Agriculture story in marathi, types of khillar breed | Agrowon

संवर्धन खिलार गोवंशाचे...

प्रा. शरद पाटील, डॉ. अशोक पिसाळ
मंगळवार, 12 मार्च 2019

जातिवंत खिलार जनावरांची पैदास वाढवण्यासाठी त्यांची लक्षणे ओळखून सामूहिक प्रयत्न होणे गरजेचे आहे. त्यासाठी संवर्धन व संगोपनासाठी लोकसहभाग वाढविणे, खिलार महोत्सवसारखे उपक्रम राबविणे, कृत्रिम रेतन सुविधा पुरविणे इ. उपाययोजना अमलात आणणे आवश्यक आहे.
 

जातिवंत खिलार जनावरांची पैदास वाढवण्यासाठी त्यांची लक्षणे ओळखून सामूहिक प्रयत्न होणे गरजेचे आहे. त्यासाठी संवर्धन व संगोपनासाठी लोकसहभाग वाढविणे, खिलार महोत्सवसारखे उपक्रम राबविणे, कृत्रिम रेतन सुविधा पुरविणे इ. उपाययोजना अमलात आणणे आवश्यक आहे.
 
खिलार प्रजातीचा शुद्धपणा टिकवण्यासाठी सर्वंकष प्रयत्न होणे आवश्यक आहे. ढोबळ मानाने रंगावरून खिलार जातीचे पांढरा व कोसा असे दोन प्रकार पडतात. पांढरा रंग जास्त आकर्षक दिसतो. तुलनेत कोसा रंगाची जनावरे जास्त असतील, तर दोन गटांत विभागणी करून तुलना केली जाते. पांढऱ्या रंगाची जनावरे तुलनेने जास्त तापमान असलेल्या भागात म्हणजे सोलापूर, सांगलीतील जत व आटपाडी या भागात आढळतात. कोसा रंगाची जनावरे विटा व तासगाव या तुलनेने कमी तापमान असलेल्या भागात आढळतात. पशुपालकांच्या मते कोसा रंगाची जनावरे तुलनेने जास्त ताकदवान व कामसू असतात. गाजऱ्या रंगाच्या जनावरांचे खूर लवकर तळावतात. त्यामुळे पत्री मारावी लागतात. आखूड मानेची खिलार म्हणून ही जात ओळखली जाते.

खिलार जातीचे प्रकार
मूलतः खिलारच्या चार मुख्य उप जाती मानल्या जातात. सांगली, सातारा, सोलापूर हा भाग खिलार गोवंशाच्या उत्पत्ती व संवर्धनाचा भाग म्हणून ओळखला जातो. या भागातील पशुपालकांनी आवडीनुसार आणि भौगोलिक परिस्थितीनुसार खिलार प्रजातीच्या वंशामध्ये काही बदल घडवून आणून पुढील नऊ उप जाती तयार झाल्या आहेत. त्याला स्थानिक नावे देण्यात आली. या सर्व प्रजाती शासनमान्य नाहीत, पण लोकमान्य आहेत.

१. आटपाडी
आढळ ः आटपाडी, सांगोला.
रंग पांढरा शुभ्र शरीरावर कोणत्याही प्रकारचा डाग आढळून येत नाही. नाकपुडी, शिंगे, खुर गाजऱ्या रंगाची.

२. म्हसवड
आढळ ः
सातारा जिल्ह्यातील म्हसवड भागात
रंग तांबूस, कोसा. शरीर सडपातळ वशिंड एका बाजूस झुकलेले, त्यामुळे बौलाची चाल दिमाखदार व आकर्षक असते. वशिंड चालताना जास्त हलणे हे चांगले गुणवैशिष्ट्ये मानले जाते.

३. कोसा
आढळ ः
सातारा, कर्नाटक व महाराष्ट्र राज्याच्या सीमावर्ती भागात
खिलार प्रजातीची सर्व गुणधर्म आढळून येतात. काळा रंग, चेहरा, मान, पोळी व वशिंड या भागावर कोसा रंग आधिक गडद. नाकपुडी व डोळ्यांची बुबळे काळ्या रंगाची असल्यामुळे अधिक आकर्षक. शिंगे कधी कधी गाजऱ्या रंगाची, तर कधी कधी काळपट.

४. नकली
आढळ ः
खानदेशाच्या आसपासच्या भागात
मानेखालची पोळी जाड व जास्त लोंबकळती. नाक व कपाळ फ़ुगीर. शरीर स्थूल व कमी उंचीचे. चपळ नसतात.

५. पंढरपूर
आढळ ः
पंढरपूर, मंगळवेढा, बार्शी, अक्कलकोट
दिसायला आटपाडी खिलारसारखे. सदृढ व स्नायूंची ठेवण रेखीव, शिंगे गाजऱ्या व काळ्या मिश्रणाची असतात, नाकपुडी व खुर गाजरी किंवा पांढरी.

६. धनगरी
आढळ ः
सातारा
कोसा व म्हसवड खिलार यांच्या संकरातून तयार झाला आहे. चेहरा आखूड व कपाळ रुंद व सपाट. शरीर बांधा मोठा, शिंगाची जाडी बुंध्या जवळ जास्त. खुरे व नाकपुडी काळ्या रंगाची, तर कधी कधी गाजऱ्या रंगाची असतात.

७. ब्राह्मणी
आढळ ः
सातारा
कोसा जातीप्रमाणे शरीर मोठे, मात्र लांबीने आखूड. रंग काळसर. चेहरा, वशिंड मान व मांड्यांवर गडद काळा रंग. शिंगे बुंध्यात जाड, खुर, नाकपुड्या काळ्या.

८. डफळ्या खिलार
आढळ ः
सातारा, सोलापूरपेक्षा सांगली जिल्ह्यात जास्त
कर्नाटकातील हल्लिकार या जातीशी मिळतीजुळती. चेहरा, वशिंड, मान व मांड्या काळ्या रंगाच्या. शिंगे बुंध्यात जाड, खुर, नाकपुड्या काळ्या.

९. हरण्या
आढळ ः
सांगली व सोलापूर
हरणासारखा रंग, चेहरा लांब, सडपातळ, कपाळ पुढील भागात उभट झालेले. शिंगे नाकपुड्या खुर गाजऱ्या रंगाची. इतरांच्या मानाने चपळ असतात.

संवर्धनासाठी उपाययोजना

  • जातिवंत खिलार जनावरांची पैदास वाढवण्यासाठी सामूहिक प्रयत्न होणे गरजेचे आहे.त्यासाठी लोकसहभागाची आवश्यकता आहे.
  • खि़लार बैलाच्या गुणवैशिष्ट्यानुसार नोंदी करून त्या प्रवर्गातील गाईला उच्च गुणवत्तेच्या वळूचे वीर्य उपलब्ध होण्यासाठी प्रयत्न करणे गरजेचे आहे. त्यासाठी कृत्रिम रेतन सुविधा पुरवावी लागणार आहे.
  • संगोपन व संवर्धनासाठी जागृती करणे, खिलार महोत्सवसारखे उपक्रम आयोजित करणे, खिलारच्या उत्कृष्ट पौदाशीसाठी कार्य करणाऱ्या पशुपालकांना प्रोत्साहनपर अनुदान दिल्यास त्यांचे चांगले परिणाम दिसून येतील व खिलार जातींची संख्या वाढण्यास मदत होईल.
  • अनुवंशिक सुधारणा कार्यक्रमांतर्गत जास्त दूध देणाऱ्या व खिलार जातीचे वौशिष्ट्ये असणाऱ्या जनावरांची नोंद केली, तर दुग्ध उत्पादन वाढण्यास मदत होईल.
  • खिलार गाईच्या शेण व गोमूत्रापासून आयुर्वेदिक औषधास मागणी वाढत आहे. त्यादृष्टीने खिलार जातीचे संवर्धन व संगोपन करणे.

संपर्क ः प्रा. शरद पाटील, ९६६५२६२४६२
(छत्रपती शाहू महाराज कृषी महाविद्यालय, कोल्हापूर) 


इतर कृषिपूरक
कृषी पर्यटन ः आव्हानात्मक पूरक व्यवसायवसंताच्या मनातील कृषी पर्यटनाच्या विचाराला...
ऋतुमानानुसार म्हशीतील प्रजनन व्यवस्थापनअधिक दूध उत्पादनाकरिता म्हशीमधील प्रजनन सक्षम...
जैवपुंज निर्मितीसाठी विविध कार्बन स्रोतपाण्याचे तापमान, सामू, विरघळलेला प्राणवायू...
जनावरांच्या आहारामध्ये पोषकद्रव्ये...दुधाळ जनावरांच्या शरीराची प्रसूतिदरम्यान झालेली...
मेंढ्यांची संवाद साधण्याची पद्धतमेंढ्यांचे आवाज हे खूप वेगवेगळ्या प्रकारचे असतात...
मत्स्यशेतीसाठी पाण्याची गुणवत्ता...मत्स्यशेती यशस्वी होण्यासाठी मत्स्य टाक्यांची...
वयानुसार पुरवा कोंबड्यांना संतुलित खाद्यकुक्कुटपालनामध्ये एकूण खर्चाच्या जवळ जवळ ६० ते ७०...
फळबागेला दिली शेळीपालनाची जोडअजगणी (ता. मालवण, जि. सिंधुदुर्ग) येथील जगदीश...
जनावरांतील गोचीड तापगोचीड कान, पंजा, उदर, बारीक व नाजूक त्वचा तसेच...
जाणून घ्या ग्राहक संरक्षण अधिनियम, १९८६ग्राहकांच्या तक्रारींचे त्वरित निवारण करण्यासाठी...
शेळ्यांना द्या समतोल आहार शेळीच्या प्रजननक्षमता वाढीस आहाराचे...
मेंढीपालनाचे वार्षिक वेळापत्रकगाभण मेंढ्यांकडे विशेष लक्ष द्यावे. नवजात...
असे करा जनावरांतील पोटफुगीला प्रतिबंधसर्वच मोसमामध्ये चांगल्या प्रतीचा चारा मिळेल अशी...
व्यवस्थापनाला मार्केटिंगची जोड देत...पॅालिहाउसमधील फूलशेतीसाठी एकेकाळी प्रसिद्ध असलेले...
आरोग्यदायी शेळीचे दूधशेळीच्या दुधाचे नियमित सेवन केल्याने आतड्यांवरील...
बहुगुणी कडुनिंबविविध प्रकारचे त्वचारोग जसे की, त्वचेवर खाज, पुरळ...
..अशी ओळखा दुधातील भेसळवाढत्या महागाईमुळे अनेकदा अन्नपदार्थांमध्ये भेसळ...
संगोपनगृहातील रेशीम कीटकांची काळजीसध्या थंडीमध्ये वाढ होत असून, विविध अवस्थेतील...
मत्स्यपालन : तंत्र बायोफ्लॉक उत्पादनाचे...फ्लॉकची इष्टतम पातळी ही संवर्धनयोग्य माश्यांच्या...
थंडीमध्ये जपा जनावरांचे आरोग्य वातावरणातील अनपेक्षित बदल जनावरांच्या आरोग्यास...