Agriculture story in marathi use of antibiotics and resistance | Agrowon

प्रतिजैविकांचा वापर अन् वाढता प्रतिरोध

डॉ. आर. पी. कोल्हे , डॉ. एस. आर. कोल्हे, डॉ. व्ही. एस. वासकर
गुरुवार, 28 नोव्हेंबर 2019

जनावरांमध्ये आणि मानवीय आजारांमध्ये वापरण्यात येणारे अनेक अँटिबायोटिक्स आणि अँटिमायक्रोबियल्ससारखे आहेत. फक्त वापरण्याचे प्रमाण वेगळे आहे. जनावरापासून मानवामध्ये अँटिमायक्रोबिल रेसिस्टन्सचा प्रसार होऊ शकतो हे जगभरातील संशोधनातून सिद्ध झालेले आहे. त्यामुळे जनावरांवर उपचारपद्धती अत्यंत बारकाईने आणि शास्त्रीय दृष्टिकोनातून करणे गरजेचे आहे.

जनावरांमध्ये आणि मानवीय आजारांमध्ये वापरण्यात येणारे अनेक अँटिबायोटिक्स आणि अँटिमायक्रोबियल्ससारखे आहेत. फक्त वापरण्याचे प्रमाण वेगळे आहे. जनावरापासून मानवामध्ये अँटिमायक्रोबिल रेसिस्टन्सचा प्रसार होऊ शकतो हे जगभरातील संशोधनातून सिद्ध झालेले आहे. त्यामुळे जनावरांवर उपचारपद्धती अत्यंत बारकाईने आणि शास्त्रीय दृष्टिकोनातून करणे गरजेचे आहे.

जी औषधे आजाराचा प्रादुर्भाव झाल्यावर आजार बरा करण्यासाठी वैद्यकीय सल्ल्यातून घेतली जातात, त्याला प्रतिजैविके (अँटिबायोटिक्स) म्हणतात. प्रतिजैविके प्रामुख्याने जिवाणूजन्य आजारांवर प्रभावी असतात. "अँटिमायक्रोबियल्स" ही संज्ञा सर्वसाधारणपणे जिवाणूरोधक, विषाणूरोधक, बुरशीरोधक, परजीविरोधक अशा सर्व प्रकारातील औषधांसाठी आहे. २०१५ साली जागतिक आरोग्य संघटना (डब्लू. एच. ओ.), जागतिक प्राणी आरोग्य संघटना (ओ. आई. इ.) आणि जागतिक खाद्य आणि कृषी संघटना (एफ. ए. ओ.) या तिन्ही आंतरराष्ट्रीय संघटनांनी प्रतिजैविकांचा उपयोग आणि त्यांच्या वाढत्या प्रतिरोधाबद्दल एकत्रितपणे काम करण्याची गरज दर्शविली आहे. आज जगभरात अँटिमायक्रोबियल रेसिस्टन्स ही एक महत्त्वाची समस्या मानली जात आहे. 

प्रतिजैविके प्रतिरोधक (अँटिमायक्रोबियल रेसिस्टन्स)

प्रतिजैविके प्रतिरोधक म्हणजे एखादे औषध सूक्ष्म जिवाणूंपासून झालेल्या आजारावर अपरिणामकारक होणे. याचे प्रमुख कारण म्हणजे हे जिवाणू पूर्वी वापरात आलेल्या प्रतिजैविकांविरोधात प्रतिरोधी बनतात.  

अँटिमायक्रोबियल रेसिस्टन्स वाढण्याची करणे

  • डॉक्टरांच्या सल्ल्याविना उपचार करणे. 
  • औषधे दिलेल्या मात्रेप्रमाणे न घेता कमी अथवा जास्त प्रमाणात घेणे. 
  • कारण नसताना जास्त काळासाठी अँटिबायोटिकचा उपयोग करणे. 
  • आवश्यक नसताना चुकीचे औषधी देणे किंवा त्याचे सेवन करणे. 
  • एक्सपायर किंवा उरलेले अँटिबायोटिक्सची योग्य विल्हेवाट न लावता पाण्याच्या स्रोतात फेकून देने. 
  • पशुपक्ष्यांमध्ये अँटिबायोटिक्सचा सर्रास वापर करणे. 
  • पशुपक्ष्यांमध्ये अँटिबायोटिक्सचा वाढ होण्यासाठी प्रेरक म्हणून वापर (ग्रोथ प्रोमोटर म्हणून वापर). 
  • जनुकातील बदलातून नैसर्गिकरीत्या जिवाणूंमध्ये होत असलेला बदल आणि वाढता प्रादुर्भाव. 
  • आंतरराष्ट्रीय पर्यटन आणि खाद्यघटकांची आयात निर्यात. 
  • पशुपक्ष्यांची आंतरराष्ट्रीय खरेदी विक्री. 
  • आजाराचे योग्य निदान न करता एकाच उपचारपद्धतीचा अवलंब. 
  • पशुजन्य खाद्यघटकांतून पसरत असलेला प्रतिजैविकांचा अंश. 
  • खाद्यघटकांच्या साठवणीकरिता अँटिबायोटिक्स चा होत असलेला वापर. 
  • प्रतिरोध आणि होणाऱ्या दुष्परिणामाबद्दल अत्यल्प जनजागृती इ. कारणे आहेत.

प्रतिरोध कमी करण्यासाठी...

  • अँटिमायक्रोबिल रेसिस्टन्स बद्दल समज आणि जागरूकता वाढविणे. 
  • संशोधनाच्या माध्यमातून ज्ञानाचे बळकटीकरण करणे. 
  • रोगाचा संसर्ग कमी करणे. 
  • अँटिमायक्रोबिल एजंट्सचा नियंत्रित वापर करणे.  
  • नवीन औषधांवर संशोधन, आजारांचे निदान आणि लसीकरण यावर राष्ट्रीय स्तरावर जास्तीत जास्त लक्ष देणे.  

जनावरांच्या खाद्यात अँटिबायोटिक्सचा वापर 

  • अँटिबायोटिक्स वापरताना पशुवैद्यकीय अधिकाऱ्याच्या सल्लयानेच जनावरांवर उपचार करावा. 
  • स्वत्ः उपचार न करता डॉक्टरांनी दिलेली औषधे ठरवून दिलेल्या मात्राप्रमाणेच द्यावी आणि उरलेल्या/खराब झालेल्या औषधांची योग्य विल्हेवाट लावावी. 
  • प्रक्षेत्रावर काम केल्यानंतर हात साबणाने धुवावे जेणेकरून आजाराचा संसर्ग होणार नाही. 
  • जनावरांच्या मलमूत्राची योग्यरीत्या विल्हेवाट लावावी जेणेकरून पिण्याच्या पाण्याचे स्रोत प्रतिरोधी जिवाणूंपासून दूषित होणार नाहीत.  
  • जनावरांच्या खाद्यात अँटिबायोटिक्सचा वापर वाढीस प्रेरक म्हणून करू नये. दुधामध्ये अँटिबायोटिक्सचे आढळणारे अंश ही एक समस्या असून, भारतीय दुग्धजन्य पदार्थ प्रक्रियेतील एक प्रमुख अडथळा आहे. याचे प्रमुख कारण म्हणजे ग्रामीण भागात आजारी आणि उपचार सुरू असलेल्या जनावरांचे दूध डेअरीला घातले जाते. सर्वसाधारणपणे असे मानक आहे की, दुभत्या जनावरावर अँटिबायोटिक्सचा उपचार सुरू असेल, तर औषध दिल्यानंतर कमीत कमी ७२ तास दुधाची विक्री करू नये. 

डॉ. आर. पी. कोल्हे, ९८६०१९६२०१ 
(क्रांतिसिंह नाना पाटील पशुवैद्यकीय महाविद्यालय, शिरवळ, जि. सातारा)


इतर कृषिपूरक
घटसर्पावर नियंत्रण, वाढवी दुग्ध उत्पादनघटसर्प आजार अतितीव्र आणि अत्यंत घातक आहे. बऱ्याच...
संगोपन शेळ्यांच्या स्थानिक जातींचेस्थानिक जाती नैसर्गिक निवडपद्धतीतून निर्माण...
शेतकऱ्यांना उभारी देणारी संत ज्ञानेश्‍...किनखेडा (ता.रिसोड,जि.वाशीम) येथील प्रगतशील शेतकरी...
व्यवस्थापन म्हशींच्या माजाचेदुग्ध व्यवसाय किफायतशीर होण्यासाठी म्हशीने दर १३...
सुधारीत पद्धतीने लाव्ही पक्षीपालनजपानी लाव्ही पक्षांची खाद्याची गरज फार कमी असते....
जनावरांची रक्त तपासणी महत्त्वाची...आजार करणारे रोगजंतू जनावरांच्या शरीरामधील आंतरिक...
गोठ्यातील माश्यांचे एकात्मिक व्यवस्थापनगोठ्यात होणाऱ्या अस्वच्छतेमुळे कीटकवर्गीय...
जनावरांतील परोपजिवींचे नियंत्रण...सध्याच्या काळातील परोपजिवींच्या प्रादुर्भावामुळे...
पावसाळ्यातील जनावरांचे व्यवस्थापनपावसाळ्यात मोठ्या प्रमाणात आर्द्रता वाढते आणि अशा...
दुधाळ जनावरांच्या आहारात कॅल्शिअम...जनावरांच्या खाद्यामध्ये विकसित होणारी बुरशी तसेच...
प्रसुती दरम्यान जनावरांची काळजीगाभण जनावरांना शेवटचे तीन आठवडे रानात तसेच डोंगर...
गाई, म्हशीमधील प्रजनन व्यवस्थापनकालवडी साधारण १२ ते १८ महिने आणि वगारी २४ ते ३६...
स्वीकारा फक्त दुग्धसमृद्धी रेतमात्राभरपूर उत्पादक पिढी देणाऱ्या रेतमात्रेचा वापर...
मजुरांशिवाय कुटुंब झाले दुग्धव्यवसायात...पुणे जिल्ह्याच्या मुळशी तालुक्यालगत शहरीकरण वाढले...
बाजारपेठेत वाढतेय ‘चीज'ला मागणीआपल्या देशामध्ये प्रामुख्याने प्रक्रियायुक्त चीज...
लंम्पी स्कीन डिसीज आजाराचे नियंत्रणलंम्पी स्कीन डिसीज हा प्रामुख्याने गाई, बैल,...
दुग्धोत्पादनासाठी प्रजननाची पंचसूत्रीदुग्धोत्पादन हे गाई,म्हशींच्या प्रजननावर अवलंबून...
अन्न सुरक्षेेचा प्रश्न ऐरणीवर...अंतर्गत संघर्ष, हिंसा या मानवी कारणांसोबतच विविध...
जनावरांतील धर्नुवाताची लक्षणे अन्...जनावरांच्या शरीरावरील जखमांतून धर्नुवात आजाराचे...
परसबागेमध्ये वनराजा कोंबडीपालनमुक्तपद्धत, अर्धबंदिस्त पद्धत आणि, बंदिस्त...