agriculture story in marathi, management of infertility in livestock | Page 2 ||| Agrowon

योग्य प्रजनन व्यवस्थापनातून वंधत्व निर्मूलन

डॉ. अनिल पाटील, डॉ. नंदकुमार गायकवाड
बुधवार, 22 ऑगस्ट 2018

जनावरातील वंधत्वामुळे मोठ्या प्रमाणात नुकसान सहन करावे लागते. याकरिता जनावरातील वंधत्व निर्मूलन कसे करावे, यासाठी पशुवैद्यकांचा सल्ला घेणे अावश्‍यक अाहे. दुधाळ जनावरांच्या व्यवस्थापनात वर्षाला वासरू व नियमित दूध उत्पादनाकरिता प्रजनन व्यवस्थापन चांगले असणे गरजेचे आहे. योग्य जनावरांची निवड, गोठ्याचे व्यवस्थापन, संतुलित आहाराचा पुरवठा, पिण्यासाठी शुद्ध पाण्याचा वापर, आरोग्याचे नियोजन, लसीकरण, जंतनाशकाचे नियोजन, इ. बाबींचा वाचार प्रजनन व्यवस्थापनात करावा.

जनावरातील वंधत्वामुळे मोठ्या प्रमाणात नुकसान सहन करावे लागते. याकरिता जनावरातील वंधत्व निर्मूलन कसे करावे, यासाठी पशुवैद्यकांचा सल्ला घेणे अावश्‍यक अाहे. दुधाळ जनावरांच्या व्यवस्थापनात वर्षाला वासरू व नियमित दूध उत्पादनाकरिता प्रजनन व्यवस्थापन चांगले असणे गरजेचे आहे. योग्य जनावरांची निवड, गोठ्याचे व्यवस्थापन, संतुलित आहाराचा पुरवठा, पिण्यासाठी शुद्ध पाण्याचा वापर, आरोग्याचे नियोजन, लसीकरण, जंतनाशकाचे नियोजन, इ. बाबींचा वाचार प्रजनन व्यवस्थापनात करावा.

जनावराच्या प्रजनन व्यवस्थेमध्ये वेगवेगळे प्रकारचे अडथळे दिसून येतात. त्यामुळे जनावरामध्ये वंधत्व आढळून येते. जसे की,

  • कालवडी वयात लवकर किंवा वेळेवर न येणे.
  • अशक्तपणा
  • क्षीण माज
  • अनियमित माज
  • सतत उलटणे
  • गाभण न राहणे
  • गर्भाशयाचा दाह
  • गर्भाशायचे वेगवेगळे आजार
  • सततचा वातावरणातील बदल
  • माज न दाखविणे
  • कायमचा वंधत्वपणा
  • तात्पुरता वंधत्वपणा
  • गर्भपात
  • जंतू संसर्ग, रोगांचा प्रादुर्भाव
  • गर्भाशयात पू असणे
  • योनिमार्गातील अडथळे
  • गर्भाशय मुखाचे आजार
  • बीजांडाचे आजार
  • अनुवंशिकता
  • कमी प्रतीच्या आहाराचा पुरवठा असणे
  • रक्तातील हिमोग्लोबिनची कमतरता
  • वीर्यातील दोष
  • रेतनाची चुकीची पद्धत
  • अवेळी रेतन व इतर अनेक कारणामुळे जनावरामध्ये वंधत्वपणा येत असतो.

उपाययोजना
वंधत्व निर्मूलनाकरिता खालील बाबींकडे लक्ष देणे गरजेचे आहे. जसे की,

  • कालवडीचे सुरवातीच्या वजनामध्ये योग्य प्रमाणात वाढ होणे. किमान २२५ ते २५० किलो वजन पहिल्या माजाकरिता गरजचे आहे.
  • जनावरातील पहिल्या माजाची लक्षणे ओळखणे. सुरवातीच्या दोन माजमध्ये रेतन करू नये. तिसऱ्या माजाच्या वेळी योग्यरीत्या रेतन करणे आवश्‍यक आहे.
  • नियमित संतुलित आहाराचा पुरवठा करणे.
  • हिरव्या व वाळलेल्या चाऱ्यांचा योग्य प्रमाणात पुरवठा करणे.
  • क्षार मिश्रण देणे शरीर वाढीसाठी, गर्भाशयाच्या चांगल्या अारोग्यासाठी व दूधवाढीसाठी महत्त्वाचे आहे.
  • तज्ज्ञ पशुवैद्यकाकडून गर्भाशयाची सखोल तपासणी करून गर्भाशय निदानानुसार उपचार करावे.
  • वेळेवर जंतनाशकाची मात्रा देणे.
  • जनावर लवकर माजावर येण्याकरिता ट्रेस जीवनसत्वे, क्षार मिश्रण व काही वनस्पतीजन्य अाैषधांचा वापर करणे.
  • मोड आलेली मटकी, मूग दररोज किमान १५ दिवस ५० ते १०० ग्रॅम खाद्यातून दिल्यास लवकर व स्पष्ट माज दिसू शकतो.
  • अनेक जनावरे एकत्रितपणे काही संप्रेरकाचा वापर करून योग्य वेळी माजावर येऊ शकतात. रेतनही एकत्रितपणे करता येते.

विल्यानंतरचे योग्य व्यवस्थापन

  • योग्यवेळी माज ओळखावा.
  • योग्य वेळी रेतन करणे व तांत्रिक पद्धतीचा अवलंब करावे. जनावरे सकाळी माज दाखवत असतील तर सायंकाळी रेतन करावे. सायंकाळी माज दाखवत असतील तर दुसऱ्या दिवशी सकाळी रेतन करणे योग्य राहील.
  • रेतनांनंतर जनावरांची योग्य काळजी घेेणे.

संपर्क ः डॉ. अनिल पाटील, ७५८८०६२५५६
(पशुवैद्यकीय महाविद्यालय, उदगीर, जि. लातूर)


इतर कृषिपूरक
व्यावसायिक गांडूळखत प्रकल्प उभारणीभाऊसाहेब गावात आल्याची बातमी समजली. सर्व बचत...
कृषी पर्यटन ः आव्हानात्मक पूरक व्यवसायवसंताच्या मनातील कृषी पर्यटनाच्या विचाराला...
ऋतुमानानुसार म्हशीतील प्रजनन व्यवस्थापनअधिक दूध उत्पादनाकरिता म्हशीमधील प्रजनन सक्षम...
जैवपुंज निर्मितीसाठी विविध कार्बन स्रोतपाण्याचे तापमान, सामू, विरघळलेला प्राणवायू...
जनावरांच्या आहारामध्ये पोषकद्रव्ये...दुधाळ जनावरांच्या शरीराची प्रसूतिदरम्यान झालेली...
मेंढ्यांची संवाद साधण्याची पद्धतमेंढ्यांचे आवाज हे खूप वेगवेगळ्या प्रकारचे असतात...
मत्स्यशेतीसाठी पाण्याची गुणवत्ता...मत्स्यशेती यशस्वी होण्यासाठी मत्स्य टाक्यांची...
वयानुसार पुरवा कोंबड्यांना संतुलित खाद्यकुक्कुटपालनामध्ये एकूण खर्चाच्या जवळ जवळ ६० ते ७०...
फळबागेला दिली शेळीपालनाची जोडअजगणी (ता. मालवण, जि. सिंधुदुर्ग) येथील जगदीश...
जनावरांतील गोचीड तापगोचीड कान, पंजा, उदर, बारीक व नाजूक त्वचा तसेच...
जाणून घ्या ग्राहक संरक्षण अधिनियम, १९८६ग्राहकांच्या तक्रारींचे त्वरित निवारण करण्यासाठी...
शेळ्यांना द्या समतोल आहार शेळीच्या प्रजननक्षमता वाढीस आहाराचे...
मेंढीपालनाचे वार्षिक वेळापत्रकगाभण मेंढ्यांकडे विशेष लक्ष द्यावे. नवजात...
असे करा जनावरांतील पोटफुगीला प्रतिबंधसर्वच मोसमामध्ये चांगल्या प्रतीचा चारा मिळेल अशी...
व्यवस्थापनाला मार्केटिंगची जोड देत...पॅालिहाउसमधील फूलशेतीसाठी एकेकाळी प्रसिद्ध असलेले...
आरोग्यदायी शेळीचे दूधशेळीच्या दुधाचे नियमित सेवन केल्याने आतड्यांवरील...
बहुगुणी कडुनिंबविविध प्रकारचे त्वचारोग जसे की, त्वचेवर खाज, पुरळ...
..अशी ओळखा दुधातील भेसळवाढत्या महागाईमुळे अनेकदा अन्नपदार्थांमध्ये भेसळ...
संगोपनगृहातील रेशीम कीटकांची काळजीसध्या थंडीमध्ये वाढ होत असून, विविध अवस्थेतील...
मत्स्यपालन : तंत्र बायोफ्लॉक उत्पादनाचे...फ्लॉकची इष्टतम पातळी ही संवर्धनयोग्य माश्यांच्या...