agriculture story in marathi, causes of fungal infection in livestock feed | Agrowon

जनावरांच्या अाहारात बुरशीजन्य घटकांचा वापर टाळा

डॉ. अमोल आडभाई, समीर भागवत
बुधवार, 24 ऑक्टोबर 2018

अाहाराद्वारे जनावरांच्या शरीरात बरेच हानिकारक घटक जाऊ शकतात यापैकी प्रामुख्याने बुरशीयुक्त आहार हा महत्त्वाचा घटक आहे. बऱ्याच वेळेस सामान्यपणे डोळ्यांना न दिसणारी बुरशी किंवा अफ्लाटाॅक्सीन युक्त चारा अनावधानाने जनावरांना खायला दिला जातो. त्यामुळे जनावराचे आरोग्य धोक्यात येते.

आहार देत असताना त्यामध्ये जनावरांना अपायकारक असा कोणताही घटक जात नाही याची काळजी घेणे अावश्‍यक असते.
 
अफ्लाटाॅक्सीन

अाहाराद्वारे जनावरांच्या शरीरात बरेच हानिकारक घटक जाऊ शकतात यापैकी प्रामुख्याने बुरशीयुक्त आहार हा महत्त्वाचा घटक आहे. बऱ्याच वेळेस सामान्यपणे डोळ्यांना न दिसणारी बुरशी किंवा अफ्लाटाॅक्सीन युक्त चारा अनावधानाने जनावरांना खायला दिला जातो. त्यामुळे जनावराचे आरोग्य धोक्यात येते.

आहार देत असताना त्यामध्ये जनावरांना अपायकारक असा कोणताही घटक जात नाही याची काळजी घेणे अावश्‍यक असते.
 
अफ्लाटाॅक्सीन

  • अफ्लाटाॅक्सीन हा विषारी बुरशीजन्य घटक असून त्यामुळे जनावरांच्या अारोग्यावर अतिशय हानिकारक परिणाम होऊ शकतात.
  • अफ्लाटाॅक्सीनचे (१४ किंवा त्यापेक्षा जास्त) अनेक प्रकार आढळतात, त्यापैकी अफ्लाटाॅक्सीन बी १, बी २, जी १ आणि जी २ हे चार प्रकार जास्त धोकादायक अाहेत.
  • पशुखाद्याची अयोग्य पद्धतीने म्हणजे उबदार अाणि अोलसर ठिकाणी साठवणूक केल्यामुळे बुरशीची वाढ होते. जनावरांचा चारा किंवा पशुखाद्यामध्ये जास्त प्रमाणात आर्द्रता असेल तसेच जास्त तापमानामुळे ही खाद्यामध्ये जास्त प्रमाणात बुरशी निर्माण होते. यामध्ये बऱ्याच प्रकारच्या बुरशीचा समावेश असतो परंतु अॅस्परजीलस फ्लेवस व अॅस्परजीलस पेरासीटीकस या जातीच्या बुरशी जास्त प्रमाणात मायकोटोक्सीन नावाचा विषारी पदार्थ तयार करतात.
  • दुष्काळी भाग, चाऱ्याची योग्य प्रकारे साठवणूक न केल्यामुळे तसेच अधिक उष्णप्रदेशामध्ये बुरशीची जास्त प्रमाणात वाढ होऊ शकते.
  • मायकोटाॅक्सीन मुळे मायकोटाॅक्सीकोसिस नावाचा आजार होतो. मायकोटाॅक्सीन एक प्रकार म्हणजे अफ्लाटाॅक्सीन होय.
  • याव्यतिरिक्त, अफ्लाटाॅक्सीन एम १(एएफम १) हा, अफ्लाटाॅक्सीन बी १ (एएफबी १) पदार्थाच्या चयापचय पदार्थापासून तयार होतो, आधिक अफ्लाटाॅक्सीनचा संसर्ग झालेल्या भागात ते दुधामध्येही आढळून येते. त्यानंतर मनुष्य ही त्याच्या संसर्गात येऊ शकतो, जसे की दूध आणि दुग्धजन्य पदार्थांद्वारे, दूध उत्पादनांसह, विशेषत: अशा ठिकाणी जेथे जनावरांना सर्वात कमी गुणवत्तेचे खाद्य दिले जाते.

खाद्यामध्ये बुरशी कशी तयार होते?
पेंड

  • जनावरांच्या आहारात शेंगदाणा पेंड, सोयाबीन पेंड, सरकी पेंड, अशा विविध प्रकारच्या पेंडी वापरल्या जातात.
  • पेंड तयार करत असताना वापरल्या जाणाऱ्या कच्च्या मालामध्ये बुरशी असेल तर पेंडीमध्येही बुरशी तयार होते.
  • कच्च्या मालावर प्रक्रिया केल्याने त्याचे पेंडीत रूपांतर झाल्यावर सामान्यपणे बुरशी दिसत नाही. परंतु असे नमुने प्रयोग शाळेत तपासले तर त्यात मोठ्या प्रमाणावर बुरशीपासून तयार होणारे हे विषारी पदार्थ जास्त प्रमाणात असू शकतात.

भरडा
पशुखाद्याबरोबर जनावरांना भुसा किंवा भरडा दिला जातो. धान्य चांगल्याप्रकारे वाळवलेले नसेल किंवा धान्यमध्ये १२ ते १५ टक्क्यांपेक्षा जास्त पाण्याचे प्रमाण असल्यास अशा धान्यामध्ये बुरशीची वाढ होते काही दिवसाने हा भाग काळासर पडतो. या काळ्या भागामध्ये बुरशीची वाढ जास्त प्रमाणात असते, अशा प्रकारचे धान्य जनावरांना भरडून दिले जाते.

ओला चारा
३ ते ४ दिवसाचा हिरवा चारा साठवून ठेवला असेल तर अशा चाऱ्याच्या आतील भागातील तापमानात वाढ झाल्याने काही काळाने त्यात बुरशी तयार होते.

सुका चारा
सुका चारा पावसाळ्यात झाकून ठेवला जातो. परंतु चारा पूर्णपणे झाकून ठेवला गेला नाही तर भिजतो व अशा चाऱ्यामध्ये नंतर बुरशी तयार होते. अफ्लाटाॅक्सीन नावाचा विषारी पदार्थ बुरशीची वाढ झाल्यामुळे तयार होतो त्यामुळे चारा काळा पडतो. काहीवेळा चाऱ्याचा काळपट भाग वेगळा करून चांगला भागच जनावरांना खायला दिला जातो. परंतु काळपट भाग काढून टाकला तरी चाऱ्याच्या आतील बाजूस सुद्धा बुरशीची वाढ झालेली असते व ती बाहेरून दिसत नाही.

संपर्क ः डॉ. अमोल आडभाई, ८८०५६६०९४३,
(राष्ट्रीय दुग्ध संशोधन संस्था, कर्नाल, हरियाणा)


इतर कृषिपूरक
शेतकऱ्यांना उभारी देणारी संत ज्ञानेश्‍...किनखेडा (ता.रिसोड,जि.वाशीम) येथील प्रगतशील शेतकरी...
व्यवस्थापन म्हशींच्या माजाचेदुग्ध व्यवसाय किफायतशीर होण्यासाठी म्हशीने दर १३...
सुधारीत पद्धतीने लाव्ही पक्षीपालनजपानी लाव्ही पक्षांची खाद्याची गरज फार कमी असते....
जनावरांची रक्त तपासणी महत्त्वाची...आजार करणारे रोगजंतू जनावरांच्या शरीरामधील आंतरिक...
गोठ्यातील माश्यांचे एकात्मिक व्यवस्थापनगोठ्यात होणाऱ्या अस्वच्छतेमुळे कीटकवर्गीय...
जनावरांतील परोपजिवींचे नियंत्रण...सध्याच्या काळातील परोपजिवींच्या प्रादुर्भावामुळे...
पावसाळ्यातील जनावरांचे व्यवस्थापनपावसाळ्यात मोठ्या प्रमाणात आर्द्रता वाढते आणि अशा...
दुधाळ जनावरांच्या आहारात कॅल्शिअम...जनावरांच्या खाद्यामध्ये विकसित होणारी बुरशी तसेच...
प्रसुती दरम्यान जनावरांची काळजीगाभण जनावरांना शेवटचे तीन आठवडे रानात तसेच डोंगर...
गाई, म्हशीमधील प्रजनन व्यवस्थापनकालवडी साधारण १२ ते १८ महिने आणि वगारी २४ ते ३६...
स्वीकारा फक्त दुग्धसमृद्धी रेतमात्राभरपूर उत्पादक पिढी देणाऱ्या रेतमात्रेचा वापर...
मजुरांशिवाय कुटुंब झाले दुग्धव्यवसायात...पुणे जिल्ह्याच्या मुळशी तालुक्यालगत शहरीकरण वाढले...
बाजारपेठेत वाढतेय ‘चीज'ला मागणीआपल्या देशामध्ये प्रामुख्याने प्रक्रियायुक्त चीज...
लंम्पी स्कीन डिसीज आजाराचे नियंत्रणलंम्पी स्कीन डिसीज हा प्रामुख्याने गाई, बैल,...
दुग्धोत्पादनासाठी प्रजननाची पंचसूत्रीदुग्धोत्पादन हे गाई,म्हशींच्या प्रजननावर अवलंबून...
अन्न सुरक्षेेचा प्रश्न ऐरणीवर...अंतर्गत संघर्ष, हिंसा या मानवी कारणांसोबतच विविध...
जनावरांतील धर्नुवाताची लक्षणे अन्...जनावरांच्या शरीरावरील जखमांतून धर्नुवात आजाराचे...
परसबागेमध्ये वनराजा कोंबडीपालनमुक्तपद्धत, अर्धबंदिस्त पद्धत आणि, बंदिस्त...
शेळ्या- मेंढ्यांमधील आंत्रविषारमोठ्या शेळ्या-मेंढ्या तीव्रतेनुसार काही...
शेततळ्यातील मत्स्यपालन झाले उत्पन्नाचे...करडा (जि. वाशीम) येथील कृषी विज्ञान केंद्राने...