Agriculture story in marathi, diet management in cows and buffaloes | Agrowon

प्रजननक्षमता सक्षम करण्यासाठी जनावरांच्या आहाराचे नियोजन
डॉ. मंजूषा ढगे, डॉ. अनिल पाटील
शुक्रवार, 15 फेब्रुवारी 2019

सुयोग्य व समतोल आहारातून जनावरांना ऊर्जा, प्रथिने, स्निग्ध पदार्थ, क्षार, जीवनसत्त्वे ही पोषणमूल्ये योग्य प्रमाणात मिळाली पाहिजेत. यामुळे शरीरातील आवश्यक त्या क्रिया पूर्ण केल्या जातात आणि याचाच परिणाम जनावरांची प्रजननक्षमता वाढण्यास मदत होते.
 
पशुप्रजनन सक्षम करण्याकरिता पशुआहार किंवा पशुखाद्याचा महत्त्वाचा सहभाग आहे. आहाराची प्रत, प्रमाण व पद्धत असे एकूण व्यवस्थापन यांचा प्रजननाशी सरळ संबंध आहे.
प्रजनन संस्थेची कार्ये

सुयोग्य व समतोल आहारातून जनावरांना ऊर्जा, प्रथिने, स्निग्ध पदार्थ, क्षार, जीवनसत्त्वे ही पोषणमूल्ये योग्य प्रमाणात मिळाली पाहिजेत. यामुळे शरीरातील आवश्यक त्या क्रिया पूर्ण केल्या जातात आणि याचाच परिणाम जनावरांची प्रजननक्षमता वाढण्यास मदत होते.
 
पशुप्रजनन सक्षम करण्याकरिता पशुआहार किंवा पशुखाद्याचा महत्त्वाचा सहभाग आहे. आहाराची प्रत, प्रमाण व पद्धत असे एकूण व्यवस्थापन यांचा प्रजननाशी सरळ संबंध आहे.
प्रजनन संस्थेची कार्ये

  • जनावरांच्या शरीरात विविध शरीर क्रिया चालू असतात जसे की, श्वसन संस्था, पचन संस्था, रक्ताभिसरण संस्था व प्रजनन संस्था. सर्वसाधारणपणे प्रजननसंस्था जनावरे वयात आल्यानंतर कार्यरत होते. म्हणजेच माज सुरू होणे, माजाचे चक्र सुरू राहणे, रेतन, जनावरांतील गर्भधारणा इ. होत असते.
  • कालवडीचे वजन २ ते ३ वर्षांच्या आत एकून २५० किलो झाले पाहिजे. समतोल आहाराचा योग्य पुरवठा केल्यास, कालवड १.५ वर्षाला माज दाखवते. दोन माज सोडून द्यावे व तिसऱ्या माजास रेतन करवून घ्यावे.

आहाराचे महत्त्व
प्रजनन क्षमतेच्या वाढीकरिता पशु खाद्याचा महत्त्वाचा वाटा असतो. जनावरांना आहारातून मिळणारे प्रथिने, ऊर्जा, स्निग्ध पद्धार्थ, क्षार, जीवनसत्त्वे ही जनावरांची प्रजनन क्षमता वाढवण्यासाठी अतिशय उपयुक्त घटक आहेत. आहारामध्ये यांची कमतरता झाल्यास प्रजननामध्ये अडथळे निर्माण होतात. जसे की, माजाचे चक्र बंद होणे, माजाची लक्षणे क्षीण होतात, स्त्री बीज सुटत नाही, माजाचा कालावधी कमी होतो, ओजसरसाचे प्रमाण कमी होते, गर्भाशयाची कार्य क्षमता कमी होते, सतत उलटणे व काही वेळा वंधत्व येण्याची शक्यता असते. या व इतर अनेक प्रजनन क्रियेत अडथळे निर्माण होऊ शकतात. पशु आहारातील महत्त्वाच्या घटकाच्या कमतरतेमुळे जनावरांची प्रजनन क्षमता कमी होते. यासाठी जनावरांमध्ये समतोल पुरेसा योग्य प्रमाणात आहार असणे गरजेचे आहे.

पशू आहारातील घटक
१. ऊर्जा : आहारातील ऊर्जेचा व प्रजनन क्रियेचा थेट संबंध लक्षात घेता समतोल आहार देणे गरजेचे असते. ऊर्जायुक्त आहाराचा योग्य प्रमाणात पुरवठा झाल्यास चयापचय क्रिया, शरीराची वाढ, योग्य माज व गर्भधारणा, दूध उत्पादन वाढ योग्य प्रमाणात होते.
२. प्रथिने : आहारामध्ये प्रथिनाचे प्रमाण कमी असल्यास याचा उलट परिणाम प्रजनन क्रियेवरती होतो. प्रजननाचे कार्य सुरळीत चालत नाही. प्रथिनांचे प्रमाण जर आहारात व्यवस्थित राहिले तर स्त्रीबीज सुटण्याची क्रिया सुरळीत होऊन गर्भधारणा व्यवस्थित होते.
३. जीवनसत्त्वे : जनावरातील प्रजनन क्षमता वाढविण्यासाठी आहारात जीवनसत्व अ, ब, ड व ई या जीवनसत्त्वाचा मुख्यत: सहभाग असतो. जीवनसत्त्वाच्या कमतरतेमुळे प्रजनन क्षमता कमी होते. जनावरे लवकर वयात न येणे, गर्भपात इ. परिणाम दिसून येतात. यासाठी आहारमध्ये जीवनसत्त्वांचे असणे गरजेचे आहे. सोबतच हिरवा व वाळलेला चारा योग्य प्रमाणात देणे गरजेचे आहे. प्रजनन व समतोल आहार या दोन्ही बाबी एकंदरीत सतत दूध उत्पादन व वर्षाला वासरू निर्माण करण्याकरिता गरजेचे आहे.
 
संपर्क ः डॉ. अनिल पाटील, ७५८८०६२५५६
(पशुवैद्यकीय महाविद्यालय, उदगीर, जि. लातूर) 

इतर कृषिपूरक
गोठ्याची स्वच्छता ठेवा, माश्यांवर...गोठ्यामध्ये अस्वच्छता असल्यास माश्यांचा...
गाभण जनावरांकडे द्या लक्षपावसाळी काळात वातावरणात बदल होत असतात....
जनावरांच्या आरोग्याकडे द्या लक्ष गोठ्यातील ओलसर व कोंदट वातावरणामुळे जनावरांच्या...
प्रक्रियेतून वाढवा कोरड्या चाऱ्याची...निकृष्ट दर्जाच्या कोरड्या चाऱ्यावर प्रक्रिया करून...
चिकन, मांस विक्रीसाठी गुणवत्ता नियमचिकन, मांस विक्रेत्यांना परवाना घेण्यासाठी...
निवड दुधाळ गाई, म्हशींची...दुग्ध व्यवसायासाठी गाई, म्हशींची निवड करताना...
कोवळ्या ज्वारीच्या विषबाधेपासून जनावरे...कोवळ्या ज्वारीची पाने अधिक प्रमाणात खाल्ल्याने...
कोंबड्यांच्या आरोग्याकडे द्या लक्षपावसाळ्यात मुख्यतः शेड, खाद्य,पाणी आणि लिटरचे...
पशुआहारात वापरा शतावरीजनावरांच्या स्वास्थासाठी वनौषधींचा उपयोग फायदेशीर...
जनावरांना द्या पुरेसा आहार, पाणीजनावरांना आपण गरजेनुसार पाणी देण्याऐवजी आपल्या...
दूध गुणवत्तावाढीसाठी सुप्त कासदाह टाळादुधाळ जनावरांमध्ये साधारणपणे १० ते १२ टक्के या...
सक्षम करा दुग्धव्यवसाय डेअरी हा व्यवसाय म्हणून पाहावा. त्याचे अर्थकारणही...
वाढत्या तापमानात गाई, म्हशींचे आरोग्य...सध्या काही भागांत प्रमाणापेक्षा उष्ण तापमान व...
खाऱ्या पाण्याचा जनावरांच्या आरोग्यावर...खारे पाणी जनावरांची कार्यक्षमता, उत्पादनक्षमता...
भारतातील आधुनिक मधमाश्‍या पालनाचा इतिहासजागतिक मधमाश्‍या दिन विशेष भारतीय उपखंड हे...
तुती लागवडीत आच्छादन करा, संरक्षित पाणी...तुती लागवड तसेच रोपवाटिकेत काळे पॉलिथीन आच्छादन...
शेततळ्यातील मत्स्यशेती शेततळ्यात पाणलोट क्षेत्रातून येणाऱ्या...
बैलामधील खांदेसूजीवर उपायउन्हाळ्यात नांगरणी, कुळवणी, तसेच पावसाळ्याच्या...
कोकण कन्याळ शेळी सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील विविध तालुक्‍यांतील...
शेळ्यांसाठी चारासाधारणपणे शेळ्यांना प्रतिदिन अडीच किलो हिरवा चारा...