agriculture story in marathi, management of infertility in livestock | Agrowon

योग्य प्रजनन व्यवस्थापनातून वंधत्व निर्मूलन
डॉ. अनिल पाटील, डॉ. नंदकुमार गायकवाड
बुधवार, 22 ऑगस्ट 2018

जनावरातील वंधत्वामुळे मोठ्या प्रमाणात नुकसान सहन करावे लागते. याकरिता जनावरातील वंधत्व निर्मूलन कसे करावे, यासाठी पशुवैद्यकांचा सल्ला घेणे अावश्‍यक अाहे. दुधाळ जनावरांच्या व्यवस्थापनात वर्षाला वासरू व नियमित दूध उत्पादनाकरिता प्रजनन व्यवस्थापन चांगले असणे गरजेचे आहे. योग्य जनावरांची निवड, गोठ्याचे व्यवस्थापन, संतुलित आहाराचा पुरवठा, पिण्यासाठी शुद्ध पाण्याचा वापर, आरोग्याचे नियोजन, लसीकरण, जंतनाशकाचे नियोजन, इ. बाबींचा वाचार प्रजनन व्यवस्थापनात करावा.

जनावरातील वंधत्वामुळे मोठ्या प्रमाणात नुकसान सहन करावे लागते. याकरिता जनावरातील वंधत्व निर्मूलन कसे करावे, यासाठी पशुवैद्यकांचा सल्ला घेणे अावश्‍यक अाहे. दुधाळ जनावरांच्या व्यवस्थापनात वर्षाला वासरू व नियमित दूध उत्पादनाकरिता प्रजनन व्यवस्थापन चांगले असणे गरजेचे आहे. योग्य जनावरांची निवड, गोठ्याचे व्यवस्थापन, संतुलित आहाराचा पुरवठा, पिण्यासाठी शुद्ध पाण्याचा वापर, आरोग्याचे नियोजन, लसीकरण, जंतनाशकाचे नियोजन, इ. बाबींचा वाचार प्रजनन व्यवस्थापनात करावा.

जनावराच्या प्रजनन व्यवस्थेमध्ये वेगवेगळे प्रकारचे अडथळे दिसून येतात. त्यामुळे जनावरामध्ये वंधत्व आढळून येते. जसे की,

  • कालवडी वयात लवकर किंवा वेळेवर न येणे.
  • अशक्तपणा
  • क्षीण माज
  • अनियमित माज
  • सतत उलटणे
  • गाभण न राहणे
  • गर्भाशयाचा दाह
  • गर्भाशायचे वेगवेगळे आजार
  • सततचा वातावरणातील बदल
  • माज न दाखविणे
  • कायमचा वंधत्वपणा
  • तात्पुरता वंधत्वपणा
  • गर्भपात
  • जंतू संसर्ग, रोगांचा प्रादुर्भाव
  • गर्भाशयात पू असणे
  • योनिमार्गातील अडथळे
  • गर्भाशय मुखाचे आजार
  • बीजांडाचे आजार
  • अनुवंशिकता
  • कमी प्रतीच्या आहाराचा पुरवठा असणे
  • रक्तातील हिमोग्लोबिनची कमतरता
  • वीर्यातील दोष
  • रेतनाची चुकीची पद्धत
  • अवेळी रेतन व इतर अनेक कारणामुळे जनावरामध्ये वंधत्वपणा येत असतो.

उपाययोजना
वंधत्व निर्मूलनाकरिता खालील बाबींकडे लक्ष देणे गरजेचे आहे. जसे की,

  • कालवडीचे सुरवातीच्या वजनामध्ये योग्य प्रमाणात वाढ होणे. किमान २२५ ते २५० किलो वजन पहिल्या माजाकरिता गरजचे आहे.
  • जनावरातील पहिल्या माजाची लक्षणे ओळखणे. सुरवातीच्या दोन माजमध्ये रेतन करू नये. तिसऱ्या माजाच्या वेळी योग्यरीत्या रेतन करणे आवश्‍यक आहे.
  • नियमित संतुलित आहाराचा पुरवठा करणे.
  • हिरव्या व वाळलेल्या चाऱ्यांचा योग्य प्रमाणात पुरवठा करणे.
  • क्षार मिश्रण देणे शरीर वाढीसाठी, गर्भाशयाच्या चांगल्या अारोग्यासाठी व दूधवाढीसाठी महत्त्वाचे आहे.
  • तज्ज्ञ पशुवैद्यकाकडून गर्भाशयाची सखोल तपासणी करून गर्भाशय निदानानुसार उपचार करावे.
  • वेळेवर जंतनाशकाची मात्रा देणे.
  • जनावर लवकर माजावर येण्याकरिता ट्रेस जीवनसत्वे, क्षार मिश्रण व काही वनस्पतीजन्य अाैषधांचा वापर करणे.
  • मोड आलेली मटकी, मूग दररोज किमान १५ दिवस ५० ते १०० ग्रॅम खाद्यातून दिल्यास लवकर व स्पष्ट माज दिसू शकतो.
  • अनेक जनावरे एकत्रितपणे काही संप्रेरकाचा वापर करून योग्य वेळी माजावर येऊ शकतात. रेतनही एकत्रितपणे करता येते.

विल्यानंतरचे योग्य व्यवस्थापन

  • योग्यवेळी माज ओळखावा.
  • योग्य वेळी रेतन करणे व तांत्रिक पद्धतीचा अवलंब करावे. जनावरे सकाळी माज दाखवत असतील तर सायंकाळी रेतन करावे. सायंकाळी माज दाखवत असतील तर दुसऱ्या दिवशी सकाळी रेतन करणे योग्य राहील.
  • रेतनांनंतर जनावरांची योग्य काळजी घेेणे.

संपर्क ः डॉ. अनिल पाटील, ७५८८०६२५५६
(पशुवैद्यकीय महाविद्यालय, उदगीर, जि. लातूर)

इतर कृषिपूरक
शिंगांच्या कर्करोगाकडे नको दुर्लक्ष शिंगांचा कर्करोग साधारणपणे ५ ते १० वर्ष वयोगटातील...
आंत्रविषार,प्लेग आजारावर प्रतिबंधात्मक...आंत्रविषार आजार प्रामुख्याने शेळ्या, मेंढ्यांना...
संसर्गजन्य आजारांबद्दल जागरूक रहापावसाळी वातावरणात जनावरांना साथीच्या आजारांचा...
पूर परिस्थितीमधील जनावरांचे व्यवस्थापन महापुराच्या प्रलयामुळे जनावरांचे आरोग्य अडचणीत...
दुभत्या गाई-म्हशींची जैवसुरक्षितता...दुभत्या गाई-म्हशींमधील रोगांचा प्रादुर्भाव...
जनावरांतील विषबाधा टाळाशेतात बियाणे प्रक्रिया करताना नजरचुकीने काही वेळा...
शेळ्यांचे आरोग्य, प्रजनन महत्त्वाचेशेळीपालनाद्वारे चांगले उत्पादन मिळविण्यासाठी...
गाई, म्हशींच्या प्रजननावर द्या लक्षवेगवेगळ्या ऋतूंमध्ये गाई, म्हशींच्या व्यवस्थापनात...
जनावरांतील पोटफुगीकडे नको दुर्लक्षपोटफुगीने त्रस्त असलेले जनावर सारखे ओरडते....
जनावरांना होते घाणेरीची विषबाधा मोकळ्या कुरणात जनावरे चरताना घाणेरी वनस्पती...
‘पोल्ट्री वेस्ट’ने भागवली विजेची...परभणी येथून पशुवैद्यकशास्त्राची पदवी, त्यानंतर...
गोठ्याची स्वच्छता ठेवा, माश्यांवर...गोठ्यामध्ये अस्वच्छता असल्यास माश्यांचा...
गाभण जनावरांकडे द्या लक्षपावसाळी काळात वातावरणात बदल होत असतात....
जनावरांच्या आरोग्याकडे द्या लक्ष गोठ्यातील ओलसर व कोंदट वातावरणामुळे जनावरांच्या...
प्रक्रियेतून वाढवा कोरड्या चाऱ्याची...निकृष्ट दर्जाच्या कोरड्या चाऱ्यावर प्रक्रिया करून...
चिकन, मांस विक्रीसाठी गुणवत्ता नियमचिकन, मांस विक्रेत्यांना परवाना घेण्यासाठी...
निवड दुधाळ गाई, म्हशींची...दुग्ध व्यवसायासाठी गाई, म्हशींची निवड करताना...
कोवळ्या ज्वारीच्या विषबाधेपासून जनावरे...कोवळ्या ज्वारीची पाने अधिक प्रमाणात खाल्ल्याने...
कोंबड्यांच्या आरोग्याकडे द्या लक्षपावसाळ्यात मुख्यतः शेड, खाद्य,पाणी आणि लिटरचे...
पशुआहारात वापरा शतावरीजनावरांच्या स्वास्थासाठी वनौषधींचा उपयोग फायदेशीर...