agriculture stories in marathi WEED CONTROL TECHNIQUES | Page 2 ||| Agrowon

तणनियंत्रण पद्धतींचा विकास 

प्र. र. चिपळूणकर
गुरुवार, 15 ऑगस्ट 2019

हाताने तण उपटून टाकण्यापासून सुरू झालेला हा प्रवास आज तणनाशकांच्या अपरिमित वापरापर्यंत येऊन पोचला आहे. लेखक डॉ. व्ही. एस. राव यांच्या प्रिन्सिपल्स ऑफ वीड सायन्स या पुस्तकातील महत्त्वाच्या बाबी आपण पाहत आहोत. 

तणनियंत्रणाचे प्रमुख तीन मार्ग आहेत. 
१) यांत्रिक २) जैविक ३) रासायनिक. 
याचीच आणखी वेगळ्या प्रकारे विभागणी केली जाते. 
त्यात १) तणे उगवण्यापूर्वी २) उगवल्यानंतर यांचा समावेश आहे. 

तणे उगवण्यापूर्वीचे किंवा वाढ रोखण्याचे उपाय ः 

हाताने तण उपटून टाकण्यापासून सुरू झालेला हा प्रवास आज तणनाशकांच्या अपरिमित वापरापर्यंत येऊन पोचला आहे. लेखक डॉ. व्ही. एस. राव यांच्या प्रिन्सिपल्स ऑफ वीड सायन्स या पुस्तकातील महत्त्वाच्या बाबी आपण पाहत आहोत. 

तणनियंत्रणाचे प्रमुख तीन मार्ग आहेत. 
१) यांत्रिक २) जैविक ३) रासायनिक. 
याचीच आणखी वेगळ्या प्रकारे विभागणी केली जाते. 
त्यात १) तणे उगवण्यापूर्वी २) उगवल्यानंतर यांचा समावेश आहे. 

तणे उगवण्यापूर्वीचे किंवा वाढ रोखण्याचे उपाय ः 

  • जास्त वेगाने वाढणारे पिकाचे वाण निवडणे. 
  • खते टाकत असताना ती पिकाजवळ पडतील, मधील रिकाम्या जागेत पडणार नाहीत, याची काळजी घेणे. 
  • पाणी व्यवस्थापन पिकांची वाढ जोमदार होईल, असे ठेवणे. 
  • पिकाची योग्य फेरपालट. 
  • पिकाची संख्या योग्य ठेवणे. 
  • पिकाऊ व पडीक रानात तणाचे बी तयार होणार नाही, याची काळजी घेणे. 
  • तणांच्या बियांची बाहेरून आवक होणार नाही, याची काळजी घेणे. त्यासाठी तणमुक्त बियांचा वापर महत्त्वाचा. 
  • आपल्या रानातील बी जपत असताना त्यात तणांचे बी राहू नये, यासाठी बिजोत्पादनाच्या रानातील तणनियंत्रणासाठी अधिक काळजी घ्यावी लागते. 
  • बियांचा आकार, वजन, घनता यानुसार भेसळ वेगळी करणारी यंत्रे बाजारात उपलब्ध झाली आहेत. त्यांचा वापर करणे, मळणीच्या वेळी त्या स्थानी किंवा यंत्रामध्ये अन्य बी येणार नाही, याकडे लक्ष देणे. 
  • प्रामुख्याने तणाचे बी कालव्याचे काठ, चाऱ्या, पाट यांच्या जवळ तयार होते. शेतकरी रान स्वच्छ ठेवत असला तरी अशी ठिकाणे स्वच्छ केली जात नाहीत. त्यामुळे पाण्यातून शेतामध्ये तणाचे बी मोठ्या प्रमाणात शिरकाव करू शकतात. 

प्रमाणित बियांचा वापर ः 
बियांचे प्रमाणीकरण करीत असताना त्यामध्ये अन्य प्रकारच्या बियांचे भेसळ प्रमाण ठरलेले असते. यासाठी बीज प्रमाणीकरणाचे काही कायदे ठरवले आहेत. 

जैविक तणनियंत्रण ः ही तणनियंत्रणासाठी नैसर्गिक पद्धत असून, त्याचा फारसा वापर आपल्याकडे होत नाही. तणांवर प्राधान्याने येणाऱ्या किडी आणि रोगांचा तणांच्या नियंत्रणासाठी वापर केला जातो. परदेशामध्ये या क्षेत्रामध्ये मोठे काम झाले आहे. आपल्याकडे केवळ काँग्रेस गवताच्या नियंत्रणासाठी मागवलेल्या मेक्सिकन भुंग्याचे उदाहरण यासाठी दिले जाते. 

रासायनिक तण नियंत्रण ः 
तणांच्या नियंत्रणासाठी रसायनांच्या वापराला ८५ वर्षांपूर्वी सुरवात झाल्याचा उल्लेख या १९८४ मध्ये प्रकाशित पुस्तकामध्ये आहे. म्हणजे त्या हिशेबाने शंभरी पार झाली. १८९६ साली बोर्डो मिश्रण वापरामुळे शास्त्रज्ञ जगतामध्ये रासायनिक तणनियंत्रणाबाबत जागृती निर्माण केली. काही ताम्रुयुक्त क्षार द्विदल तणे मारण्यासाठी निवडक म्हणून वापरता येतात, हे लक्षात आले. १८९६ ते १९१० या काळात या कामासाठी गंधकाम्ल, आयर्न सल्फेट, कॉपर नायट्रेट, अमोनियम व पोटॅशियम क्षार, सोडियम नायट्रेट अशी काही रसायने तणनाशक म्हणून वापरली गेली. मार्टीन व बॉनेट (फ्रान्स), बॉली (अमेरिका) व शिल्ट्स (जर्मनी) या शास्त्रज्ञांचा त्यात मोलाचा सहभाग होता. या पुढील ३०-३५ वर्षांच्या काळात शुद्ध बियाणे, वाढीचा जास्त वेग असणाऱ्या पिकांच्या जाती, ट्रॅक्टरचा शेतीत प्रवेश व फवारणीच्या योग्य साधनांचा अभाव अशा अनेक कारणांमुळे रासायनिक तणनियंत्रण काहीसे मागे पडले. १९४२ मध्ये झिमरमन व हिचकॉट यांनी २, ४-डी चा वापर वाढ नियंत्रक म्हणून करून पाहिले. पुढे १९४४ मध्ये मार्थ आणि मिचेल (अमेरिका) या शास्त्रज्ञांना २, ४-डी हे निवडक तणनाशक म्हणून वापरण्याचे श्रेय जाते. येथे कार्बनी तणनाशकांच्या वापराला सुरवात झाली. 

रासायनिक तणनियंत्रणाचे फायदे ः 
१) ओळीत पेरलेल्या पिकाला आंतरमशागत शक्य नसल्यास तणनाशक वापरणे सोईस्कर ठरते. 
२) पीक व तणे उगवण्यापूर्वीच मारण्याच्या तणनाशकाने पूर्वीच्या पद्धतीच्या तुलनेमध्ये लवकर तणनियंत्रण करता येते. 
३) चहा, कॉफी यासारख्या बहुवार्षित पिकात मशागतीतून मुळे दुखावली जाण्याचा धोका असतो. अशा ठिकाणी तणनाशक अधिक उपयुक्त ठरते. 
४) तणनाशकामुळे शून्य मशागत पद्धतीत पूर्वमशागत करावी लागत नाही. (या विषयावर कित्येक वर्षे संशोधन, अभ्यास झालेला असावा. त्याचा उल्लेख इथे आढळतो.) ही पद्धत मी २००५ या वर्षापासून वापरत आहे. 
५) तणनाशकाच्या वापारमुळे जी तणे इतर पद्धतीने नियंत्रण करणे अवघड असते, ते काम सहजपणे करणे शक्य होते. 
६) त्या काळात मनुष्यबळाची समस्या फारशी नसल्याने त्याचा उल्लेख या फायद्यामध्ये केला नाही. मात्र, आज तणनाशकांचा वापर वाढत जाण्यामागे सर्वांत महत्त्वाचे हेच कारण ठरले आहे. 

ः प्र. र. चिपळूणकर, ८२७५४५००८८ 
(लेखक कोल्हापूर येथील प्रगतशील शेतकरी आहेत.) 


इतर कृषी सल्ला
पिकांतील आंतरमशागतीचे महत्त्वखरीप पिकाच्या जोमदार वाढीसाठी तसेच अपेक्षित...
कीड नियंत्रणासाठी ट्रायकोकार्डचा वापरएकात्मिक कीडनियंत्रणामध्ये मित्र कीटकांचे महत्त्व...
राज्यात हलक्‍या ते मध्यम पावसाची शक्‍यतामहाराष्ट्रावर १००४ हेप्टापास्कल इतका हवेचा दाब...
कपाशीवरील तुडतुड्याचे नियंत्रणतुडतुडे ही बी टी कपाशीवरील सर्वात महत्त्वाची रस...
एकात्मिक कीड व्यवस्थापनासाठी कामगंध...विशिष्ठ गंधाकडे आकर्षित होण्याच्या किटकांच्या...
कॅनोपी व्यवस्थापनातून रोगनियंत्रणसध्याच्या वातावरणाचा विचार करता प्रत्येक ठिकाणी...
पीक संरक्षणासाठी चिकट सापळ्यांचे प्रमाण...कीटकांच्या डोळ्यांच्या रचनेचा विचार करून योग्य...
भात शेतीमध्ये निळे-हिरवे शेवाळाचा वापरहवेतील मुक्त नत्र स्थिर करणाऱ्या निळ्या-हिरव्या...
फवारणीसाठी रसायनांचे मिश्रण करताना...शेतकरी अनेक वेळा दोन कीटकनाशके, बुरशीनाशके किंवा...
सेंद्रीय द्रवरूप जैविक खत तयार करण्याची...पिकांच्या वाढीसाठी जमिनीमध्ये सूक्ष्मजिवाणू...
कोकण, कोल्हापूर पट्ट्यात मुसळधार...कोकण व कोल्हापूर भागावर १००२ तर महाराष्ट्रावर...
भात रोपवाटिकेत खोडकिडीचा प्रादुर्भावऑक्टोबर, नोव्हेंबरमध्ये खरिपातील भात पीक...
केळीवरील करपा रोगाचे नियंत्रणसध्या केळी पिकाच्या पील बागेत करपा रोगाचा...
सापळा पिकांची लागवड महत्त्वाचीएकात्मिक कीड व्यवस्थापनासाठी सापळा पिकांची लागवड...
सोयाबीनवरील खोडमाशीचे व्यवस्थापनयवतमाळ जिल्ह्यामधील काही तालुक्यांमध्ये सोयबीन...
टप्प्याटप्प्याने करतो डाळिंब बहराचे...शेतकरी नियोजन पीक ः डाळिंब शेतकरी ः ज्ञानेश्वर...
कृषी हवामान सल्‍ला (मराठवाडा विभाग)भारतीय हवामान विभागाच्‍या अंदाजानुसार,...
राज्यात चांगल्या पावसाचा अंदाजभारतीय हवामान शास्त्र विभागाच्या कृषी मोसम...
कृषी सल्ला : सूर्यफूल, बाजरी, कापूस,...सूर्यफूल पेरणी वाणांची निवड :  अ)...
कोरडवाहू शेतीमध्ये मूलस्थानी जलसंधारणकमी कालावधीमध्ये जास्त पाऊस पडल्यामुळे पावसाचे...