agriculture story in marathi, agrowon, rajgira (Amaranthus) farming, khanapur, parbhani | Agrowon

थोरातांची राजगिऱ्याची व्यावसायिक शेती

माणिक रासवे
शनिवार, 9 फेब्रुवारी 2019

राजगिऱ्याची शेती 

उपवासासाठी तसेच आरोग्यासाठी राजगिरा लाडू, चिक्की यांचे मोठे महत्त्व असते. हे ओळखून पंडित यांनी राजगिऱ्याची शेती करायचे ठरवले. त्यात ते यशश्वी झाले आहेत. 

परभणी जिल्ह्यातील खानापूर (ता. परभणी) येथील तरुण, अल्पभूधारक, प्रयोगशील शेतकरी पंडित थोरात बारमाही विविध भाजीपाला उत्पादनातील ‘मास्टर’ आहेत. गेल्या तीन वर्षांपासून राजगिरा पिकाची शेती व थेट विक्री यातून आणखी एक वेगळेपण त्यांनी जोपासले आहे. दुष्काळात पाण्याचे चांगले नियोजन करीत चांगला आर्थिक आधार देण्याचे काम या पिकातून साधले आहे. 
 
अलीकडील काही वर्षांपासून परभणी जिल्ह्यात दुष्काळी स्थिती उद्भवत आहे. अशावेळी उपलब्ध पाण्याचा काटेकोर वापर करून वैविध्यपूर्ण पीक पद्धतीतून परभणी तालुक्यातील खानापूर येथील पंडित थोरात यांनी उत्पन्नाचे विविध पर्याय शोधले आहेत. अल्पभूधारक शेतकरी असलेल्या पंडित यांची तीन एकर जमीन आहे. इतरांची तीन एकर शेतीही कसण्यास घेतली आहे. सिंचनासाठी विहिर तसेच बोअरची सुविधा आहे. 

मार्केटच्या अनुषंगाने शेती पद्धती 
काही वर्षापूर्वी पंडित शेती बटाईने देत असत. त्यातून फारसे उत्पन्न मिळत नसे. परभणी शहरातील बाजारपेठ शेतापासून जवळ असल्यामुळे त्यांनी भाजीपाला शेती विकसित करण्याचा निर्णय घेतला. मार्केटचा अभ्यास करून पिकवण्यास सुरवात झाली. व्यापाऱ्यांना माल न देता स्वतःची विक्री व्यवस्था तयार केली. त्यातून नफ्याचे मार्जिन वाढू लागले. गेल्या दहा ते १२ वर्षांपासून वर्षभर भाजीपाला उत्पादन घेत त्यात हातखंडा तयार झाला आहे. सुमारे दोन एकर क्षेत्र ते भाजीपाला पिकांसाठी राखीव ठेवतात. उर्वरित क्षेत्रावर सोयाबीन, कापूस, ज्वारी, गहू, हरभरा, चारा पिकांचे उत्पादन घेतात. 

राजगिऱ्याची शेती 
उपवासासाठी तसेच आरोग्यासाठी राजगिरा लाडू, चिक्की यांचे मोठे महत्त्व असते. हे ओळखून पंडित यांनी राजगिऱ्याची शेती करायचे ठरवले. या भागातील सिंचनाची सुविधा असलेले शेतकरी राजगिऱ्याची गहू पिकात मिश्र पीक म्हणून किंवा दांडामध्ये लागवड करतात. त्यातून वर्षभरातील उपवासांसाठी घरच्या घरी उपयोग व्हावा एवढाच उद्देश असतो. व्यावसायिक दृष्टिकोनातून फारशी लागवड केली जात नाही. मात्र पंडित यांच्या वाचनात ॲग्रोवनमध्ये राजगिरा लागवड तंत्रज्ञान विषयावरील लेख आला. त्यांनी वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठातील अन्नतंत्र महाविद्यालयाचे तत्कालीन प्राचार्य पांडुरंग सत्वधर, कृषी माहिती तंत्रज्ञान केंद्राचे प्रमुख डॉ. उद्धवराव आळसे, डॉ. दिगंबर पटाईत, सेंद्रिय शेती संशोधन केंद्राचे मुख्य संशोधक डॉ. आनंद गोरे यांच्याशी चर्चा केली. राजगिरा लागवड तंत्रज्ञानाची माहिती घेतली. राहुरी येथील महात्मा फुले कृषी विद्यापीठाने विकसित केलेले फुले कार्तिकी वाणाचे बियाणे मागवून घेतले. 

राजगिरा शेतीची वैशिष्ट्ये 

  • पंडित तीन वर्षांपासून रब्बी हंगामात राजगिरा घेत आहेत. सोयाबीनच्या काढणीनंतर रब्बीत राजगिरा लागवडीसाठी शेत तयार केले जाते. 
  • राजगिऱ्याची वाढ झपाट्याने होते. तणकटाची वाढ होऊ देण्यास ते प्रतिबंध करते. त्यामुळे खुरपणी वा निंदणीसाठी खर्च लागत नाही. राजगिऱ्यामुळे लव्हाळा देखील आटोक्यात राहतो असा पंडित यांचा अनुभव. 
  • या पिकास जमिनीच्या प्रकारानुसार पाणी. लागवड मध्यम जमिनीवर. त्यामुळे दर १५ दिवसांनी पाणी. 
  • पाच ते सहा पाणी पाळ्यांत पीक परिपक्व होते. 
  • सोयाबीनचा बेवड चांगला असल्यामुळे खतांची कमी गरज 
  • पीक कालावधी- सुमारे साडेतीन ते चार महिने 

भाजीची विक्री 
राजगिऱ्याची उगवण दाट होते. त्यामुळे दाण्यांच्या चांगल्या उत्पादनासाठी उगवणीनंतर तीन आठवड्यांनी विरळणी करावी लागते. या विरळणी केलेल्या भाजीची महिनाभर दररोज २० पेंड्या या प्रमाणे काढणी होते. दहा रुपये प्रति पेंडी दर मिळतो. एकरभरातील भाजी विक्रीतून सुमारे सहा हजार रुपयांचे अतिरिक्त उत्पन्न मिळते. मुख्य दाणे काढणीसाठी मजुरांची गरज भासते. हाताने चोळून दाणे मोकळे केले जातात. 

उत्पादन 

  • पहिल्या वर्षी (२०१६-१७)- ३३ गुंठे- साडेपाच क्विंटल 
  • दुसऱ्या वर्षी- २० गुंठे - पावणेतीन क्विंटल 
  • यंदा एक एकर क्षेत्र- काढणीच्या अवस्थेत- पाच ते सहा क्विंटल अपेक्षित 

थेट विक्री 
परभणी शहरातील वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठाच्या प्रवेशद्वाराजवळ पंडित भाजीपाला विक्री करतात. त्यासोबत राजगिऱ्याचीही हंगामात दररोज पाच किलो या प्रमाणात तीन महिन्यापर्यंत विक्री होते. पहिल्या वर्षी किलोला ८० रुपये, पुढील वर्षी ९० रुपये दर त्यांना मिळाला. यंदा १०० रुपये दर त्यांनी अपेक्षित धरला आहे. राजगिरा दुधात घालून खाणेदेखील पौष्टीक असते. त्या दृष्टीने औरंगाबाद येथील एका डॉक्टर व्यक्तीने ६० किलोची खरेदी केल्याचे पंडित यांनी सांगितले. 

भाजीपाला शेतीत हातखंडा 
पालक, शेपू, मेथी, अंबाडा, गवार, कारले, दोडके, डांगर (भोपळा), कांदा, लसूण, मूळा तसेच अन्य भाजीपाला अशी विविधता पंडित यांनी जपली आहे. परभणी येथील बाजारात येणारा भाजीपाला व ग्राहकांची मागणी यावर त्यांचे नेहमी लक्ष असते. त्यानुसार हंगामनिहाय नियोजन करुन विविध भाज्यांची लागवड ते करतात. अलिकडेच खानदेशी भरीताच्या वांग्याची लागवड केली आहे. सध्या ६० रूपये प्रति प्लॅस्टिक टिफीन या दराने भरीताची ‘होम डिलीव्हरी’ करण्याचा उपक्रमही राबवला आहे. त्यास ग्राहकांची चांगली पसंती आहे. 

थेट विक्रीचा फायदा 
पंडित दररोज मोटारसायकलद्वारे सकाळी अकरा वाजेपर्यंत आणि दुपारी दोन ते तीन या वेळेत कृषी विद्यापीठाचे प्रवेशद्वार व दर बुधवारी परभणीतील संत शिरोमणी सावता माळी आठवडे बाजारात विक्री करतात. व्हॉट्सॲप ग्रुप, फेसबुकच्या माध्यमातून आपल्या मालांचा प्रचार करतात. 

शेती उत्पन्नातून जमीन खरेदी 
क्षेत्र कमी असल्यामुळे मशागत, लागवडीची कामे भाडेतत्त्वावरील बैलजोडीद्वारे किंवा ट्रॅक्टरद्वारे करून घ्यावी लागतात. शेतीत पंडित यांना आई व पत्नी यांची मदत होते. त्यांची वडिलोपार्जित दीड एकर जमीन होती. भाजीपाला शेतीतील शिल्लक रकमेतून त्यांनी दीड एकर जमीनही खरेदी केली आहे. 
 
संपर्क- पंडित थोरात- ८०८७९४४३६१, ८६६८३५३५२० 
 


फोटो गॅलरी

इतर यशोगाथा
रेशीम शेतीतून टाकळीने बांधले प्रगतीचे...यवतमाळ जिल्हयात रेशीम शेतीच्या माध्यमातून आर्थिक...
कमी पावसाच्या प्रदेशात रुजल्या...औरंगाबाद जिल्ह्यातील इतिहास प्रसिद्ध दौलताबाद...
शास्त्रीय तंत्राद्वारे वाढवली कांद्याची...अवर्षणग्रस्त येवला तालुक्यातील (जि. नाशिक)...
पडीक जमिनीत फुलवली साडेतीन हजार झाडांची...माहुळंगे (ता. देवगड, जि. सिंधुदुर्ग) येथील अनिल...
निर्यातक्षम उत्पादन, बाजारपेठांचा शोध...नाशिक जिल्ह्यातील नैताळे (ता.निफाड) येथील...
राईसमिल, पोहे निर्मितीतून व्यवसायवृद्धीवेहेळे (ता. चिपळूण, जि. रत्नागिरी) येथे शंकर जाधव...
भाजीपाला लागवडीतून उघडला प्रगतीचा मार्गसोयाबीन, भात अशा पारंपरिक कोरडवाहू पिकांवर भिस्त...
थेट पपई विक्रीतून मिळविला तिप्पट दर !परभणी ः कोरोनाच्या स्थितीमध्ये लॉकडाऊन व...
दुग्धव्यवसायातून शेतीला दिला सक्षम...आत्महत्याग्रस्त अशी ओळख असलेल्या यवतमाळ...
तंत्रज्ञान आत्मसात करीत प्रयोगशील शेतीत...अकोला जिल्ह्यातील आस्टुल येथील संतोष घुगे यांनी...
केळी ‘रायपनिंग चेंबर’ व्यवसाय झाला पूरक...सातारा जिल्ह्यातील अनवडी (ता. वाई) येथील प्रवीण...
सव्वा एकरांत सेंद्रिय भाज्यांचा `जगदाळे...कोल्हापूर जिल्ह्यातील नृसिंहवाडी (ता.शिरोळ) येथील...
व्यवसाय सांभाळून शेतीमध्ये वाढविली...खासगी नोकरी सोडून आपला पेपर प्रॉडक्‍ट, प्लॅस्टीक...
दर्जेदार पेरू, सीताफळाच्या उत्पादनावर भरमाझ्याकडे पेरू आणि सीताफळाची लागवड आहे. पेरूच्या...
गावोगावी फिरून विकली पंधरा टन द्राक्ष कोरोनामुळे बाजार समित्या बंद झाल्या, व्यापारीही...
मका उत्पादन वाढीसाठी सुधारित तंत्रावर भर  यंदा पंधरा एकर क्षेत्रावर मका लागवडीचे...
`कोरडवाहू` प्रकल्पातून मिळाली शेती,...सिंधुदुर्ग जिल्हयातील खांबाळे गावाचे चित्र...
शेती. शिक्षण, विकासकामांतून पुढारलेले...भाटपुरा (जि.धुळे) गावाने सिंचनाचे शाश्‍वत स्त्रोत...
केळी पीलबागेचे व्यवस्थापन, खर्च कमी... माझी काळी कसदार दहा एकर शेती आहे. दोन...
बियाणे बदल, संतुलित खत व्यवस्थापनातून...खरीप हंगामाची तयारी पूर्ण झाली आहे. सध्या...