Agriculture story in marathi, corn processing | Agrowon

भारतीय मक्याचे पुढे काय होते ? जाणून घ्या मुल्यवर्धन...

शैलेंद्र कटके,  डॉ. अरविंद सावते 
बुधवार, 20 नोव्हेंबर 2019

मका हे एक महत्त्वाचे तृणधान्य आहे. जगातील चार महत्त्वाच्या तृणधान्यात मक्याचा समावेश होतो. जगातील तृणधान्यांच्या एकूण उत्पादनापैकी २० टक्के मक्याचे उत्पादन असते. जगातील अन्नधान्यामध्ये - औद्योगिक वापरासाठी मक्याचा उपयोग सर्वात अधिक आहे. भारतात क्षेत्रफळाच्या बाबतीत मका हे भात, गहू, ज्वारी आणि बाजरी यानंतर पाचव्या क्रमांकाचे पीक आहे. मक्याचे उत्पादन भारतातील सर्व राज्यांमध्ये होते. 

मका हे एक महत्त्वाचे तृणधान्य आहे. जगातील चार महत्त्वाच्या तृणधान्यात मक्याचा समावेश होतो. जगातील तृणधान्यांच्या एकूण उत्पादनापैकी २० टक्के मक्याचे उत्पादन असते. जगातील अन्नधान्यामध्ये - औद्योगिक वापरासाठी मक्याचा उपयोग सर्वात अधिक आहे. भारतात क्षेत्रफळाच्या बाबतीत मका हे भात, गहू, ज्वारी आणि बाजरी यानंतर पाचव्या क्रमांकाचे पीक आहे. मक्याचे उत्पादन भारतातील सर्व राज्यांमध्ये होते. 

मक्यातील पोषक तत्त्वे : भारतीय मक्याच्या दाण्यात सर्वसाधारणपणे पुढील घटक असतात. कर्बोदके ६६.२ टक्के, जलांश १४.९ टक्के, प्रथिने ११.१ टक्के, स्निग्ध पदार्थ ३.६ टक्के, तंतू २.७ टक्के, खनिज पदार्थ १.४ टक्के 

मका हे तृणधान्य विविध प्रकारच्या औद्योगिक प्रक्रियेसाठी वापरला जातो. त्यात प्रामुख्याने खालील पदार्थाचा  समावेश आहे. 
१) मका स्टार्च २) पॉप कॉर्न (मका लाह्या) ३) मका पोहे ४) मका तेल ५) मका अंकुर ६) मका भरड ७) मका पीठ ८) मका कोंडा / टरफल ९) मका ग्लूटेन 

मका स्टार्च 
मका स्टार्च हे एक तृणधान्य स्टार्च असून, त्यामध्ये प्रथिने व खनिज द्रव्यांचे प्रमाण कमी असते. मका स्टार्चच्या जास्त शुद्धतेमुळे त्याचे अनेक औद्योगिक उपयोग आहेत. मक्यामध्ये ६६ टक्के स्टार्चचे प्रमाण असून ते अनेक प्रक्रियेद्वारे वेगळे केले जाते. त्यामध्ये भिजवणे, दळणे आणि वाळविणे, आर्द्र दळण या पद्धतीचा समावेश होतो. सल्फुरस आम्लाच्या गरम व विरल द्रावणात स्वच्छ केलेले मक्याचे दाणे ३६-४८ तास बुडवून ठेवतात. या क्रियेमुळे दाण्यावरील टरफल निघून ग्लुटेन मऊ होते व स्टार्चचे विरंजन होते. यंत्राच्या साह्याने अंकुर व टरफल वेगळी काढली जातात. शुष्क दळूण स्टार्च व ग्लूटेन केंद्रोत्सारी यंत्राच्या साह्याने वेगळी केली जातात. स्टार्चवर संस्करण करून डेक्स्ट्रोज, मका पाक व मका स्टार्च वेगळे केले जातात. स्टार्चचे अनेक खाद्य व 
अखाद्य उपयोग आहेत. भारतात दरवर्षी ७०-८० हजार टन स्टार्चचे उत्पादन होते. 

मका स्टार्चचे उपयोग 
मका स्टार्चचा वापर प्रामुख्याने कागद, कापड, अन्नप्रक्रिया, औषधी या उद्योगामध्ये केला जातो. 

२) पॉप कॉर्न / मका लाह्या 
पॉप कार्न हे जगातील अत्यंत लोकप्रिय स्नॅक फुड आहे. लहान मुलांपासून ते आबालवृद्धांपर्यंत सर्व वर्गातील ग्राहकांना ह्याची चव आवडते. मक्याचे स्टार्च व प्रथिने हे टणक अशा कवचामध्ये बंद असतात. स्टार्च पाण्याच्या योग्य प्रमाणात येईपर्यंत त्याला भिजवून घेऊन कोरडे केले जातात. उच्च तापमानात ते ठेवले असता स्टार्चमधील पाण्याचे रूपांतर होऊन उच्च तापमानाची वाफ एका हलक्या स्फोटाने बाहेर पडते. तेच पॉप कॉर्न होय. हे पॉपकार्न अत्यंत कुरकुरीत, स्वादिष्ट असतात. त्यावर थोडासा मसाला, मीठ टाकून त्याची चव वाढविले जाते. 

३) मका पोहे (काॅर्न फ्लेक्स)  
मका पोहे हा जगातील अत्यंत लोकप्रिय न्याहरीचा पदार्थ आहे. भारतामध्येदेखील मोठ्या प्रमाणात मका पोह्याचा वापर केला जातो. त्यात प्रामुख्याने न्याहरी व चिवडा ह्या प्रकारामध्ये वापर होतो. ते करण्यासाठी मक्याचे तुकडे (ग्रीट) योग्य आर्द्रता, पाण्याचे प्रमाण व उष्णता ह्या बाबीचे संतुलन राखून स्टीलच्या रोलर मीलमधून उच्च दाब प्रक्रियेद्वारे निर्माण केला जातो. 

संपर्क ः शैलेंद्र कटके, katkesd@gmail.com 
(अन्न तंत्रज्ञान महाविद्यालय वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठ, परभणी) 

 


इतर कृषी प्रक्रिया
ड्रॅगन फळापासून प्रक्रिया पदार्थड्रॅगन फ्रूट या फळाचे मध्य अमेरिका, मलेशिया,...
कवठाची जॅम, जेलीकवठाचे औषधी उपयोग लक्षात घेऊन फळापासून विविध...
पोषणमूल्याने समृद्ध प्रथिनयुक्त बारबाजारामध्ये विविध प्रकारच्या प्रथिनयुक्त पावडर...
फळे,भाजीपाला साठवणीसाठी उच्च तापमानाचा...फळे, भाजीपाला व प्रक्रिया पदार्थ अधिक काळ...
फळांची जेली करताना...चमकदार, पारदर्शक, मऊ आणि उत्कृष्ट जेली...
आवळ्यापासून विविध उत्पादनांची निर्मिती आपणा सर्वांना आहारात आणि आयुर्वेदात आवळ्याचे...
फळे,भाजीपाला प्रक्रियेची तत्त्वेफळे, भाजीपाला व प्रक्रिया पदार्थ अधिक काळ...
चिकूपासून टॉफी, जॅमनिर्मितीचिकू फळापासून टॉफी, जॅम, जेली, ज्यूस, गर (पल्प),...
जीवनसत्त्व, क्षार घटकांचा पुरवठा करणारे...अंजिरामध्ये ओमेगा ३ आणि ओमेगा ६ हे घटक मुबलक...
भाजीपाला साठवणीसाठी ‘शून्य ऊर्जा शीत-...काढणी, साठवणूक आणि प्रक्रिया यातील अयोग्य हाताळणी...
बाजरी मूल्यवर्धनातून वाढवा नफाबाजरीच्या पिठाचा वापर इतर पिठात मिसळून केल्यास...
आरोग्यदायी नाचणीनाचणीमध्ये कॅल्शियमबरोबरीने लोह, नायसीन, थायामीन...
शेळीपालन : परतफेड हप्ते ठरवण्यासाठी ...शेळीपालनामुळे शेतमजूर स्त्रियांच्या उत्पन्नामध्ये...
पोल्ट्री सुरू करायचीय, नक्की वाचा......विमलताई या गावातील समाजकार्यास वाहून घेतलेल्या...
आवळ्याचे गुणकारी पदार्थआवळा हे फळ इतर फळांसारखे वर्षभर टिकत नाही,...
डाळनिर्मितीला भारतात मोठी संधीभारतातील एकूण गरजेपैकी ६० टक्के डाळ देशांतर्गत...
काथ्या उद्योगासाठी अनुदान आणि वितरणकाथ्या उद्योगात रोजगाराच्या चांगल्या संधी आहेत....
अन्नप्रक्रिया उद्योगात आहेत मुबलक संधीशेती व्यवसाय हा केवळ शेतमालाची उत्पादकता वाढवणे...
किवी फळापासून प्रक्रिया पदार्थकिवी फळ हे चॉकलेटी व हिरवे रंगाचे केसाळ, आंबट व...
दुग्ध व्यवसायाच्या प्रकल्प अहवालात काय...खरेतर राहुलला आता दूध व्यवसायाने झपाटले होते. दूध...