रा. विशाल सरदेशपांडे हे ग्रामीण क्षेत्र हेतू प्रौद्योगिकी विकल्प केंद्र (सितारा) आय. आय. टी. मुंबई येथे अनुबंध सह प्राध्यापक आहेत.)
 


इतर टेक्नोवन
अचूक सिंचनासाठी स्वयंचलित यंत्रणास्वयंचलित सूक्ष्म सिंचन यंत्रणेद्वारे (ऑटोमेशन)...
इंधनबचतीसाठी पर्यावरणपूरक सौर चूलसौरऊर्जेच्या साह्याने रोजच्या जेवणातील सर्व...
तयार खाद्यपदार्थ, पूर्वमिश्रणे...सध्याच्या घाईगडबडीच्या युगामध्ये लोक तयार...
ऊस शेतीसाठी आवश्यक यंत्रेऊस उत्पादनात केवळ मजुरीवर ३५ ते ४० टक्के खर्च...
जलशुद्धीकरणासाठी सौर शुद्धजल संयंत्रदुर्गम भागांत तसेच समुद्रकिनाऱ्यावर पिण्यायोग्य...
शून्य ऊर्जेवर आधारित शीतकक्षशून्य ऊर्जेवर आधारित शीतकक्षाची उभारणी कमी खर्चात...
ऊर्जेशिवाय शीतकरणाचे तंत्रकोणत्याही ऊर्जेच्या वापराशिवाय शीतकरणाची एक...
जास्त अन्न शिजविण्यासाठी शेफलर सौरचूल...शेफलर सौर चूल पेटी सौरचूल आणि पॅराबोलिक...
...ही आहेत आंतरमशागतीसाठी अवजारेशेती मशागतीमध्ये आता ट्रॅक्टर, पॉवर टिलर अशी...
बटाटा प्रक्रिया उद्योगासाठी यंत्रेतळलेल्या पदार्थामध्ये बटाट्याचे चिप्स किंवा...
मेथी वाळवण्याचे तंत्रभारतामध्ये मेथी (शा. नाव - ट्रिगोनेला फीनम -...
फ्राइम्स प्रक्रिया उद्योगातील यंत्रेतळलेल्या पदार्थांच्या बाजारपेठेमध्ये फ्राइम्स...
..अशी आहे डाळनिर्मितीची प्रक्रियामागील भागात मिनी डाळ मिल व त्या माध्यमातून डाळ...
सौर ऊर्जा उपकरणाचे उपयोग, फायदेभविष्यात ऊर्जेचे पर्याय शोधणे महत्त्वाचे ठरणार...
फळप्रक्रिया उद्योगासाठी उपयुक्त यंत्रेकोणत्याही अन्नप्रक्रिया उद्योगामध्ये येणाऱ्या...
नत्रयुक्त खतांच्या वापराशिवाय उत्पादन...कडधान्याच्या मुळावरील गाठीमध्ये वसाहती करणाऱ्या...
सौर ऊर्जेवर आधारीत उपकरणांचा वापरपारंपरिक ऊर्जास्त्रोतांच्या तुटवड्यामुळे व जास्त...
किफायतशीर बैलचलित अवजारेबैलचलित बहूपीक टोकण यंत्रामध्ये पिकानुसार...
सोयादूध, पनीर बनवण्याची यंत्रेसोयाबीनपासून दूध आणि त्याचे पनीर ही उत्पादने...
जवसापासून जेल, कुरकुरीत पदार्थविविध आजारांवरील उपचारामध्ये जवस उपयुक्त असूनही...