agriculture story in marathi, feromon traps for pink bollworm control | Agrowon

गुलाबी बोंड अळी व्यवस्थापनासाठी कामगंध सापळे
अनंत बनसोडे, डॉ. सतीश भोंडे
मंगळवार, 28 ऑगस्ट 2018

यावर्षी अगदी सुरवातीपासून कपाशीवर बोंड अळीचा प्रादुर्भाव झाल्याचे दिसून येत आहे. अळी नियंत्रणासाठी एकात्मिक उपाययोजनेमध्ये कामगंध सापळ्यांच्या (फेरोमोन ट्रॅप) वापराला प्रोत्साहन दिले जात आहे.  परंतु, कामगंध सापळ्यांचा वापर करताना योग्य काळजी घेणे आवश्यक आहे.

यावर्षी अगदी सुरवातीपासून कपाशीवर बोंड अळीचा प्रादुर्भाव झाल्याचे दिसून येत आहे. अळी नियंत्रणासाठी एकात्मिक उपाययोजनेमध्ये कामगंध सापळ्यांच्या (फेरोमोन ट्रॅप) वापराला प्रोत्साहन दिले जात आहे.  परंतु, कामगंध सापळ्यांचा वापर करताना योग्य काळजी घेणे आवश्यक आहे.

कामगंध सापळ्यांचा उपयोग सर्वेक्षणासाठी आणि पतंग पकडण्यासाठीही होतो. यातून कीटकनाशक फवारणीचे नियोजन व अळ्यांच्या पुढील पिढ्यांची वाढ रोखणे ही दोन्ही उद्दिष्टे साध्य होऊ शकतात. शेतांमध्ये अळीचा प्रादुर्भाव असून व प्रौढ पतंग आजूबाजूला आढळत असतानाही सापळ्यांमध्ये पतंग अडकत नसल्याचे शेतकऱ्यांचे मत आहे. नियंत्रणासाठी एकरी ७ ते ८ सापळे वापरण्याची शिफारस असून, त्यासाठी होणारा खर्च लक्षणीय आहे. अशावेळी त्यामधील कामगंध किंवा ल्युरच्या दर्जाबाबत शंका उपस्थित होत आहेत.

कामगंध सापळे व ल्युरबाबत शेतकऱ्यांना भेडसावणाऱ्या समस्या

  • पिकांवर प्रादूर्भाव असून व आजूबाजूला पतंगांची संख्या लक्षणीय असूनही सापळ्यांमध्ये पतंग न अडकणे.
  • गुलाबी बोंड अळीऐवजी अन्य दुसऱ्या किडीचा ल्युर वापरणे. ल्युरमध्ये लिंग प्रलोभन रसायनाचा अभाव. वापरण्याची अखेरची तारीख संपलेल्या ल्यूरचा वापर. सापळ्यांची व ल्युरची उपलब्धता नसणे.कामगंध सापळ्यांच्या वापराविषयी (उंची, वेळ) नेमकी माहिती नसणे. सापळ्यांमध्ये सुरवातीचे ८ ते १० दिवस पतंग सापडतात, नंतर सापडत नाहीत.
  • सापळ्यांचा वापर प्रभावी उपाय असला तरी अशा समस्यांमुळे तंत्रज्ञानाविषयी गैरसमज होण्याची शक्यता आहे.

कामगंध सापळे वापराचे फायदे

  • सापळ्याद्वारे किडींचे सर्वेक्षण करता येते. किडीने आर्थिक नुकसानीची पातळी ओलांडल्यानंतर कीडनाशकांच्या फवारणीचे नियोजन करता येते. फवारणीच्या खर्चात बचत होते.
  • परोपजीवी मित्रकीटक सुरक्षित राहतात.
  • गुलाबी बोंड अळी व्यवस्थापनासाठी पाते-फुले लागण्याच्या अवस्थेपासून फेरोमोन (कामगंध) सापळ्यांचा उपयोग करावा. अंडी अवस्था, अळीची प्रथमावस्था व पतंग अवस्थेत गुलाबी बोंड अळीचे व्यवस्थापन गरजेचे आहे. अळी बोंडामध्ये शिरल्यानंतर व्यवस्थापन करणे कठीण होते.

 नुकसानीचा प्रकार
      अंड्यातून निघालेली अळी बोंडात शिरल्यानंतर तिच्या विष्ठेने व बोंडाच्या बारिक कणाच्या साह्याने छिद्र बंद करते. बोंडाच्या निरीक्षणात अळीचा प्रादुर्भाव ओळखता येत नाही. किडलेल्या पात्या गळून पडतात. अशी बोंडे परिपक्व न होताच फुटतात. गुलाबी बोंड अळी सरकीचेही नुकसान करते. बियाण्याची उगवणशक्ती कमी होते. धाग्याची लांबी व मजबूतीही कमी होते.

सापळ्यांचा वापर करण्याची पद्धती

  • आर्थिक नुकसानीची पातळी समजण्यासाठी ः प्रतिएकर २ ते ३ सापळे (फनेल ट्रॅप).
  • नियंत्रणाच्या उद्देशाने ः
    एकरी ७ - ८ कामगंध सापळे.
    दोन्ही उद्देशासाठी पिकाच्या उंचीपेक्षा १ फूट उंचीवर लावावेत.
  • सापळ्यामध्ये गुलाबी बोंड अळीचा कामगंध वापरावा. पाकिटावर नमूद केलेल्या कालावधीनंतर ल्यूर बदलावा.
  • ३) ल्युर हाताळताना घ्यावी काळजी  
  • सापळ्यामध्ये कामगंध लावताना ल्यूरचे पाकीट काळजीपूर्वक उघडावे.
  • ल्यूर कमीत कमी हाताळावा. शक्यतो हातमोजे वापरावेत किंवा स्वच्छ धुतलेल्या हातांचा वापर करावा.
  • ल्यूरची गोळी सापळ्यामधील जागेमध्ये व्यवस्थित बसवावी. सापळे लावल्यानंतर हात स्वच्छ धुवावेत. वापरून झालेल्या गोळ्या काळजीपूर्वक जाळून किंवा जमिनीत गाडून त्यांची विल्हेवाट लावावी.

संपकर् ः डॉ. सतीश भोंडे, ९८२२६५०६६१
(निवृत्त शास्त्रज्ञ व अतिरिक्त संचालक, राष्ट्रीय फळबाग संशोधन आणि विकास प्रतिष्ठान, नाशिक)

इतर कृषी सल्ला
पूरस्थितीतील द्राक्ष बागेचे व्यवस्थापनसां गली, कोल्हापूर व कर्नाटक शेजारील काही भागांत...
तणनाशकांची कार्यपद्धती, निवडकता पिकातील तणनियंत्रण हे अत्यंत महत्त्‍वाचे आणि...
सोयाबीनवरील किडींचे नियंत्रण व्यवस्थापनसध्या स्थितीत सोयाबीन पिकावर तुरळक स्वरूपात...
अजैविक ताणाविरोधी लढाईत जैवसंप्रेरके...पुणे येथे द्राक्ष बागायतदार संघ महाअधिवेशन ३ ते ५...
पाणी साचलेल्या द्राक्षबागांसाठी...द्राक्ष लागवडीखाली असलेल्या क्षेत्रात गेल्या...
फळगळचे नेमके कारण जाणून करा योग्य... एकूण फळागळीमध्ये ७० ते ८० टक्के फळे ही...
तणनियंत्रण पद्धतींचा विकास हाताने तण उपटून टाकण्यापासून सुरू झालेला हा...
तणांचे आच्छादन हा सर्वोत्तम पर्याय तणांकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बदलतानाच तणांचे...
गुलाबी बोंड अळीला रोखण्यासाठी एकात्मिक...गुलाबी बोंड अळ्यांना खाण्यासाठी व पतंगाना अंडी...
तणनिर्मूलनाचा थोडक्यात इतिहास माणसाने शेतीला सुरवात केल्यानंतर काही काळात अन्य...
आडसाली उसासाठी एकात्मिक खत व्यवस्थापन जमिनीची सुपीकता टिकवण्यासाठी एकात्मिक अन्नद्रव्य...
कृषी सल्ला : ज्वारी, सोयाबीन ज्वारी      रोप अवस्था...
शेतकरी उत्पादक कंपनीची ओळख, उद्दिष्टे मागील भागापर्यंत आपण गटशेती कशी करावी, याची...
ट्रायकोकार्ड, कामगंध सापळ्याचा कीड...कीड नियंत्रणासाठी एकात्मिक पद्धतींचा वापर...
भातावरील खोडकिडीचे एकात्मिक नियंत्रण महाराष्ट्रात कोकणासह पूर्व विदर्भातील गोंदिया,...
अधिक पाऊस, ढगाळ वातावरणात करावयाच्या...द्राक्ष विभागातील बहुतांश भागांमध्ये सध्या सतत...
कृषी सल्ला : भात, नागली, आंबा, भाजीपाला...भात  फुटवे अवस्था   पुढील...
तणविज्ञानाची तत्त्वे अनेक वाचकांना सूक्ष्मजीवशास्त्राच्या...
कीड-रोग नियंत्रण : योग्य वेळी वापरा...परजीवी कीटकांचे स्थलांतर खूप कमी अंतरापर्यंतच...