Agriculture story in marathi, Medicinal plants for livestock | Agrowon

पशू आजारांवर प्राथमिक उपचारासाठी औषधी वनस्पती
प्रणिता सहाणे
मंगळवार, 15 जानेवारी 2019

जनावरांच्या आजारामुळे मिळणाऱ्या कमी उत्पादनामुळे पशुपालकाचे मोठे आर्थिक नुकसान होते. महागडी औषधे, एका औषधीचे दुष्परिणाम रोखण्याकरिता वापरावी लागणारी दुसरी औषधी, यामुळे व्यवसायाचे आर्थिक नियोजन बिघडते. या सर्व बाबींचा विचार करता पशू आजारांमध्ये सहज उपलब्ध असणाऱ्या औषधी वनस्पतींचा वापर फायद्याचा ठरतो.
 

जनावरांच्या आजारामुळे मिळणाऱ्या कमी उत्पादनामुळे पशुपालकाचे मोठे आर्थिक नुकसान होते. महागडी औषधे, एका औषधीचे दुष्परिणाम रोखण्याकरिता वापरावी लागणारी दुसरी औषधी, यामुळे व्यवसायाचे आर्थिक नियोजन बिघडते. या सर्व बाबींचा विचार करता पशू आजारांमध्ये सहज उपलब्ध असणाऱ्या औषधी वनस्पतींचा वापर फायद्याचा ठरतो.
 
जनावरांच्या विविध आजारांवर औषधी वनस्पतींचा वापर करून आजार प्राथमिक स्वरुपात बरे करता येतात. सध्या औषधी वनस्पतींची मुबलकता कमी होत आहे. अशा परिस्थितीत या औषधी वनस्पतींचे संवर्धन होणे आवश्यक आहे. विविध आजारांमध्ये उपयुक्त ठरणाऱ्या अनेक औषधी वनस्पती या आपल्या परिचयाच्याच असतात. फक्त त्यांची ओळख नसते. अशा वेळी जाणकारांकडून त्यांची ओळख करून घ्यावी व अशा वारंवार लागणाऱ्या वनस्पती आपल्या शेतात, बांधावर लावाव्यात. त्यामुळे आवश्यकतेनुसार त्यांचा उपयोग करता येतो.

१) ज्येष्ठमध

  • औषधी उपयोग ः कफ पातळ करणारे, पाचक आणि पुष्ठी वर्धक श्वसनसंस्थेच्या दाहात वापरतात.
  • कोणत्या जनावरांसाठी वापरावी ः मोठी (गाय, बैल, म्हैस) व लहान जनावरे (शेळी आणि मेंढी)
  • कोणत्या प्रकारे वापरावी ः झाडाच्या खोडाची पावडर
  • प्रकार/ पद्धत/ मात्रा : जनावराच्या वयानुसार मोठ्या जनावरांना १०-१२ ग्रॅम या प्रमाणात द्यावी व लहान जनावरांना ८-१० ग्रॅम प्रमाणात द्यावी.

२) बडीशेप

  • बडीशेपच्या तेलाचा वापर औषधी म्हणून करतात.
  • औषधी उपयोग ः परोपजिविनाशक, कफनाशक, वमनकारी, वायुसारक म्हणून
  • पक्षामध्ये व कुत्र्यांमध्ये उवा, पिसवा यांचा नाश करण्यासाठी बडीशेपचे तेल वापरले जाते.
  • वायुसारक असल्याने अपचन असेच कफ पातळ करण्यासाठी व चाटण औषधीमध्ये बडीशेपचे तेल वापरतात.
  • कोणत्या जनावरांसाठी वापरावी ः मोठी (गाय, बैल, म्हैस) व लहान जनावरे (शेळी आणि मेंढी)
  • कोणत्या प्रकारे वापरावी ः पावडर, तेल आणि द्रावण

३) ओवा

  • औषधी उपयोग ः बारीक गोल दाणे असलेली, करड्या रंगाची तिखट पाचक वायुसारक पोटदुखी व अपचन झाल्यास उपयोगी. कफनाशक
  • कोणत्या जनावरांसाठी वापरावी ः मोठी (गाय, बैल, म्हैस) व लहान जनावरे (शेळी आणि मेंढी)
  • कोणत्या प्रकारे वापरावी ः पाण्यामध्ये भिजवून
  • प्रकार/ पद्धत/ मात्रा ः मोठी जनावरे - ८ ते १२ ग्रॅम, लहान जनावरे - १ ते १५ ग्रॅम

४) कात

  • औषधी उपयोग ः काताचा उपयोग रक्तस्रावरोधक, लाळस्तंभक, अन्ननलिकेचा दाह, हिरड्याची सूज कमी करण्यासाठी, अल्सर, अतिसार यामध्ये संरक्षक व शामक म्हणून उपयोगी
  • कोणत्या जनावरांसाठी वापरावी ः मोठी (गाय, बैल, म्हैस) व लहान जनावरे (शेळी आणि मेंढी)
  • कोणत्या प्रकारे वापरावी ः पुड, द्रावण आणि खड्याच्या स्वरुपात
  • प्रकार/ पद्धत/ मात्रा ः मोठी जनावरे - २० ते ३० ग्रॅम

५) मोहरी

  • औषधी उपयोग ः सांधे दुखीवर लेप म्हणून उपयोग. श्वसनसंस्थेच्या दाहात पचनसंस्था सुधारणारी, कफ पातळ करण्यास उपयुक्त जठर वर्धक उत्तेजक, वायुसारक आणि प्रती दाहकारी
  • कोणत्या जनावरांसाठी वापरावी ः मोठी जनावरे व लहान जनावरे (शेळी आणि मेंढी)
  • कोणत्या प्रकारे वापरावी ः पावडर स्वरुपात
  • प्रकार/ पद्धत/ मात्रा ः मोठी जनावरे १० ग्रॅम, लहान जनावरे ः ५ ते ८ ग्रॅम

६) हिंग

  • हिंग हा फेरुला फोइटिडा या वनस्पतीच्या मुळाचा रस सुकवून त्यापासून बनविलेला एक पदार्थ आहे.
  • पूड व अर्क या स्वरुपात करतात. याला पिवळसर तपकिरी रंग असून तिव्र वास व चव असते.
  • औषधी उपयोग ः जंतूनाशक आणि दुर्गंधीनाशक म्हणून करतात. तसेच वायुसारक, कृमिनाशक, उत्तेजक, कफ पातळ करणारा, पोटफुगी व अपचन झाल्यास, पोटदुखी व श्वसनसंस्थेच्या दाहामध्ये
  • कोणत्या जनावरांसाठी वापरावी ः मोठी जनावरे (गाय, बैल, म्हैस) व लहान जनावरे (शेळी आणि मेंढी)
  • - कोणत्या प्रकारे वापरावी ः पावडर व द्रावण स्वरुपात
  • प्रकार / पद्धत / मात्रा ः मोठी जनावरे ः १५ ते २० ग्रॅम पावडर , लहान जनावरे ः १० ते १५ ग्रॅम पावडर

७) एकदांडी, कंबरमोडी, जखमजुडी

  • औषधी उपयोग ः मोठ्या जनावरातील किंवा शेळ्या मेंढ्यातील पोटफुगी दूर करण्यासाठी
  • कोणत्या जनावरांसाठी वापरावी ः गाई, म्हशी, बैल, शेळ्या, मेंढ्या
  • कोणत्या प्रकारे वापरावी ः पानांचा रस
  • प्रकार / पद्धत / मात्रा ः मोठी जनावरे ः १०० मि. ली.
  • लहान जनावरे ः ३० मि.ली.

संपर्क ः प्रणिता सहाणे, ८६००३०१३२९
(कृषी व्यवसाय व्यवस्थापन महाविद्यालय, गुंजाळवाडी पठार, संगमनेर, जि. नगर) 

टॅग्स

इतर कृषिपूरक
शिंगांच्या कर्करोगाकडे नको दुर्लक्ष शिंगांचा कर्करोग साधारणपणे ५ ते १० वर्ष वयोगटातील...
आंत्रविषार,प्लेग आजारावर प्रतिबंधात्मक...आंत्रविषार आजार प्रामुख्याने शेळ्या, मेंढ्यांना...
संसर्गजन्य आजारांबद्दल जागरूक रहापावसाळी वातावरणात जनावरांना साथीच्या आजारांचा...
पूर परिस्थितीमधील जनावरांचे व्यवस्थापन महापुराच्या प्रलयामुळे जनावरांचे आरोग्य अडचणीत...
दुभत्या गाई-म्हशींची जैवसुरक्षितता...दुभत्या गाई-म्हशींमधील रोगांचा प्रादुर्भाव...
जनावरांतील विषबाधा टाळाशेतात बियाणे प्रक्रिया करताना नजरचुकीने काही वेळा...
शेळ्यांचे आरोग्य, प्रजनन महत्त्वाचेशेळीपालनाद्वारे चांगले उत्पादन मिळविण्यासाठी...
गाई, म्हशींच्या प्रजननावर द्या लक्षवेगवेगळ्या ऋतूंमध्ये गाई, म्हशींच्या व्यवस्थापनात...
जनावरांतील पोटफुगीकडे नको दुर्लक्षपोटफुगीने त्रस्त असलेले जनावर सारखे ओरडते....
जनावरांना होते घाणेरीची विषबाधा मोकळ्या कुरणात जनावरे चरताना घाणेरी वनस्पती...
‘पोल्ट्री वेस्ट’ने भागवली विजेची...परभणी येथून पशुवैद्यकशास्त्राची पदवी, त्यानंतर...
गोठ्याची स्वच्छता ठेवा, माश्यांवर...गोठ्यामध्ये अस्वच्छता असल्यास माश्यांचा...
गाभण जनावरांकडे द्या लक्षपावसाळी काळात वातावरणात बदल होत असतात....
जनावरांच्या आरोग्याकडे द्या लक्ष गोठ्यातील ओलसर व कोंदट वातावरणामुळे जनावरांच्या...
प्रक्रियेतून वाढवा कोरड्या चाऱ्याची...निकृष्ट दर्जाच्या कोरड्या चाऱ्यावर प्रक्रिया करून...
चिकन, मांस विक्रीसाठी गुणवत्ता नियमचिकन, मांस विक्रेत्यांना परवाना घेण्यासाठी...
निवड दुधाळ गाई, म्हशींची...दुग्ध व्यवसायासाठी गाई, म्हशींची निवड करताना...
कोवळ्या ज्वारीच्या विषबाधेपासून जनावरे...कोवळ्या ज्वारीची पाने अधिक प्रमाणात खाल्ल्याने...
कोंबड्यांच्या आरोग्याकडे द्या लक्षपावसाळ्यात मुख्यतः शेड, खाद्य,पाणी आणि लिटरचे...
पशुआहारात वापरा शतावरीजनावरांच्या स्वास्थासाठी वनौषधींचा उपयोग फायदेशीर...