Agriculture story in marathi Value added products from fish | Agrowon

मागणी नसलेल्या माशांपासून मूल्यवर्धित उत्पादने

आर. एम. सिद्दिकी, एस. व्ही. मस्के, जी. एम. माचेवाड
सोमवार, 16 डिसेंबर 2019

माशांच्या अनेक जाती अशा आहेत, की त्यांना मासळी बाजारात फारशी मागणी नसते. परंतु पोषणमूल्ये किंवा अन्य बाबतीत नेहमी खाण्‍यात येणाऱ्या माशांची तुलना त्यांच्याशी केली जाऊ शकते. अशा माशांपासून मूल्यवर्धित उत्पादने तयार करून चांगला फायदा मिळतो.
 
मागणी नसलेल्या माशांचा उपयोग खाण्यास तयार अशा मूल्यवर्धित उत्पादनांत रूपांतर करणे गरजेचे असते. अशा तयार पदार्थांना देशात तसेच परदेशांत भरपूर प्रमाणात मागणी आहे.

माशांच्या अनेक जाती अशा आहेत, की त्यांना मासळी बाजारात फारशी मागणी नसते. परंतु पोषणमूल्ये किंवा अन्य बाबतीत नेहमी खाण्‍यात येणाऱ्या माशांची तुलना त्यांच्याशी केली जाऊ शकते. अशा माशांपासून मूल्यवर्धित उत्पादने तयार करून चांगला फायदा मिळतो.
 
मागणी नसलेल्या माशांचा उपयोग खाण्यास तयार अशा मूल्यवर्धित उत्पादनांत रूपांतर करणे गरजेचे असते. अशा तयार पदार्थांना देशात तसेच परदेशांत भरपूर प्रमाणात मागणी आहे.

१. फिश कटलेटस्
केंद्रीय मत्स्योद्योग संस्थेने विकसित केलेल्‍या माशांच्‍या अनेक उत्‍पादनांतील एक म्हणजे फिश कटलेटस्. हे उत्‍पादन तयार करण्‍यासाठी लागणारे मुख्य साधन म्‍हणजे शिजवलेले मासे किंवा ‘फिश खिमा’. हा खिमा माशापासून यंत्राने काढलेल्या मांसापासून बनविलेला असतो.
बनवि‍ण्याची पद्धत
मीट बोन सेपरेटर यंत्राच्या साह्याने माशांचे हाडे व काटे काढून तुकडे म्हणजे मिन्स करावेत. त्याआधी माशाचे डोके वेगळे करून पोटातील घाण काढून ते १ टक्का मीठ आणि ५ टक्के मक्याच्या स्टार्चने स्वच्छ धुवावेत. (आवश्‍यक असल्‍यास, लसूण, आले यांसारख्या मसाल्यांचा वापर करावा.) यापासून २ ते ३ सेंमी व्यासाचे छोटे गोळे तयार करावेत. गोळे १ टक्का मीठ असलेल्या पाण्यात ५ ते १० मिनिटे शिजवावेत. शिजवलेले गोळे थंड करून त्यावर नंतर बॅटरिंग व ब्रेडिंग करावे. उष्णतेने विशिष्ट आकार दिलेल्या (थर्मोफॉर्म्ड) ट्रेमध्ये हे बॉल्स पॅक करावेत. त्याआधी गरज असल्यास गरम खाद्यतेलामध्ये गोळे लगेच अति-उष्णतापमानाला तळून घ्यावेत (फ्लॅश-फ्राइंग). यानंतर फ्रीजमध्ये -१८ अंश सेल्सिअस तापमानापर्यंत थंड करावेत.

२. माशांचे लोणचे
माशांच्या वजनाच्या ३ टक्के मीठ घालून व्यवस्थित मिसळून दोन तास तसेच ठेवावे. किंचित खारावलेले सुके मासेही वापरता येतात. कमीत कमी तेलात मासे तळावे. हा मासा वेगळा ठेवावा. उरलेल्या तेलात प्रमाण मोहरी, हिरव्या मिरच्या, लसूण, आले परतून नंतर मिरची पावडर, मिरपूड व हळद पावडर घालून काही मिनिटे मंद आचेवर ठेवून चांगले मिसळावे. या मिश्रणामध्ये तळलेले मासे (फ्राइड फिश) मिसळावेत. थंड झाल्यावर व्हिनेगर, वेलदोडा, लवंग, दालचिनी पावडर, साखर व उरलेले मीठ घालून पुन्हा चांगले मिसळावे. सर्व घटक पदार्थ बुडतील इतके पाणी (उकळून थंड केलेले) घालावे. काचेच्या स्वच्छ, निर्जंतुक बरणीत ठेवून ॲसिडरोधी झाकण लावावे. बरणीतील लोणच्यावर तेलाचा थर सतत राहील याकडे लक्ष ठेवावे. हे लोणचे पॅक करण्यासाठी १२ मायक्रॉन जाडीच्या पॉलिस्टरचे पाउच किंवा १.१८ मायक्रॉन एलडीएचडी (कमी अथवा जास्त घनतेच्या) को-एक्सट्रूडेड फिल्मने लॅमिनेट करून वापरता येतात.

३. कोळंबीचे लोणचे
कोळंबीच्या वजनाच्या ३ टक्के इतके मीठ घालून कडक उन्हात १ ते २ तास वाळवावे. कमीत कमी तेलात कोळंबी तळून वेगळी ठेवावी. उरलेल्या तेलात हिरव्या मिरच्या, लसूण, आले तपकिरी रंगावर परतून मिरची पावडर तसेच हळद पावडर घालून मंद आचेवर ठेवून मिसळावे. थंड झाल्यावर व्हिनेगर, साखर आणि उरलेले मीठ घालावे. गरज असल्यास, १ टक्का ॲसेटिक ॲसिड मिसळावे. स्वच्छ बरणीत भरून बरणीतील लोणच्यावर तेलाचा थर सतत राहील याकडे लक्ष असू द्यावे. हे लोणचे पॅक करण्यासाठी १२ मायक्रॉन जाडीच्या पॉलिस्टरचे पाउच म्हणजे पिशव्या, १.१८ मायक्रॉनच्या एलडीएचडी (कमी अथवा जास्त घनतेच्या) को-एक्सट्रूडेड फिल्मने लॅमिनेट करून वापरता येतात.

४. सूप पावडर
वेगवेगळ्या पदार्थांपासून सूप पावडर तयार करण्‍यासाठी विविध भाज्या, मांस, अंडी, चीकन इत्यादींच्‍या सूप-पावडरचा वापर मोठ्या प्रमाणात केला जातो. कारण सूपमध्ये प्रथिने, जीवनसत्त्वे, खनिजे व चरबी भरपूर प्रमाणात असते. बाजारात फारशी किंमत नसणाऱ्या माशांचा वापर चांगली सूप पावडर बनविण्‍यासाठी करता येतो.
बनवि‍ण्याची पद्धत

  • १५० मि.लि. पाण्यामध्ये प्रक्रिया केलेले फिश-मीट वेअरिंग ब्लेंडरचा वापर करून मिसळून घ्यावे.
  • कांदा तपकिरी रंग येईपर्यंत तळून त्यामध्ये धणे पावडर व मिरपूड मिसळावी. मिश्रण गॅसवररून उतरवून त्यामध्ये बारीक केलेल माशांचे मांस मिसळून चांगली जाड पेस्ट तयार होईपर्यंत पुन्हा ब्लेंड करावे (यंत्रातून फिरवा).
  • तयार झालेली पेस्ट ॲल्युमिनियमच्या ट्रेमध्ये ओतून सुमारे ७० अंश सेल्सिअस तापमानाला ड्रायरमध्ये वाळवावी.
  • वाळविलेल्या मिश्रणाची पावडर बनवून त्यामध्ये स्कीम दुधाची पावडर मिसळून एकसारखी भुकटी तयार करावी.
  • ही सूप पावडर हवारोधक, पॉलिथिनचे अस्तर असलेल्या, ॲल्युमिनियम फॉइलच्या पिशव्यांमध्ये किंवा डब्यात भरावी. (ही पावडर पॅकबंद अवस्थेत सुमारे वर्षभर टिकते).
  • ५ ग्रॅम पावडर १०० मि.लि. पाण्यात टाकून ५ मिनिटे उकळल्यानंतर छान सूप तयार होते.

५. फिश वेफर्स
मूळ घटकाधार कार्बोहायड्रेट्स आणि मीठ, तसेच मसाल्‍यांसह किंवा मसाल्‍यांशिवाय बनविलेल्‍या सुके, तळून खाण्‍यासाठी व सर्व्‍ह करण्‍यासाठी तयार वेफर्स देशातील बहुतेक भागांत अत्‍यंत लोकप्रिय आहेत. माशांपासून बनवलेल्या वेफर्समध्ये भरपूर प्रमाणात प्रथिने असतात.
बनवि‍ण्याची पद्धत

  • प्रक्रिया केलेले फिश-मीट १ लिटर पाण्यात १० मिनिटे नीट मिसळून एकजीव करावे. यासाठी यांत्रिक ग्राइंडरचा वापर करावा. यामध्ये मक्याचे पीठ, टॅपिओका स्टार्च, साधे मीठ व उरलेले पाणी घालून एक तास मिसळावे राहा. हे मिश्रण ॲल्युमिनियम ट्रेमध्ये १-२ मि.मी. जाडीच्या पातळ थरात पसरुन ३ ते ५ मिनिटे वाफेवर शिजवावे.
  • वातावरणीय तपमानापर्यंत थंड करून हव्या त्या आकारात कापून उन्हात वाळवावे. यांत्रिक ड्रायरमध्ये ४५ ते ५० अंश सेल्सिअस तपमानाला आर्द्रता १० टक्क्यांपेक्षा कमी ठेवून वाळवल्यास उत्तम.
  • वाळवलेले वेफर्स काचेच्या बाटल्यांमध्ये किंवा पॉलिथिन पिशव्यांत भरून कोरड्या व थंड जागी ठेवावेत. योग्‍य प्रकारे संग्रह केल्‍यास वेफर्स सुमारे २ वर्षांपर्यंत टिकतात. यामध्ये परवानगी असलेले खाद्यरंग वापरता येतात. प्रक्रिया केलेल्या फिश-मीटमध्ये इतर पदार्थ मिसळतानाच गरज वाटल्‍यास हे रंग घालावे.

संपर्क ः आर. ए. सिद्दिकी, ९६३७६७६६८८
(अन्न सूक्ष्मजीवशास्त्र आणि सुरक्षितता विभाग, एम.आय.पी. अन्नतंत्रज्ञान महाविद्यालय, औंढा (नागनाथ), जि. हिंगोली) 


इतर कृषी प्रक्रिया
कवठाची जॅम, जेलीकवठाचे औषधी उपयोग लक्षात घेऊन फळापासून विविध...
पोषणमूल्याने समृद्ध प्रथिनयुक्त बारबाजारामध्ये विविध प्रकारच्या प्रथिनयुक्त पावडर...
फळे,भाजीपाला साठवणीसाठी उच्च तापमानाचा...फळे, भाजीपाला व प्रक्रिया पदार्थ अधिक काळ...
फळांची जेली करताना...चमकदार, पारदर्शक, मऊ आणि उत्कृष्ट जेली...
आवळ्यापासून विविध उत्पादनांची निर्मिती आपणा सर्वांना आहारात आणि आयुर्वेदात आवळ्याचे...
फळे,भाजीपाला प्रक्रियेची तत्त्वेफळे, भाजीपाला व प्रक्रिया पदार्थ अधिक काळ...
चिकूपासून टॉफी, जॅमनिर्मितीचिकू फळापासून टॉफी, जॅम, जेली, ज्यूस, गर (पल्प),...
जीवनसत्त्व, क्षार घटकांचा पुरवठा करणारे...अंजिरामध्ये ओमेगा ३ आणि ओमेगा ६ हे घटक मुबलक...
भाजीपाला साठवणीसाठी ‘शून्य ऊर्जा शीत-...काढणी, साठवणूक आणि प्रक्रिया यातील अयोग्य हाताळणी...
बाजरी मूल्यवर्धनातून वाढवा नफाबाजरीच्या पिठाचा वापर इतर पिठात मिसळून केल्यास...
आरोग्यदायी नाचणीनाचणीमध्ये कॅल्शियमबरोबरीने लोह, नायसीन, थायामीन...
शेळीपालन : परतफेड हप्ते ठरवण्यासाठी ...शेळीपालनामुळे शेतमजूर स्त्रियांच्या उत्पन्नामध्ये...
पोल्ट्री सुरू करायचीय, नक्की वाचा......विमलताई या गावातील समाजकार्यास वाहून घेतलेल्या...
आवळ्याचे गुणकारी पदार्थआवळा हे फळ इतर फळांसारखे वर्षभर टिकत नाही,...
डाळनिर्मितीला भारतात मोठी संधीभारतातील एकूण गरजेपैकी ६० टक्के डाळ देशांतर्गत...
काथ्या उद्योगासाठी अनुदान आणि वितरणकाथ्या उद्योगात रोजगाराच्या चांगल्या संधी आहेत....
अन्नप्रक्रिया उद्योगात आहेत मुबलक संधीशेती व्यवसाय हा केवळ शेतमालाची उत्पादकता वाढवणे...
किवी फळापासून प्रक्रिया पदार्थकिवी फळ हे चॉकलेटी व हिरवे रंगाचे केसाळ, आंबट व...
दुग्ध व्यवसायाच्या प्रकल्प अहवालात काय...खरेतर राहुलला आता दूध व्यवसायाने झपाटले होते. दूध...
फळे, भाजीपाल्याचे निर्जलीकरण, साठवणूकशून्य ऊर्जा शीतकक्ष हा फळे व भाज्या जास्त काळ...