Agriculture story in marathi cultivation of pearl millet for fodder purpose | Agrowon

सकस, हिरव्या चाऱ्यासाठी बाजरी फायदेशीर

तुषार भोसले, प्रशांत घाडगे, डॉ. रोहित चव्हाण
शुक्रवार, 14 फेब्रुवारी 2020

हिरव्या चाऱ्यासाठी बाजरी उन्हाळी व खरीप हंगामात पेरावी. चाऱ्यासाठी बाजरीचे पीक चवळीबरोबर आंतरपीक (२:२) म्हणूनही घेतले जाते. बाजरीपासून हिरवा चारा, वाळलेली वैरण अथवा मूरघासदेखील तयार करता येतो.
 

बाजरी हे उंच वाढणारे तृणधान्य वर्गातील महत्त्वाचे चारा पीक आहे. बाजरीच्या एका रोपास सरासरी ४ ते ५ कार्यक्षम फुटवे (ज्यांना कणसे येतात) आणि ३ ते ५ अकार्यक्षम फुटवे (ज्यांना कणसे येत नाहीत असे) असतात. पहिल्या कापणीनंतर विशेषतः खरीप हंगामात ओलिताची सोय असल्यास दोन ते तीन खोडवे सहज घेता येतात.

हिरव्या चाऱ्यासाठी बाजरी उन्हाळी व खरीप हंगामात पेरावी. चाऱ्यासाठी बाजरीचे पीक चवळीबरोबर आंतरपीक (२:२) म्हणूनही घेतले जाते. बाजरीपासून हिरवा चारा, वाळलेली वैरण अथवा मूरघासदेखील तयार करता येतो.
 

बाजरी हे उंच वाढणारे तृणधान्य वर्गातील महत्त्वाचे चारा पीक आहे. बाजरीच्या एका रोपास सरासरी ४ ते ५ कार्यक्षम फुटवे (ज्यांना कणसे येतात) आणि ३ ते ५ अकार्यक्षम फुटवे (ज्यांना कणसे येत नाहीत असे) असतात. पहिल्या कापणीनंतर विशेषतः खरीप हंगामात ओलिताची सोय असल्यास दोन ते तीन खोडवे सहज घेता येतात.

बियाणे व पेरणी
हिरव्या चाऱ्यासाठी बाजरी उन्हाळी व खरीप हंगामात पेरावी. उन्हाळी हंगामातील पेरणी फेब्रुवारी-मार्च आणि खरीप हंगामातील पेरणी जून ते जुलै महिन्यात करावी. हिरव्या चाऱ्यासाठी हेक्टरी १० ते १२ किलो बियाणे वापरून पेरणी पाभरीने २५ ते ३० सें.मी. अंतरावर करावी.

जमीन व हवामान
बाजरीस उबदार ते उष्ण हवामान चांगले मानवते. बाजरीचे पीक सर्व प्रकारच्या जमिनीत येऊ शकते. तथापि हलकी ते मध्यम मगदुराची व पाण्याचा चांगला निचरा होणारी जमीन या पिकाच्या उत्तम वाढीस उपयुक्त ठरते. बेताचा पाऊस पडणाऱ्या भागात देखील हे चारा पीक चांगले येते.

पूर्व मशागत
पूर्व मशागत करताना पिकाची धसकटे, काड्या, पालापाचोळा वेचून जमीन पेरणीसाठी तयार करून ठेवावी. पेरणीपूर्वी एक खोल नांगरट व कुळवाच्या दोन पाळ्या देऊन जमीन भुसभुशीत करावी. त्यामुळे पिकाची वाढ जोमाने होते.

बीज प्रक्रिया
अॅझेटोबॅक्टर जिवाणू संवर्धक २५० ग्रॅम प्रती १० किलो बियाण्यास पेरणीपूर्वी चोळावे.

सुधारित वाण
भरपूर हिरव्या चाऱ्याच्या उत्पादनासाठी प्रसारित झालेले सुधारित वाण : ‘जायंट बाजरा’, ‘बायफ बाजरा’ व ‘राजको बाजरा’ इ. पेरणीसाठी निवडावेत.

आंतर मशागत
पिकाची वाढ जलद होत असल्याने अगदी सुरुवातीच्या काळात वाफसा असताना साधारणतः पेरणीनंतर २० ते २५ दिवसांनी एक हात कोळपणी करावी व पुढील २५ ते ३० दिवसांनी एक खुरपणी करून शेत तणविरहीत करावे. बाजरी पिकाची उत्तम मशागत व योग्य लागवड तंत्र यांचा अवलंब केल्यास शेतात तण माजत नाही. पुढे पिकाच्या जलद वाढीमुळे तणांचा जोर कमी होतो.

खत व्यवस्थापन
भर खतामुळे जमिनीत ओलावा टिकून राहतो, हवा खेळती राहते. शिवाय पोषणमूल्यांचा पुरवठा चांगला होतो. पेरणीपूर्वी जमिनीची मशागत करताना हेक्टरी ५ ते ६ टन चांगले कुजलेले शेणखत अथवा कंपोस्ट खत जमिनीत मिसळावे. बाजरी हे पीक तृण धान्य वर्गातील असल्याने नत्र खतास चांगला प्रतिसाद देते. या चारा पिकाद्वारे अल्पावधीत भरपूर उत्पादन अपेक्षित असल्याने पेरणीच्या वेळी पिकास हेक्टरी ४५ किलो नत्र (९८ किलो युरिया), ४० किलो स्फुरद (२५० किलो सिंगल सुपर फॉस्फेट) व ३० किलो पालाश (५० किलो म्युरेट ऑफ पोटॅश) द्यावे. पेरणीनंतर २५ ते ३० दिवसांनी नत्राचा ४५ किलोचा दुसरा हप्ता (९८ किलो युरिया) द्यावा. तसेच जिरायती चारा पिकास पेरणीच्या वेळी हेक्टरी ३० किलो नत्र (६५ किलो युरिया), ३० किलो स्फुरद (१८८ किलो सिंगल सुपर फॉस्फेट) व ३० किलो पालाश (५० किलो म्युरेट ऑफ पोटॅश) द्यावे व पेरणीनंतर २५ ते ३० दिवसांनी नत्राचा ३० किलोचा दुसरा हप्ता (६५ किलो युरिया) द्यावा.

पाणी व्यवस्थापन
बाजरी पिकास उन्हाळी हंगामात आवश्यकतेनुसार ८ ते १० दिवसांच्या अंतराने पाण्याच्या पाळ्या द्याव्यात. तर खरीप हंगामात साधारणतः १५ ते २० दिवसाच्या अंतराने पाण्याच्या पाळ्या देणे गरजेचे आहे. उन्हाळी बाजरीची पाण्याची एकूण गरज ४५ ते ५० सें.मी. प्रति हेक्टरी असते.

कापणी
बाजरी हे जलद वाढणारे पीक असल्यामुळे अल्पकाळात भरपूर हिरवा चारा मिळतो. हिरव्या चाऱ्याचे भरपूर उत्पादन व अधिक पोषणमूल्ये मिळण्याच्या दृष्टीने बाजरीचे कणीस बाहेर पडल्यानंतर कापणी करणे अधिक फायद्याचे ठरते. परंतु कापणीचे काम, पिक ५०% फुलोरा या अवस्थेपलीकडे लांबणीवर टाकू नये. ही अवस्था साधारणपणे पेरणीनंतर ६० ते ६५ दिवसांनी येते. दुसरी कापणी घ्यावयाची असल्यास प्रथम कापणी नंतर बाजरी खोडव्याची वाढ जमिनीत उपलब्ध ओलाव्यावर अवलंबून असते व त्यानुसार दोन ते तीन खोडवे घेता येतात.

पोषणमूल्ये
५० टक्के पीक फुलोऱ्यात असताना बाजरीच्या हिरव्या चाऱ्यात शुष्कांशावर आधारीत ५७.९ टक्के कार्बोदके (पिष्टमय पदार्थ), ७ ते ९ टक्के प्रथिने, २४.९ टक्के काष्टमय तंतु, १.९ टक्के स्निग्ध पदार्थ व ८.२ टक्के खनिज पदार्थ असतात.

उत्पादन
बाजरीपासून हेक्टरी ४५० ते ५०० क्विंटल हिरव्या चाऱ्याचे उत्पादन ५५ ते ६५ दिवसांत मिळते.
 
संपर्क ः तुषार भोसले, ८००७६५६३२४, ८८३०११७६९१
(पशू संवर्धन व दुग्ध शास्त्र विभाग, महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ, राहुरी, जि. नगर


इतर कृषी सल्ला
डाळिंब बागांसाठी पाण्याचे व्यवस्थापनजानेवारी अखेरपासून पाण्याची उपलब्धता कमी होत जाते...
सकाळी सौम्य थंडी; दुपारी उष्ण हवामानमहाराष्ट्रावर १०१० हेप्टापास्कल इतका कमी हवेचा...
शाश्‍वत विकासासाठी एकात्मिक शेती पद्धतीग्रामीण भागामध्ये काही पिके, त्यावर आधारित पशू-...
कृषी सल्ला (आंबा, काजू, नारळ, सुपारी,...प्रादेशिक हवामान केंद्र, मुंबई यांच्याकडून...
शिवारामधील हुंदक्यांच्या मुळांपर्यंत...औद्योगिक क्षेत्र आणि कृषी एकमेकांच्या हातात हात...
केळी सल्लामृग बागेतील केळी गर्भावस्थेत आहेत. कांदेबाग लागवड...
मणी तडकण्यासह भुरी रोगाचा प्रादुर्भाव...सध्याच्या वातावरण परिस्थितीत बऱ्याच ठिकाणी ढगाळ...
शेतकरी नियोजन ः पीक केळी----------------------- शेतकरी ः प्रेमानंद हरी...
वांग्यामधील शेंडे, फळ पोखरणाऱ्या अळीचे...नुकसानीचा प्रकार :  अळी पानांच्या...
शेतीचे भवितव्य शाश्‍वत करतानामी  १९६०-७० च्या दशकात अनुभवलेली, जगलेली...
कलिंगड, खरबूज काढणीकलिंगड काढणीस तयार झाल्याची लक्षणे  फळांवर...
तापमानात वाढ, थंडीचे प्रमाण कमी होणार...महाराष्ट्राच्या उत्तरेस १०१२, तर दक्षिणेस १०१०...
सात देशांच्या शेत शिवाराची सैर‘‘काय? बुलेटवरून वीस हजार किलोमीटर आणि तेही सात...
द्राक्ष बागेत घडांना पेपर लावताना...अलीकडे वातावरणातील बदलांमुळे द्राक्ष बागेमध्ये सन...
कृषी सल्ला (राहुरी विभाग)गहू फुटवे फुटण्याची अवस्था     ...
कृषी सल्ला (कोकण विभाग)किमान तापमानात घट होण्याची शक्यता आहे. फळबाग...
गुलाबी बोंड अळीचे नियंत्रणनांदेड, परभणी, औरंगाबाद व जालना जिल्ह्यांत...
वाढत्या थंडीचे फळबागांवरील परिणामगेल्या आठवड्यापासून राज्यामध्ये वातावरणात बदल...
किमान तापमानात घट, थंड व कोरडे हवामानमहाराष्ट्रावर रविवार ते मंगळवार या काळात १०१४...
एकात्मिक शेती पद्धती हाच हवामान बदलावर...एकात्मिक शेती व्यवस्थापनानुसार काही क्षेत्र...